3183 - Hiệp ước cắt giảm vũ khí hạt nhân Nga - Mỹ New Start hết hiệu lực, quốc tế lo ngại

Minh Anh RFI

Hiệp ước cắt giảm vũ khí hạt nhân cuối cùng giữa Nga và Mỹ, hiệp ước New Start hôm nay, 05/02/2025, hết hạn, đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử kiểm soát vũ khí kể từ Chiến Tranh Lạnh, khơi lại nỗi lo sợ về phổ biến vũ khí hạt nhân.

Ảnh chụp từ đoạn phim không ghi ngày do Cơ quan Báo chí Bộ Quốc phòng Nga cung cấp: Một tên lửa đạn đạo liên lục địa được phóng từ bệ phóng gắn trên xe tải tại một nơi không được xác định ở Nga. AP

Hiệp ước New Start, được ký kết năm 2010, quy định mỗi bên chỉ được duy trì tối đa 800 dàn phóng tên lửa và oanh tạc cơ hạng nặng, cũng như 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, kèm theo một cơ chế kiểm soát.

Nhưng các cuộc thanh tra giữa hai bên đã bị đình lại vào năm 2023 do cuộc chiến tranh xâm lược quy mô lớn của Nga tại Ukraina, bắt đầu từ tháng 02/2022. Vào tháng 9/2025, tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề nghị Washington triển hạn hiệp ước thêm một năm. Tuy tổng thống Donald Trump đánh giá đó là một « ý tưởng hay », nhưng phía Mỹ đã không đáp ứng đề xuất của ông Putin.

Một ngày trước khi New Start chính thức hết hiệu lực, Matxcơva tuyên bố « không còn bị ràng buộc » bởi hiệp ước. Tuy nhiên, trong cuộc điện đàm với người đồng cấp Trung Quốc Tập Cận Bình hôm qua, tổng thống Nga Putin nhấn mạnh « trong tình hình này, Nga và Trung Quốc phải hành động một cách có suy nghĩ và có trách nhiệm », đồng thời cho biết vẫn để ngỏ cánh cửa cho « đàm phán và bảo đảm ổn định chiến lược ».

Từ Matxcơva, thông tín viên Anissa El Jabri cho biết thêm quan điểm của Nga: 

"Khi chỉ còn vài giờ nữa là hiệp ước hết hạn, hôm qua, tổng thống Nga Vladimir Putin, theo phát ngôn viên của điện Kremlin, đã đề cập đến chủ đề này trong cuộc điện đàm với chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Vẫn theo thông tin chính thức, ông Putin tuyên bố: "Chúng ta sẽ hành động một cách thận trọng và có trách nhiệm".

Đây là cách để nguyên thủ Nga nhấn mạnh mà không nói thẳng ra rằng ông biết Donald Trump quan tâm đến kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc hơn là của Nga. Truyền thông thân chính phủ thường xuyên nhắc rằng chỉ có Washington và Matxcơva là "ngang vai ngang vế" trên phương diện này.

Nhật báo Vedomosti hôm qua dẫn lời một chuyên gia nói đến "sự khó chịu của Trung Quốc" về "nỗi ám ảnh bất tương xứng của Mỹ đối với quy mô kho vũ khí của Bắc Kinh". Phát ngôn viên điện Kremlin hôm thứ Ba lưu ý "chỉ còn vài ngày nữa, thế giới có nguy sẽ rơi vào tình trạng còn nguy hiểm hơn so với trước đây."

Chỉ có điều hiệp ước New Start đã hầu như không còn giá trị kể từ tháng 8/2022 khi Nga thông báo đình chỉ các cuộc thanh sát của Mỹ tại các cơ sở quân sự của nước này trong khuôn khổ hiệp ước. Matxcơva khi ấy biện minh rằng hành động này là nhằm đáp trả việc Washington cản trở các cuộc thanh sát của Nga trên lãnh thổ Hoa Kỳ ».

Phản ứng của quốc tế

Ngay khi hiệp ước hết hạn, tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres cho đây là « một thời điểm nghiêm trọng cho hòa bình và an ninh quốc tế », đồng thời hối thúc Mỹ và Nga « nhanh chóng tìm kiếm một khuôn khổ mới ».

Về phần mình, Bắc Kinh tuyên bố loại trừ khả năng tham gia vào các cuộc đàm phán về giải trừ hạt nhân như đòi hỏi của Washington, với lý là hiện giờ « năng lực hạt nhân của Trung Quốc có tầm mức khác rất nhiều so với Nga và Mỹ ».  

Tại châu Âu, nhiều nước quy trách nhiệm cho Nga về thất bại của hiệp ước. Riêng Pháp, cường quốc hạt nhân duy nhất trong Liên Hiệp Châu Âu, cho rằng các đại cường hạt nhân – Nga, Mỹ cũng như Trung Quốc – nên có hành động hướng tới một hệ thống kiểm soát vũ khí quốc tế, trong khi NATO kêu gọi các bên « kềm chế và có trách nhiệm ».

Tại Nhật Bản, tổ chức Nihon Hidankyo, tập hợp những nạn nhân sống sót của hai quả bom nguyên tử do Mỹ thả xuống ở Hiroshima và Nagasaki năm 1945, bày tỏ lo lắng cho một thế giới bị mất kiểm soát, cảnh báo một « cuộc chiến hạt nhân trong tương lai » có nguy cơ đưa thế giới đến « một sự hủy diệt ».

Cuối cùng, giáo hoàng Lêô XIV, hiếm khi bày tỏ về vấn đề hạt nhân, hôm qua cũng đã kêu gọi thế giới nên « đề phòng một cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân mới ».