Ricardo Zuniga
Những gì quân đội Mỹ có thể và không thể làm
Trên những bãi biển phía đông Havana, người ta vẫn có thể nhìn thấy tàn tích rỉ sét của các tháp canh nằm trên mái những tòa nhà dọc theo bờ biển phía bắc hòn đảo. Được xây dựng vào đầu những năm 1960, sau cuộc đổ bộ thất bại tại Vịnh Con Lợn, các vị trí này được thiết kế để cảnh báo sớm về một cuộc tấn công từ Hoa Kỳ—hay "Đế quốc", theo cách gọi của phe cách mạng Cuba. Tuy nhiên, vào thời điểm tôi nhìn thấy chúng năm 2002—khi còn là một nhà ngoại giao trẻ của Mỹ đang công tác tại đây—chúng trông như những di tích của một thời đã qua, minh chứng cho việc nhà lãnh đạo Cuba Fidel Castro không thể chấp nhận sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh và kéo theo đó là sự suy giảm tầm quan trọng về mặt địa chính trị của hòn đảo này. Mặc dù quan hệ với chính quyền Bush rất căng thẳng và những lời lẽ gay gắt được đưa ra từ cả hai phía, nhưng đối với Nhà Trắng—vốn đang tập trung vào việc mở rộng NATO, quản lý quan hệ với Trung Quốc và các cuộc xung đột ở Trung Đông—thì Cuba, xét cho cùng, chỉ đóng vai trò thứ yếu. Thật nực cười khi nghĩ rằng Hoa Kỳ sẽ bận tâm đến việc tấn công Cuba.
Nhưng đó là chuyện của quá khứ. Ngày nay, hai thập kỷ sau, Washington thực sự đang đe dọa tấn công chính quyền cách mạng Cuba. "Cuba sẽ sớm sụp đổ thôi," Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu với CNN vào ngày 6 tháng 3, trong khi các tàu hải quân Mỹ đang hiện diện quanh hòn đảo. Vài tuần sau, ông nói tại một diễn đàn doanh nghiệp rằng sau Iran, Cuba "sẽ là mục tiêu tiếp theo". Hoa Kỳ đã áp đặt lệnh cấm vận dầu mỏ gần như toàn diện đối với quốc gia này, khiến phần lớn đất nước chìm trong bóng tối. Do các lệnh trừng phạt của Mỹ và sự quản lý yếu kém từ nội bộ Havana, đất nước đang đối mặt với thảm họa kinh tế. Mặc dù chính quyền Cuba từng vượt qua những dự đoán sụp đổ trước đây, nhiều nhà quan sát cảm thấy lần này có thể sẽ thực sự khác biệt. Xét cho cùng, ông Trump đã hai lần thực hiện lời hứa tấn công các đối thủ của Mỹ. Và rõ ràng là mô hình quản lý của chính quyền Cuba đã lỗi thời, không còn phù hợp và đã mất đi sự ủng hộ của nhiều người dân từng sát cánh với họ trong quá khứ. Khát vọng thay đổi của người dân Cuba là điều có thể thấy rõ.
Kể từ đầu những năm 1960, các đời chính quyền Mỹ liên tiếp đều mong muốn chứng kiến sự sụp đổ của chính quyền cộng sản Cuba. Tuy nhiên, cho đến nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, hầu hết các bên đều tránh theo đuổi mục tiêu thay đổi chế độ bằng vũ lực. Hoa Kỳ có những lợi ích chính sách chính đáng liên quan đến hòn đảo này—như ngăn chặn việc các đối thủ địa chính trị sử dụng lãnh thổ Cuba, quản lý vấn đề di cư và giải quyết các yêu cầu bồi thường tài sản của phía Mỹ. Chính phủ Cuba từng tỏ ra sẵn sàng thảo luận với Hoa Kỳ về một số vấn đề này, chẳng hạn như vấn đề di cư.
Song, họ kiên quyết từ chối mọi cuộc thảo luận về thể chế chính trị của mình—điều mà Hoa Kỳ coi là vấn đề cốt lõi của hòn đảo. Đội ngũ của ông Trump nhìn thấy một cơ hội lịch sử để vượt qua sự kháng cự của chính phủ Cuba và chấm dứt kỷ nguyên cách mạng tại đây. Tuy nhiên, việc phát động chiến tranh chống lại Cuba khó có thể mang lại sự thay đổi mà ông Trump mong muốn. Chế độ tại Cuba có thể không kiên cố bằng chế độ tại Iran, nhưng các nhà lãnh đạo Cuba lại bám trụ vững chắc hơn nhiều so với Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro; do đó, nỗ lực lật đổ họ khó có thể mang lại một chiến thắng nhanh chóng. Thay vào đó, hành động này có nguy cơ mở đường cho hàng loạt kịch bản nguy hiểm, chẳng hạn như một cuộc nổi dậy đẫm máu kéo dài hoặc sự sụp đổ của xã hội.
