3244 - Cuba: Ngày tàn của chế độ cộng sản

Hiếu Chân

Cuba, một nước cộng sản hiếm hoi còn sót lại trên mặt Địa Cầu, đang trải qua cuộc khủng hoảng trầm trọng nhất trong nhiều thập niên. Nguyên nhân cuộc khủng hoảng đang còn được bàn cãi nhưng hầu như các nhà quan sát đều nhận định, đảng Cộng Sản (ĐCS) cai trị Cuba đã hết đường lùi và nhiều phần Cuba sẽ phải thay đổi thể chế chính trị, càng sớm càng đỡ đau khổ cho người dân.

Xe cộ xếp hàng chờ mua xăng dầu ở thủ đô Hanana hồi cuối Tháng Giêng, 2026, khi Mỹ siết chặt hơn việc bao vây kinh tế với Cuba. (Hình minh họa: Adalberto Roque/AFP via Getty Images)

Thảm cảnh mang tên Cuba

Hãng tin Reuters phỏng vấn bốn chục người dân Cuba, từ người bán hàng rong, tài xế taxi, viên chức nhà nước ở thủ đô Havana và ghi nhận người Cuba mọi thành phần đang vật lộn để sinh tồn trong tình trạng mất điện kéo dài, giá thực phẩm, nhiên liệu và giao thông tăng vọt khi Mỹ siết chặt cái thòng lọng lên nước này.

Mirta Trujillo, một người bán hàng rong, bật khóc nức nở cho biết bà không còn gì để ăn. Trước kia, bà nhờ cuốn sổ tem phiếu, được nhà nước cung cấp thực phẩm căn bản, đủ dùng cho khoảng 10 ngày mỗi tháng, nhưng từ đại dịch COVID-19 đến nay, tem phiếu không còn giá trị vì các cửa tiệm quốc doanh không còn hàng hóa nữa.

“Tôi không chống đất nước mình, nhưng tôi cũng không muốn bị chết đói,” bà nói.

Theo nhiều tài liệu, mức lương trung bình hàng tháng ở Cuba năm 2024 chỉ tương đương $16, đủ để mua bốn chai dầu ăn hoặc 2.5 khay trứng, mỗi khay 30 quả, ở các cửa tiệm tư nhân, nếu có hàng để mua!

Tình trạng mất điện tới 20 tiếng đồng hồ mỗi ngày làm cho giao thông tê liệt, xe lửa, xe bus, xe taxi đều không chạy được, thậm chí các đài phát thanh truyền hình – chuyên tuyên truyền cho chính sách của ĐCS – cũng phải ngừng phát sóng vì không có dầu để chạy máy phát điện.

Mất điện làm người dân không thể tích trữ thực phẩm, thậm chí các vòi nước cũng khô cạn vì nhà máy nước không có điện để bơm nước. Không có nhiên liệu thì không có xe đi lấy rác, rác chất đống trên đường phố làm ruồi muỗi sinh sôi, cư dân bị nhiễm bệnh mà thuốc men lại vô cùng khan hiếm kể cả những loại thuốc thông thường.

Jorge R. Piñon, nhà nghiên cứu về năng lượng của Đại Học Texas, nhận định: “Hàng loạt sự kiện cho thấy nền kinh tế Cuba đã sụp đổ theo nghĩa đen, ngoài chợ không có thực phẩm, ngoài đường không còn xe chạy.”

Trong khi đó giá cả hàng hóa tăng vọt và kinh tế suy giảm trầm trọng. Số liệu thống kê ghi nhận năm ngoái sản lượng kinh tế của Cuba giảm 4%, khách du lịch giảm 70% và đồng peso gần như không còn giá trị trao đổi.

Cái thòng lọng cấm vận

Cho đến nay, nhiều người vẫn quan niệm rằng cuộc khủng hoảng kinh tế triền miên của Cuba là do lệnh cấm vận của Mỹ, đã kéo dài 66 năm qua 13 đời tổng thống. Cái thòng lọng của Mỹ càng siết chặt sau khi ông Donald Trump đắc cử tổng thống Mỹ. Trong nhiệm kỳ đầu, Tổng Thống Trump đã quyết định xếp Cuba vào danh sách “các quốc gia tài trợ khủng bố” (SST), cùng với Iran, Bắc Hàn và Syria. Việc bị xếp vào danh sách SST đã khiến Cuba không chỉ bị hạn chế về thương mại mà còn bị đẩy ra khỏi hệ thống tài chính toàn cầu. Ngay cả tiền kiều hối mà người Cuba sống ở Mỹ gửi về quê cũng bị ảnh hưởng vì các công ty chuyển tiền như PayPal, MoneyGram hay WesternUnion đều từ chối dịch vụ vì sợ bị chính quyền Mỹ coi là “giao dịch với khủng bố.”

