3248 - Sau 180 năm, lịch sử của Viện Smithsonian bị ‘thay màu da’

Trúc Phương

Viện Smithsonian (Smithsonian Institution) từ lâu là biểu tượng của kiến thức, lịch sử và bản sắc dân tộc Mỹ. Với National Zoological Park (Vườn Thú Quốc Gia) cùng 21 bảo tàng và hàng triệu hiện vật, từ phi thuyền Apollo đến mảnh vải lá cờ đầu hàng của Nhật năm 1945, Smithsonian không chỉ lưu giữ đồ vật mà còn định hình cách người Mỹ nhìn nhận về chính mình.

Smithsonian Institution thành lập năm 1846 từ di chúc của nhà khoa học James Smithson. (Hình minh họa: Kevin Dietsch/Getty Images)

“MAGA hóa” hệ thống Smithsonian

George Brown Goode, người điều hành Smithsonian vào cuối thế kỷ 19, từng nói Smithsonian không phải là “nghĩa địa của những đồ vật vụn vặt” mà là “vườn ươm những tư tưởng sống động.” George Brown Goode muốn hệ thống các viện trực thuộc Smithsonian phải trở thành “các bảo tàng ghi chép” kể những câu chuyện sống động về lịch sử quốc gia, là nơi định hình và kết tinh câu chuyện, thăng lẫn trầm, buồn lẫn vui, của nước Mỹ.

Thế nhưng định chế văn hóa độc lập này đang rơi vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong lịch sử 180 năm: bị chính quyền Trump ép phải “điều chỉnh” nhiều thứ, đặc biệt việc giảm “tông đen” (những gì nói về chế độ nô lệ) và thay bằng “tông trắng” (những gì liên quan văn hóa người da trắng).

Vụ việc đạt đỉnh điểm khi ngày 13 Tháng Giêng, 2026, được xác định là hạn chót để Smithsonian nộp hàng ngàn tài liệu liên quan các triển lãm hiện tại và sắp tới cho Tòa Bạch Ốc. Chính quyền Trump dọa bằng ngôn ngữ quyền lực: nguồn tài trợ liên bang cho ngân sách $1 tỷ của Smithsonian giờ đây phụ thuộc vào việc tổ chức này thực hiện các điều khoản của sắc lệnh hành pháp do Trump ban hành vào Tháng Ba, 2025. Nếu không tuân thủ, nguy cơ cắt ngân sách – chiếm khoảng 62% nguồn tài chính của viện – là không thể tránh khỏi.

Smithsonian Institution được thành lập năm 1846 từ di chúc của nhà khoa học James Smithson. Là nhà hóa học và khoáng vật học người Anh, James Smithson là người quyên tặng đầu tiên và là người sáng lập Smithsonian, với sứ mệnh “tăng cường và phổ biến tri thức.” Dù nhận phần lớn kinh phí từ chính phủ liên bang, hiến chương Smithsonian quy định rõ tính độc lập của viện: các quyết định liên quan nội dung trưng bày hoặc nhân sự đều do ban lãnh đạo và Hội Đồng Quản Trị chịu trách nhiệm. Hội Đồng Quản Trị (Board of Regents) gồm 17 thành viên trong đó có sáu người gồm phó tổng thống, chánh án Tối Cao Pháp Viện và thành viên Quốc Hội lưỡng đảng.

Suốt gần hai thế kỷ, Smithsonian trải qua không ít tranh cãi chính trị. Nổi bật nhất là vụ năm 1995 với cuộc triển lãm Enola Gay (chiếc Boeing B-29 Superfortress thả quả bom nguyên tử xuống Hiroshima). Thoạt đầu, Bảo Tàng Hàng Không Vũ Trụ Quốc Gia dự định trình bày Enola Gay với góc nhìn về nỗi đau của thường dân Nhật và đặt câu hỏi về sự cần thiết của việc sử dụng bom nguyên tử, tuy nhiên, Hiệp Hội Không Quân Mỹ phản đối kịch liệt. Chủ Tịch Hạ Viện Newt Gingrich lúc đó thậm chí gọi đó là “trò của đám cánh tả.” Kết quả, triển lãm bị cắt hoàn toàn ngữ cảnh phê phán, chỉ còn lại chiếc máy bay như biểu tượng chiến thắng.