Thay vì cố gắng thay đổi Cuba bằng vũ lực, chính quyền Trump nên tận dụng vị thế của mình để thúc đẩy ngoại giao. Họ nên cam kết từ bỏ hành động quân sự nếu Havana giữ khoảng cách với các đối thủ của Hoa Kỳ; đề xuất các biện pháp hỗ trợ kinh tế để đổi lấy những cải cách theo hướng thị trường và sự cởi mở về chính trị; khẩn trương xem xét lại cách thức các biện pháp trừng phạt—một cách đầy nghịch lý—có thể đang kìm hãm chính những cải cách mà Mỹ hằng mong đợi; và cuối cùng, cần thúc đẩy trao quyền cho chính người dân Cuba, khơi dậy khả năng sáng tạo về kinh tế và chính trị của họ. Làm như vậy có thể không ngay lập tức biến hòn đảo này thành một nền dânD chủ, nhưng sẽ trực tiếp hỗ trợ những đối tượng thụ hưởng chính của chính sách Hoa Kỳ—là người dân Cuba—và tạo tiền đề cho sự phục hồi quốc gia bền vững.
Tiến dần tới chiến tranh
Kể từ tháng 1 năm 2025, chính quyền Trump đã liên tục áp đặt các hạn chế ngày càng gắt gao đối với Cuba, dường như nhằm mục đích làm sụp đổ nền kinh tế của hòn đảo này. Bên cạnh việc áp đặt lệnh phong tỏa dầu mỏ, Hoa Kỳ còn mở rộng các biện pháp trừng phạt nhắm vào các cơ quan chính phủ Cuba. Bộ Tài chính Hoa Kỳ cũng đã đưa thêm nhiều quan chức Cuba và gia đình họ vào danh sách trừng phạt. Quan trọng hơn cả, chính quyền Trump đã ban hành sắc lệnh hành pháp trừng phạt các công ty nước ngoài có hoạt động kinh doanh với GAESA—tập đoàn khổng lồ thuộc quyền kiểm soát của quân đội Cuba. Điều này đã khiến các nhà đầu tư nước ngoài và đối tác kinh tế lâu năm – chẳng hạn như hãng vận tải biển Hapag-Lloyd và chuỗi khách sạn Iberostar – phải rời bỏ hòn đảo. Các nhà đầu tư này càng thêm e ngại trước hoạt động của hải quân Mỹ gần vùng biển Cuba cũng như việc Mỹ gia tăng các chuyến bay giám sát, những động thái cho thấy rõ nguy cơ xảy ra một cuộc tấn công.
Các biện pháp của chính quyền Trump đã làm thay đổi cách tính toán của Havana. Các nhà lãnh đạo Cuba dường như tin chắc—và có lý do chính đáng để tin—rằng những hành động này là bước dạo đầu cho một cuộc tấn công hoặc xâm lược quân sự của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, cho đến nay, các động thái của Washington vẫn chưa thể ép buộc chính phủ Cuba thực hiện những cải cách thực chất. Có hai lý do đơn giản giải thích cho sự thiếu hành động này: thứ nhất, giới lãnh đạo Cuba từ lâu đã phản đối các cải cách như mở rộng vai trò của khu vực tư nhân vì họ lo ngại những bước đi đó sẽ làm xói mòn quyền lực của họ một cách không thể đảo ngược. Thứ hai, các nhà lãnh đạo Cuba không tin tưởng rằng giới chức Hoa Kỳ sẽ nới lỏng các biện pháp trừng phạt để đổi lấy sự thay đổi từ phía họ. Thay vào đó, họ dường như đi đến kết luận rằng chính quyền Trump quyết tâm lật đổ họ bằng mọi giá, giống như cách họ đã làm với Maduro ở Venezuela hay với Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei cùng các cộng sự ở Iran. Hệ quả là, họ nhận thấy rất ít lợi ích trong việc cố gắng xoa dịu Washington.
Tất nhiên, những quan chức đó có thể đã đúng. Ông Trump thường ưu tiên sử dụng vũ lực hơn ngoại giao, vì vậy rất có thể ông đang chuẩn bị phương án tiêu diệt hoặc bắt giữ Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel và cựu Chủ tịch Raúl Castro (người vẫn là một nhân vật mang tính biểu tượng và đầy quyền lực, dù vừa bước sang tuổi 95). Sau đó, chính quyền Trump có thể tìm cách thay thế họ bằng những nhà lãnh đạo sẵn sàng từ bỏ hệ thống cách mạng của đất nước để chuyển sang hợp tác với Hoa Kỳ.
Thế trận quân sự của Cuba được xây dựng dựa trên chiến lược tiến hành một cuộc nổi dậy trường kỳ chống lại lực lượng chiếm đóng.
Tuy nhiên, chiến dịch tại Venezuela đã thành công nhờ việc các thành viên trong chính quyền Maduro—đáng chú ý nhất là Phó Tổng thống Delcy Rodríguez—dường như đã lường trước việc ông bị lật đổ và sẵn sàng hợp tác ngay lập tức với các yêu cầu của Hoa Kỳ. Một kịch bản như vậy khó có thể xảy ra tại Havana. Chính phủ Cuba có nền tảng vững chắc và sự gắn kết chặt chẽ hơn nhiều so với chính quyền Maduro. Họ đã nắm quyền suốt 67 năm qua. Không có dấu hiệu nào cho thấy sự chia rẽ sâu sắc về chính trị hay cá nhân giữa các quan chức cấp cao—và do đó, cũng chẳng có cơ sở nào để tin rằng đang có một nhân vật kiểu như Rodríguez chờ đợi để tiếp quản quyền lực. (Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio cũng đã thừa nhận điều này trong phiên điều trần trước Quốc hội vào ngày 3 tháng 6).