Căng thẳng hơn nữa, ngày 29 Tháng Giêng, 2026, chính quyền Trump tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia liên quan tới “mối đe dọa bất thường và phi thường” từ Cuba để áp đặt mức thuế quan bổ sung đối với hàng hóa nhập cảng từ bất kỳ quốc gia nào bán xăng dầu cho Cuba.

Lập luận của chính quyền Trump là Cuba có những hoạt động đe doạ an ninh quốc gia của Mỹ như cho phép tình báo Nga đặt căn cứ theo dõi Mỹ và hỗ trợ những thế lực thù địch Iran, Hamas và Hezbollah dù không đưa ra bằng chứng cụ thể.

Hậu quả của việc Mỹ siết chặt thòng lọng là nguồn xăng dầu của Cuba bị tắc. Hai mươi năm qua Cuba sống nhờ nguồn xăng dầu của Venezuela và Mexico, bổ sung cho nguồn xăng dầu ít ỏi sản xuất trong nước. Thời ông Hugo Chavez làm tổng thống, Venezuela xuất sang Cuba mỗi ngày 90,000 thùng dầu giá rẻ; sang thời ông Nicolas Maduro, Venezuela không còn hào phóng nữa nhưng Caracas vấn tiếp tục cung cấp dầu cho Cuba, lúc thấp nhất là 35,000 thùng mỗi ngày vào cuối năm 2025.

Sau khi Mỹ đổ quân bắt sống Tổng Thống Venezuela Nicolas Maduro và kiểm soát nguồn cung ứng dầu của nước này thì dòng xăng dầu chảy sang Cuba bị khóa lại; nguồn dầu từ Mexico cũng chấm dứt. Không có dầu, cuộc sống ở Cuba gần như bị dừng lại, đóng băng.

Chính phủ Cuba tất nhiên lên án gay gắt chính quyền Washington phong tỏa nguồn cung cấp xăng dầu của Cuba, gọi đó là “vụ diệt chủng kinh tế.”

“Mỹ đang hành xử như kẻ tội phạm đe dọa hòa bình và an ninh không chỉ của Cuba, của bán cầu này mà cả thế giới,” Ngoại Trưởng Cuba Bruno Rodríguez viết trên mạng X và yêu cầu Cuba phải có quyền mua xăng dầu không bị can thiệp.

Chính phủ Nga hôm 9 Tháng Hai tuyên bố tình hình Cuba rất nghiêm trọng, tố cáo Mỹ “bóp nghẹt” nền kinh tế đảo quốc, Moscow hứa hẹn đoàn kết với Cuba chống lại mọi hành động can thiệp quân sự của Mỹ. Nhưng nói để mà nói, bản thân Nga cũng đang sống dở chết dở vì sa lầy trong cuộc xâm lược Ukraine chưa có lối ra.

Nhưng thủ phạm là chế độ

Các biện pháp cấm vận khắc nghiệt của Mỹ tất nhiên gây hậu quả xấu cho nền kinh tế Cuba mấy chục năm qua. Một tổ chức của Liên Hiệp Quốc dự tính, cấm vận làm cho Cuba mất đi mỗi ngày $20 triệu, tính chung 60 năm cấm vận đã làm Cuba mất đi khoảng $170 tỷ. Nhiều người cho rằng cấm vận không làm thay đổi đường lối của đảng Cộng Sản mà chỉ gây khốn khổ cho cuộc sống của người dân thường và Liên Hiệp Quốc đã nhiều lần yêu cầu Mỹ bãi bỏ các biện pháp cấm vận đó.

Nhưng theo nhiều kinh tế gia, lệnh cấm vận của Mỹ chỉ là “con dê tế thần thuận tiện” để quy trách nhiệm cho thất bại của Cuba trong khi thủ phạm thật sự nằm ở hệ thống độc tài đảng trị với mô hình kinh tế kiểu cộng sản.

Vào thời điểm 1959, khi Fidel Castro lên nắm quyền cai trị sau cuộc đảo chính lật đổ chế độ độc tài Fulgencio Batista, Cuba là quốc gia thịnh vượng nhất Trung Mỹ, GDP bình quân đầu người đạt $2,067, cao hơn Singapore và nhiều quốc gia Châu Âu.

Nhưng thay vì thực hiện cải cách kinh tế và mở rộng tự do chính trị như đã hứa, Fidel Castro đi theo mô hình chuyên chế độc đảng và kinh tế tập trung kiểu cộng sản, không thừa nhận quyền tư hữu và lấy doanh nghiệp nhà nước làm chủ đạo. Ông ta quốc hữu hóa nền kinh tế, tịch thu tài sản của các công ty nước ngoài trong các ngành ngân hàng, lọc dầu, mía đường, nông nghiệp, bán lẻ, khách sạn và nhà hàng.

Đến 1968, trong cuộc “tấn công cách mạng” (Revolutionary Offensive), chính quyền Cuba đã tịch thu 17,000 tiệm bán lẻ thực phẩm, 25,000 công ty công nghiệp và 11,000 nhà hàng, quán bar với lý do “khẳng định chủ quyền quốc gia, chấm dứt sự thống trị của nước ngoài và phân phối lại của cải.”