Ngay cả khi Cuba có một nhân vật tương tự như "Delcy", quyền lực trên đảo quốc này cũng bị phân tán quá mức để một cá nhân duy nhất có thể nhanh chóng thâu tóm quyền lực. Ngay cả trước khi Fidel Castro qua đời vào năm 2016, chế độ tại Cuba trên thực tế đã được điều hành bởi một nhóm các quan chức đến từ nhiều trung tâm quyền lực khác nhau. Bộ Chính trị Đảng Cộng sản, Văn phòng Chủ tịch nước, quân đội, Bộ Nội vụ, các nhà quản lý doanh nghiệp nhà nước (và doanh nghiệp liên kết với nhà nước) cùng giới lãnh đạo cấp tỉnh đều nắm giữ thực quyền. Do đó, để đạt được thỏa thuận với chính phủ Cuba, Hoa Kỳ cần phải nhận được sự đồng thuận từ một nhóm lớn các nhân vật có tầm ảnh hưởng. Ngoài ra, việc chính quyền liên bang Hoa Kỳ gần đây truy tố Raúl Castro liên quan đến vụ bắn hạ máy bay dân sự Mỹ năm 1996 có lẽ đã khiến giới lãnh đạo nước này thêm lo ngại về ý đồ của Mỹ.
Tất nhiên, các quan chức Cuba sẽ khó lòng chống đỡ nổi một chiến dịch quân sự của Hoa Kỳ. Xét về mặt địa lý, hòn đảo này chỉ rộng chưa đầy 5% so với Iran, và lực lượng vũ trang của họ cũng nhỏ hơn cũng như lạc hậu hơn nhiều. Phần lớn quân đội nước này có lẽ sẽ bị tiêu diệt chỉ trong vài giờ hoặc vài ngày. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc sẽ dễ dàng thay đổi được chế độ. Chiến lược quân sự của Cuba được xây dựng dựa trên học thuyết "Chiến tranh của toàn dân", trong đó dự liệu kịch bản thất bại trong một cuộc xung đột quy ước trước quân xâm lược Mỹ, tiếp nối bằng một cuộc nổi dậy kéo dài nhằm vào lực lượng chiếm đóng. Các kho vũ khí đã được bố trí khắp cả nước, cùng với các cơ sở hỗ trợ khác sẵn sàng phục vụ cho lối đánh du kích mà các đơn vị Cuba đã dày công huấn luyện từ lâu. Ngay cả khi người dân Cuba bình thường không ủng hộ chiến tranh du kích, vẫn tồn tại nguy cơ binh lính sẽ cố thủ và biến cuộc sống của lực lượng Mỹ thành cơn ác mộng.
Hòa bình để đạt được sự thịnh vượng
Chính sách gây sức ép tối đa và hành động quân sự khó có thể thay đổi Cuba theo hướng mà Washington mong muốn. Tuy nhiên, vẫn còn một lựa chọn khác: các cuộc đàm phán song phương thực chất và toàn diện. Nói cách khác, Hoa Kỳ nên sử dụng cả biện pháp khuyến khích lẫn trừng phạt để thay đổi các tính toán của Cuba, hứa hẹn mang lại sự nới lỏng cấm vận và đảm bảo an ninh để đổi lấy những chính sách tốt hơn.
Tuy nhiên, để làm được điều này, hai bên cần có khả năng đối thoại trực tiếp thông qua các kênh liên lạc cấp cao và ổn định. Cơ chế như vậy phải tạo điều kiện để hai bên có thể trao đổi một cách kín đáo. Cùng với Ben Rhodes, tôi đã dành gần hai năm tham gia các cuộc đàm phán góp phần mở đường cho bước ngoặt ngoại giao của Tổng thống Barack Obama đối với Cuba. Những cuộc thảo luận này thường rất khó khăn, và chúng tôi không hề ảo tưởng rằng mình có thể thuyết phục được phía đối tác chấp nhận quan điểm của Mỹ về dân chủ và nhân quyền. Tuy nhiên, việc trao đổi trực tiếp và khả năng thẳng thắn trình bày quan điểm của lãnh đạo hai bên trong suốt nhiều tuần, nhiều tháng đóng vai trò then chốt đối với sự thành công của những nỗ lực này.
Chuyến thăm Havana ngày 14 tháng 5 của Giám đốc CIA John Ratcliffe lẽ ra là cơ hội tốt để thiết lập một kênh liên lạc như vậy thông qua Bộ Nội vụ đầy quyền lực của Cuba. Chuyến thăm hòn đảo này hai tuần sau đó của Francis Donovan, lãnh đạo Bộ Tư lệnh miền Nam Hoa Kỳ, cũng mang lại triển vọng tương tự, bởi ông đã tiếp xúc với các nhân vật chủ chốt trong quân đội Cuba. Những cuộc tiếp xúc kiểu này sẽ hiệu quả hơn nếu được duy trì bởi cùng một nhóm nhân sự trong thời gian dài, thay vì chỉ là các cuộc gặp gỡ đơn lẻ thiếu sự theo sát sau đó. Sự quen thuộc lẫn nhau sẽ mang lại lợi ích, ngay cả khi lòng tin chưa được thiết lập.
Sau khi thiết lập được các kênh liên lạc bền vững, hai nước có thể chuyển sang thảo luận các vấn đề thực chất hơn. Các nhà đàm phán Hoa Kỳ có thể bắt đầu bằng những vấn đề mà nước này đặc biệt quan tâm, thay vì các chủ đề nội bộ mà phía Cuba thường tỏ ra e ngại khi thảo luận. Chẳng hạn, Washington có thể yêu cầu Havana dỡ bỏ các trạm nghe lén của Trung Quốc và Nga—những trạm cho phép Bắc Kinh và Moscow thu thập thông tin từ các kênh liên lạc quân sự của Hoa Kỳ cũng như các mục tiêu khác. Đổi lại, Washington có thể cam kết không tấn công chính quyền Cuba. Về phía mình, Cuba có thể đề xuất dỡ bỏ các rào cản đối với đầu tư nước ngoài và đặc biệt là đối với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân trong nước. Đáp lại, Hoa Kỳ có thể cung cấp hỗ trợ kỹ thuật cho hệ thống ngân hàng Cuba nhằm tạo đà cho các cải cách tiếp theo.
Tiếp đó, chính quyền Trump nên chuyển hướng sang việc khuyến khích cải cách chính trị trong nước. Ví dụ, họ có thể cam kết dần dỡ bỏ các hạn chế thương mại và cung cấp các hình thức hỗ trợ kinh tế khác nếu Cuba nới lỏng không gian hoạt động cho những người chỉ trích chế độ, chấm dứt việc giam giữ phe đối lập, trả tự do cho tất cả tù nhân chính trị còn lại, cũng như bắt đầu dỡ bỏ các hạn chế về sử dụng Internet và truyền thông phi nhà nước. Mặc dù bản thân những bước đi này chưa thể mang lại nền dân chủ cho đất nước vốn đang chịu sự kiểm soát chặt chẽ của chế độ độc đoán, nhưng ít nhất chúng có thể đưa Cuba đi theo hướng cởi mở hơn.
Vùng đất của những cơ hội
Chính quyền Trump sẽ không thể đơn phương dỡ bỏ mọi hạn chế của Hoa Kỳ đối với hòn đảo này—do nhiều biện pháp trừng phạt đã được luật hóa—và có thể họ chưa hiểu hết mức độ mà các hạn chế của Hoa Kỳ có thể khiến quá trình phục hồi kinh tế của Cuba chết yểu ngay từ đầu. Do đó, các quan chức trong chính quyền Trump sẽ phải thuyết phục Quốc hội dỡ bỏ các biện pháp này, hoặc ít nhất là trao cho Tổng thống quyền hạn để thực hiện điều đó trong tương lai. Đây sẽ không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Các nghị sĩ Đảng Cộng hòa và một số nghị sĩ Đảng Dân chủ tại Quốc hội từ lâu đã ủng hộ các biện pháp trừng phạt nhằm thúc đẩy thay đổi chế độ tại Cuba. Tuy nhiên, chính quyền Trump có vị thế đặc biệt thuận lợi để thuyết phục Hạ viện và Thượng viện thay đổi hướng đi. Ông Trump nhận được sự trung thành gần như tuyệt đối từ các thành viên Đảng Cộng hòa, đồng thời xây dựng được uy tín lớn trong cộng đồng người Mỹ gốc Cuba. Chẳng hạn, Tổng thống đã nhận được sự tán dương mạnh mẽ từ cộng đồng này nhờ các biện pháp trừng phạt cứng rắn hơn và việc truy tố Raúl Castro. Giờ đây, ông nên khuyến khích người Mỹ gốc Cuba cùng các đồng minh của họ tại Quốc hội chấp nhận sự linh hoạt hơn trong việc thực thi các biện pháp trừng phạt Cuba—coi đó như những quân bài mặc cả để đổi lấy những bước tiến về chính trị và kinh tế tại Cuba—đồng thời ủng hộ việc nhanh chóng sửa đổi lệnh cấm vận của Hoa Kỳ nhằm tránh kìm hãm các nỗ lực cải cách.