Việc tịch thu tài sản tư nhân không bồi thường, 90% là tài sản các công ty Mỹ, là một trong những lý do để Mỹ quyết định cấm vận Cuba, bắt đầu từ ngày 19 Tháng Mười, 1960, dưới thời Tổng Thống Dwight D. Eisenhower.

Chính sách phản quy luật đó đặt nền kinh tế dưới sự điều hành của một bộ máy quan liêu, ngồi bàn giấy mà quyết định ai sản xuất cái gì, bao nhiêu, giá bán thế nào, bán cho ai…

Xã hội vận hành theo tem phiếu, ăn mặc theo khẩu phần; của cải và quyền lực tập trung vào tay giới quân đội, an ninh và đảng viên đảng Cộng Sản. Họ theo đuổi những dự án đầu tư lãng phí khủng khiếp như xây khách sạn xa hoa để tiếp đãi quan chức các đảng Cộng Sản bạn bè mà không quan tâm tới mạng lưới điện cũ nát là một ví dụ.

Người nông dân không có động lực sản xuất, nhà công thương thì bị tước đoạt tài sản, trí thức chạy ra nước ngoài vì bị khinh rẻ, vì đồng lương chết đói… Mô hình kinh tế bất chấp quy luật thị trường ấy tất nhiên sẽ “xuống hố cả nút” (XHCN) giống như Việt Nam trước năm 1986.

Cho nên, hơn nửa thế kỷ đầy máu và nước mắt của Cuba trong ách kìm kẹp của gia tộc Castro là hậu quả tích luỹ giữa áp lực bên ngoài và những sai lầm chí tử của chế độ cộng sản, trong đó cấm vận của Mỹ chỉ là thứ yếu.

Lựa chọn nào cho đảng Cộng Sản Cuba?

Sau khi bắt sống Tổng Thống Maduro của Venezuela, trả lời báo chí, ông Trump nói Mỹ không cần hành động quân sự với Havana vì Cuba sẽ tự sụp đổ. Ngoại Trưởng Marco Rubio – một người Mỹ gốc Cuba – thì nói thẳng, ông muốn thấy Cuba thay đổi chế độ. Chỉ cách Florida 90 dặm, Cuba là mối đe dọa trực tiếp với an ninh của Mỹ chừng nào đảng Cộng Sản còn cai trị xứ này nên ước muốn thay đổi chế độ của ông Rubio là có thể hiểu được, nhất là vào lúc chính quyền Trump đang nỗ lực “giành lại” Tây Bán Cầu, đẩy các thế lực thù địch Nga, Trung Quốc và Iran ra khỏi “sân sau” của nước Mỹ.

Cuba không có tài nguyên dồi dào như Venezuela nên thay vì can thiệp quân sự, chính quyền Trump kêu gọi Havana đàm phán “trước khi quá trễ.” “Tôi nghĩ có lẽ họ [Cuba] sẽ đến và ký thoả thuận. Tình thế của họ rất tồi tệ. Họ không còn tiền. Họ không có dầu. Họ sống nhờ tiền và dầu của Venezuela và bây giờ những thứ đó không đến nữa,” ông Trump nói vào ngày cuối Tháng Giêng.

Đảng Cộng Sản Cuba đang đứng trước lựa chọn sinh tử: hoặc nhượng bộ các đòi hỏi của Washington hoặc tiếp tục lay lắt trong khủng hoảng. Nhượng bộ sẽ đe dọa quyền cai trị của đảng còn ngược lại có thể đối mặt với cuộc nổi loạn của những người dân đói khổ.

Đạo Luật Tự Do 1966 (The 1996 Liberty Act) quy định Quốc Hội Mỹ chỉ bãi bỏ cấm vận chừng nào có bằng chứng chắc chắn rằng nhà cầm quyền Cuba thực hiện đầy đủ các điều kiện về tự do hóa như trả tự do cho toàn bộ tù nhân lương tâm, phục hồi quyền tự do đảng chính trị, tự do ngôn luận và tổ chức bầu cử đa đảng có sự giám sát của Mỹ.

Khó khăn là ở chỗ, hơn 60 năm dưới chế độ cộng sản toàn trị, cũng như Việt Nam, Cuba không có một lực lượng đối lập chính trị vững chắc như Venezuela để có thể cạnh tranh sòng phẳng với đảng Cộng Sản trong bầu cử công bằng. Còn nếu trong bước đường cùng mà đảng Cộng Sản Cuba vẫn cố bám lấy quyền lực khiến người dân nổi loạn, có thể có sự tham gia của người Mỹ gốc Cuba, và họ bị chính quyền đàn áp đẫm máu như ở Iran vừa qua thì đó sẽ là thảm họa cho cả khu vực.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/cuba-ngay-tan-cua-che-do-cong-san/