Để thuyết phục cả cộng đồng người Mỹ gốc Cuba lẫn các nghị sĩ Quốc hội, Nhà Trắng có thể viện dẫn những gì đã diễn ra tại Nicaragua trong nhiều thập kỷ sau thất bại của Tổng thống Daniel Ortega trong cuộc bầu cử năm 1990. Là một nhà cách mạng có quan hệ đồng minh với Cuba và lên nắm quyền vào năm 1979, Ortega đại diện cho sự mở rộng ảnh hưởng của Liên Xô tại Trung Mỹ. Ông càng vấp phải sự phản đối gay gắt từ Hoa Kỳ—cũng như các hạn chế của Quốc hội đối với viện trợ dành cho Nicaragua—do hành động tịch thu nhà cửa, doanh nghiệp và trang trại của giới nhà giàu Nicaragua cũng như người nước ngoài, bao gồm cả công dân Mỹ. Mặc dù Hoa Kỳ đã tiến hành một cuộc chiến tranh ủy nhiệm chống lại chính quyền Ortega thông qua việc hỗ trợ phong trào nổi dậy Contra, nhưng cuối cùng Ortega vẫn mất quyền lực vào tay bà Violeta Chamorro—một nhân vật thân Mỹ—trong một cuộc bầu cử diễn ra công bằng và tự do ngoài mong đợi vào năm 1990. Các đối thủ của Ortega tại Quốc hội rất phấn khích trước việc ông bị lật đổ, song họ lại từ chối dỡ bỏ các hạn chế viện trợ sau khi bà Chamorro đắc cử (thậm chí, họ còn mở rộng các biện pháp này). Hậu quả là nền kinh tế Nicaragua tiếp tục chật vật, và đến năm 2007, Ortega đã giành lại quyền lực. Kể từ đó đến nay, ông cai trị đất nước với tư cách là một nhà độc tài.
Hoa Kỳ không thể một mình giải quyết mọi vấn đề kinh tế của Cuba. Ngay cả trước khi ông Trump gia tăng sức ép, hòn đảo này đã phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng. Theo Liên Hợp Quốc, nền kinh tế Cuba đã suy giảm 11% trong giai đoạn 2019–2024, và sản lượng điện cũng giảm 25% trong cùng khoảng thời gian đó. Đất nước này đã phải vật lộn với lạm phát triền miên kể từ khi thực hiện việc hợp nhất hệ thống tiền tệ kép một cách thiếu hiệu quả vào năm 2021. Nguồn thu ngoại tệ lớn nhất của hòn đảo—ngành du lịch—chưa bao giờ phục hồi hoàn toàn sau đại dịch COVID-19, với mức sụt giảm 62% trong giai đoạn 2018–2025. Ngoài ra, 1,7 triệu người dân Cuba đã rời bỏ đất nước từ năm 2020 đến 2024, làm suy kiệt nghiêm trọng lực lượng lao động. Để giải quyết những vấn đề này, chính phủ Cuba cần mở rộng mạnh mẽ vai trò của khu vực tư nhân và từ bỏ các biện pháp kiểm soát kinh tế mà những đồng minh như Trung Quốc và Việt Nam đã từ bỏ từ lâu. Chẳng hạn, chính phủ Cuba nên dỡ bỏ các hạn chế về số lượng nhân viên mà doanh nghiệp tư nhân được phép thuê, mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng cho các doanh nghiệp tư nhân, cho phép sở hữu trang trại tư nhân, và cho phép nhà đầu tư nước ngoài trực tiếp tuyển dụng nhân viên thay vì phải thông qua chính phủ.
Suy cho cùng, chính người dân Cuba mới là những người quyết định tương lai của đất nước mình.
Tuy nhiên, các biện pháp trừng phạt của Mỹ đã góp phần đáng kể vào sự suy sụp của đất nước này, và việc phục hồi là điều bất khả thi chừng nào các biện pháp đó còn hiệu lực—ít nhất là dưới hình thức hiện tại. Do đó, Washington nên quay lại với thông điệp đưa ra vào đầu năm 2026, trong đó gợi ý rằng những bước đi tích cực từ phía Cuba sẽ mở ra cơ hội giảm căng thẳng và nới lỏng các biện pháp trừng phạt kinh tế. Các quan chức Mỹ thậm chí có thể đảm bảo rằng mọi sự hỗ trợ đều góp phần vào thành công của các cuộc cải cách tại Cuba, thông qua việc cho phép tăng cường giao thương giữa Mỹ với khu vực tư nhân non trẻ của Cuba, cũng như dỡ bỏ các rào cản đối với nỗ lực tự giải quyết khó khăn của người dân Cuba.
Nếu những nỗ lực của Washington thành công, Hoa Kỳ có thể khơi dậy nguồn lực mạnh mẽ nhất của Cuba: chính người dân nước này. Mặc dù sự chú ý của quốc tế dĩ nhiên tập trung vào những hành động mà chính quyền Trump có thể thực hiện đối với hòn đảo và cách chính phủ Cuba sẽ phản ứng, nhưng suy cho cùng, chính người dân Cuba mới là những người quyết định tương lai của đất nước mình. Ngay cả trong những thời khắc tồi tệ nhất, sự kiên cường và khả năng xoay xở của họ vẫn luôn là những động lực mạnh mẽ. Vào đầu những năm 1990, hàng ngàn người dân Cuba đã nhanh chóng chuyển sang làm nông nghiệp đô thị để vượt qua cuộc khủng hoảng nảy sinh sau khi nguồn viện trợ từ Liên Xô chấm dứt. Những chiếc xe hơi từ thập niên 1950 của Cuba có thể được xem là những "kẻ sống sót" phi thường, nhưng có lẽ ấn tượng hơn cả là những chiếc quạt, tủ lạnh và các thiết bị gia dụng khác có từ thập niên 1940 vẫn đang hoạt động nhờ vào các linh kiện thay thế tự chế. Ngay cả khi đang kiệt quệ và mệt mỏi, người dân Cuba vẫn sở hữu sự sáng tạo và hoài bão to lớn; họ đang chờ đợi cơ hội để làm được nhiều điều hơn là chỉ đơn thuần tồn tại, thay vào đó là dùng nguồn năng lượng ấy để tái thiết cuộc sống và đất nước mình.
Một cuộc chiến tranh giữa Mỹ và Cuba hoàn toàn có thể xảy ra. Một cuộc xung đột như vậy là không cần thiết và nhiều khả năng sẽ gây ra những tổn hại lâu dài cho cả Cuba lẫn Hoa Kỳ hơn là mang lại nền dân chủ và sự thịnh vượng cho Cuba. Tuy nhiên, vẫn còn thời gian để giảm bớt căng thẳng giữa hai nước bằng cách sử dụng áp lực từ phía Mỹ như một công cụ ngoại giao. Người dân cả hai nước xứng đáng có cơ hội gác lại quá khứ đầy đau thương, biến những tháp canh hoen gỉ dọc theo các bãi biển Cuba thành biểu tượng của một cuộc xung đột đã được ngăn chặn thay vì một cuộc chiến thực sự nổ ra.
RICARDO ZUNIGA là cựu quan chức ngoại giao Hoa Kỳ; ông từng phục vụ tại Hội đồng An ninh Quốc gia với tư cách là cố vấn của Tổng thống Barack Obama về khu vực châu Mỹ từ năm 2012 đến 2015, đồng thời tham gia vào tiến trình mở cửa ngoại giao của Tổng thống Obama đối với Cuba.
https://www.foreignaffairs.com/cuba/day-after-cuba
***
The Day After in Cuba
What American Military Force Can and Cannot Do
On the beaches east of Havana, you can still see rusted remnants of watchtowers on the roofs of buildings along the island’s northern coast. Constructed in the early 1960s, after the failed Bay of Pigs invasion, these emplacements were designed to provide early warning of an attack by the United States—or “the Empire,” in Cuban revolutionary parlance. But by the time I saw them in 2002, during my time in the country as a young U.S. foreign service officer, they seemed like relics of a bygone era, monuments to Cuban leader Fidel Castro’s inability to accept the end of the Cold War and thus the island’s geopolitical irrelevance. Although its relations with the Bush administration were strained, and harsh rhetoric flew in both directions, Havana was, at best, of peripheral importance to a White House focused on expanding NATO, managing relations with China, and fighting in the Middle East. It seemed truly ludicrous to think the United States would ever bother invading Cuba.
But that was then. Today, two decades on, Washington is indeed threatening to attack Cuba’s revolutionary government. “Cuba is going to fall pretty soon,” U.S. President Donald Trump told CNN on March 6, as U.S. naval ships floated around the island. A few weeks later, the president told a business forum that after Iran, Cuba “is next.” Already, the United States has imposed a near-total oil blockade of the country, plunging much of it into darkness. Thanks to U.S. sanctions and Havana’s internal mismanagement, the country is facing economic disaster. Although the Cuban government has survived previous predictions of collapse, many observers sense that this time may actually be different. Trump, after all, has now twice made good on promises to attack U.S. adversaries. And it is obvious that the Cuban government’s model has run its course and has lost the support of many of the citizens who backed it in the past. Cubans’ desire for change is palpable.
Since the early 1960s, successive U.S. administrations have wanted to see Cuba’s communist government fall. Until Trump’s second term, however, most shied away from pursuing regime change through military force. The United States has legitimate policy interests in the island—preventing its use by geopolitical rivals, managing migration, resolving U.S. property claims. The Cuban government has been willing to discuss some of these issues, such as migration, with the United States.
But it has steadfastly rejected any discussions regarding its form of government, which the United States sees as the island’s fundamental problem. Trump’s team sees a historic opportunity to overcome the Cuban government’s resistance and bring the revolutionary period to an end. Waging war on Cuba, however, is unlikely to bring the change Trump seeks. Cuba’s regime may not be as resilient as Iran’s, but its leaders are much more entrenched than was Venezuelan President Nicolás Maduro, so an effort to unseat them would likely yield not a quick victory. What it would do is open the door to a variety of dangerous possibilities, such as a protracted, bloody insurgency or societal collapse.
Rather than trying to bring change to Cuba by force, the Trump administration should use its leverage to engage in diplomacy. It should promise to forswear military action if Havana distances itself from U.S. rivals. It should offer economic relief in exchange for pro-market reforms and political openings. It should urgently review how its sanctions regime may, paradoxically, stifle reforms it has long sought. And finally, it should push to empower Cuba’s own people, unlocking their economic and political creativity. Doing so may not immediately transform the island into a democracy, but it will directly aid the intended beneficiaries of U.S. policy—Cuban citizens—and set the stage for a sustained national recovery.
Slouching toward warfare
Since January 2025, the Trump administration has slapped escalating restrictions on Cuba in what seems like an attempt to break the island’s economy. In addition to imposing an oil blockade, the United States has expanded sanctions against Cuban government entities. It has imposed Treasury Department designations on a growing list of individual Cuban officials and their families. Most important, the Trump administration issued an executive order sanctioning foreign companies doing business with Cuba’s military-owned megafirm GAESA. That has led longtime foreign investors and economic partners, such as the Hapag Lloyd shipping firm and the Iberostar hotel chain, to abandon the island. These investors have been further deterred by American naval activity near Cuban waters and ramped up U.S. surveillance flights, which leave no doubt about the risk of an attack.
The Trump administration’s measures have changed Havana’s calculus. Cuba’s leaders appear convinced, with good cause, that these actions are a prelude to a U.S. military assault or invasion. But so far, Washington’s moves have failed to coerce the Cuban government into serious reforms. There are two simple reasons for the inaction: first, the Cuban leadership has long resisted reforms such as expanding the role of the private sector because they fear such steps will irretrievably erode their power. Second, Cuba’s leaders do not trust U.S. officials to offer relief in exchange for change. Instead, they appear to have concluded that the Trump administration is determined to remove them from power no matter what, just as it did with Maduro in Venezuela and with Supreme Leader Ali Khamenei and his associates in Iran. As a result, they see little upside to trying to mollify Washington.
Those officials, of course, might be right. Trump has favored force over diplomacy during his second term, so he could well be preparing to either kill or capture Cuban President Miguel Díaz-Canel and former president Raúl Castro (who remains an emblematic and powerful figure, despite having just turned 95). The Trump administration could then try to replace them with leaders who are happy to jettison the country’s revolutionary system in favor of cooperation with the United States.
Cuba’s military posture is built around waging an extended insurgency against an occupying force.
But the Venezuela operation worked because members of Maduro’s regime, most notably Vice President Delcy Rodríguez, appeared to anticipate his ouster and were immediately ready to cooperate with U.S. demands. Such an outcome is unlikely in Havana. The Cuban government is far more entrenched and cohesive than was Maduro’s. It has been in power for 67 years. There is no indication of deep political or personal divisions between its top officials—and thus little to suggest that there is a Rodríguez waiting to take command. (U.S. Secretary of State Marco Rubio acknowledged as much in Congressional testimony on June 3.)
Even if Cuba had a “Delcy” figure, the island’s authority is too dispersed for a single person to quickly consolidate power. Even before Fidel Castro died, in 2016, Cuba’s regime already was effectively governed by a consortium of officials drawn from its various power centers. The Communist Party Politburo, the presidency, the armed forces, the Ministry of the Interior, administrators of state and state-affiliated companies, and provincial leaders all have real sway. To make a deal with the Cuban government, then, the United States would need to get buy-in from a large group of influential actors. And its recent federal indictment of Raúl Castro in connection with the 1996 downing of U.S. civilian aircraft has probably made the country’s leaders more fearful of American intentions.
Cuban officials, of course, will have a tough time resisting a U.S. military operation. The island is barely more than five percent the size of Iran geographically, and its armed services are also significantly smaller and more decrepit. Most of the country’s military would probably be wiped out in a matter of hours or days. But that does not mean the result would be easy regime change. Cuba’s military posture is built around a “War of All Peoples” doctrine that envisions losing a conventional conflict to U.S. invaders, followed by an extended insurgency against an occupying force. Arms caches are already positioned around the country, and other support structures are in place to facilitate irregular resistance that Cuban units have long trained for. Even if average Cuban citizens might not support guerrilla warfare, there is a risk that soldiers could hunker down and make life hellish for U.S. forces.
Peace for prosperity
Maximum pressure and military action are unlikely to change Cuba in the ways that Washington wants. But there is another option: substantive, comprehensive bilateral negotiations. The United States, in other words, should use carrots as well as sticks to change Cuba’s calculus, promising relief and security in exchange for better policies.
To do so, however, the two sides need to be able to communicate directly through consistent, high-level channels. Such an arrangement must provide the two parties with an opportunity to speak discreetly. Alongside Ben Rhodes, I spent nearly two years participating in talks that helped set the stage for President Barack Obama’s diplomatic opening to Cuba. These discussions were often difficult, and we held no illusions that we could convince our counterparts of American views on democracy and human rights. But direct communication and the ability to speak plainly regarding the views of our respective leaders over weeks and months were vital to the success of our efforts.
CIA Director John Ratcliffe’s May 14 visit to Havana could have been a good opportunity for establishing such a channel through Cuba’s powerful Ministry of the Interior. U.S. Southern Command leader Francis Donovan’s visit to the island two weeks later was similarly promising, because he engaged Cuba’s power brokers in the armed forces. Such contacts can be more effective when the same teams engage over time rather than holding one-off meetings with no follow-up. Familiarity helps, even when trust is absent.
After they have established durable channels, the two countries can turn to more substantive matters. U.S. negotiators might begin with the issues that most urgently concern the United States rather than with domestic topics that Cuba will be far more reticent to discuss. Washington, for instance, could demand that Havana remove Chinese and Russian listening posts, which allow Beijing and Moscow to eavesdrop on U.S. military communications, among other targets. In exchange, Washington might pledge not to attack Cuba’s government. Cuba could also offer to remove roadblocks to foreign investment and, especially, to the growth of the country’s private sector. In return, the United States might, for example, offer technical assistance to the Cuban banking system to help support subsequent reforms.
The Trump administration should then turn to encouraging domestic political reforms. It could promise, for example, to gradually lift trade restrictions and offer other kinds of economic relief if Cuba offers more space for regime critics, stops detaining opponents, releases all remaining political prisoners, and begins rolling back constraints on Internet use and restrictions on nonstate media. Although such steps will not by themselves democratize the country, which remains highly authoritarian, they can at least set Cuba on a more liberal course.
Land of opportunity
The Trump administration will not be able to unilaterally lift every American restriction on the island—many sanctions are codified in U.S. law—and it may not fully understand the extent to which U.S. restrictions could lead to a stillborn Cuban recovery. Trump officials will thus have to persuade Congress to roll these back, or at least give the president the power to eventually do so. That will not be an easy task. Republicans and some Democrats in Congress have long supported sanctions aimed at promoting regime change in Cuba. But the Trump administration is uniquely well positioned to get the House and Senate to change course. Trump commands near-total fealty from Republicans, and he has built up a great deal of credibility among Cuban Americans. The president, for example, earned enormous plaudits from the diaspora for his tougher sanctions and the indictment of Raúl Castro. He should now encourage Cuban Americans and their backers in Congress to accept greater flexibility in the implementation of Cuban sanctions as bargaining chips in exchange for Cuban political and economic progress and to support swift changes to the U.S. embargo to prevent it from stifling reform efforts.
To persuade both Cuban Americans and congressional representatives, the White House might point to what transpired in Nicaragua in the decades after the 1990 electoral defeat of President Daniel Ortega. Ortega, a Cuban-allied revolutionary who came to power in 1979, represented the expansion of Soviet influence to Central America. He earned additional U.S. antipathy—and congressional restrictions on aid to Nicaragua—because of his expropriation of homes, businesses, and ranches from wealthy Nicaraguans and foreigners, including Americans. Although the United States waged a proxy war against Ortega’s government through its support for the contra movement, Ortega ended up losing power to Violeta Chamorro, a U.S.-aligned figure, in an unexpectedly free and fair election in 1990. Ortega’s adversaries in Congress were thrilled by his ouster, but they refused to lift aid restrictions after Chamorro won. (In fact, they expanded them.) As a result, the Nicaraguan economy continued to struggle, and in 2007 Ortega won back power. He has ruled as a dictator ever since.
The United States cannot, by itself, fix all of Cuba’s economic ills. Even before Trump amped up U.S. pressure, the island was facing severe shortages. The Cuban economy contracted by 11 percent between 2019 and 2024, according to the United Nations, and electricity generation fell by 25 percent in roughly the same period. The country has suffered from chronic inflation since it clumsily unified its dual-currency system in 2021. The island’s largest source of hard currency—tourism—never fully recovered from the COVID-19 pandemic, dropping by 62 percent between 2018 and 2025. And 1.7 million Cubans left the country between 2020 and 2024, gutting its labor force. To solve these problems, the Cuban government must dramatically expand the role of the private sector and give up the kinds of economic controls that allies such as China and Vietnam abandoned long ago. The Cuban government should, for example, eliminate restrictions on the number of employees private companies can hire, expand access to credit for private businesses, allow private ownership of farms, and permit foreign investors to hire employees directly rather than through the government.
It is ultimately Cuban citizens who will determine their country’s future.
But American sanctions have played an enormous role in the country’s devastation, and recovery is impossible while they remain in place, at least in their current form. Washington should therefore return to its messaging from earlier in 2026, when it suggested that positive steps by Cuba would open the door to de-escalation and economic relief. American officials could even make sure that whatever relief they provide helps Cuba’s reforms succeed by authorizing increased U.S. commerce with Cuba’s nascent private sector and otherwise removing barriers to Cuban citizens’ efforts to resolve their own challenges.
If Washington’s efforts succeed, the United States could unlock Cuba’s most potent resource: its people. Although international attention is understandably centered on what the Trump administration might do to the island and how its government will respond, it is ultimately Cuban citizens who will determine their country’s future. Even in the worst moments, their resilience and ingenuity have proved powerful forces. In the early 1990s, thousands of Cubans became urban farmers overnight to get through the crisis that followed the end of Soviet aid. Cuban vehicles from the 1950s may be extraordinary survivors, but perhaps more impressive are the fans, refrigerators, and other appliances dating back to the 1940s that are still running on homemade replacement parts. Even today’s depleted, exhausted Cubans have immense ingenuity and ambition; they are waiting for an opportunity to more than just survive and instead use that energy to rebuild their lives and their country.
A U.S.-Cuban war is certainly a possibility. Such a conflict would be unnecessary and more likely to yield lasting harm for both Cuba and the United States than to secure Cuban democracy and prosperity. But there is still time to lower tensions between the two countries by using American pressure as a tool of diplomacy. The citizens of both countries deserve a chance to put their tortured history behind them, leaving those rusting watchtowers along Cuba’s beaches as symbols of a conflict avoided rather than one that arrived.
RICARDO ZUNIGA is a retired U.S. Foreign Service Officer who served on the National Security Council as President Barack Obama’s adviser for the Americas from 2012 to 2015 and participated in Obama’s diplomatic opening to Cuba.
Nhận xét
Đăng nhận xét