“Thay màu da” cho lịch sử

Ngay từ đầu nhiệm kỳ hai, Trump đã đưa văn hóa vào trọng tâm chiến lược “viết lại lịch sử Mỹ.” Tháng Ba, 2025, ông ký Sắc Lệnh Hành Pháp 14253 mang tên “Restoring Truth and Sanity to American History,” cáo buộc Smithsonian bị ảnh hưởng bởi “tư tưởng phân biệt chủng tộc khi mô tả giá trị Mỹ và phương Tây đầy hình ảnh có hại.”

Tháng Năm, 2025, chỉ bằng một thông báo trên Truth Social, Trump tuyên bố sa thải bà Kim Sajet – Giám đốc Bảo Tàng Chân Dung Quốc Gia (National Portrait Gallery, NPG – thuộc Smithsonian), gọi bà là “kẻ cực đoan mang tính đảng phái” và “ủng hộ mạnh mẽ DEI” (Đa Dạng, Công Bằng, Hòa Nhập). Smithsonian khẳng định tổng thống không có quyền sa thải lãnh đạo viện nhưng bà Sajet – Giám đốc NPG từ năm 2013 – vẫn từ chức “vì lợi ích của tổ chức.”

Trong cơn lốc thay đổi tận gốc Smithsonian, Tòa Bạch Ốc yêu cầu tám bảo tàng then chốt trong Smithsonian (Bảo Tàng Lịch Sử Quốc Gia Hoa Kỳ, Bảo Tàng Lịch Sử và Văn Hóa Người Mỹ Gốc Phi, Bảo Tàng Hàng Không và Không Gian Quốc Gia và Bảo Tàng Quốc Gia về Người Mỹ Bản Địa…) phải báo cáo mọi thứ cho Tòa Bạch Ốc.

Họ bị yêu cầu, trong vòng 75 ngày, phải cung cấp gần như mọi thông tin: từ đề cương triển lãm, văn bản chú thích, danh mục triển lãm, ngân sách, sổ tay nhân viên, sơ đồ tổ chức, danh mục tất cả hiện vật, tài liệu giáo dục, đến đơn xin tài trợ… Và trong 120 ngày, các bảo tàng phải “sửa đổi nội dung,” thay thế “ngôn ngữ gây chia rẽ hoặc mang tính ý thức hệ” bằng việc nhấn mạnh “sự hồi sinh,” bắt nguồn từ “sức mạnh và những thành tựu của câu chuyện nước Mỹ”…

Gần đây nhất, Tòa Bạch Ốc yêu cầu Bảo Tàng Chân Dung Quốc Gia (NPG) phải lập khu vực riêng để trưng bày loạt “ảnh nghệ thuật” của Trump (NPG không phải không trưng bày hình các tổng thống nhưng việc này thường được thực hiện sau khi các tổng thống rời nhiệm sở). Liên quan NPG, trung tuần Tháng Giêng, 2026, NPG phải gỡ đoạn văn bản trên tường với nội dung đề cập hai lần luận tội Trump (văn bản ghi: “Bị luận tội hai lần, với cáo buộc lạm dụng quyền lực và kích động nổi dậy sau khi những người ủng hộ tấn công Điện Capitol ngày 6 Tháng Giêng, 2021. Ông được Thượng Viện tuyên bố trắng án trong cả hai phiên tòa”).

Năm 2025, một bảo tàng khác thuộc Smithsonian, Bảo Tàng Lịch Sử Quốc Gia Hoa Kỳ, cũng phải thay đổi ngôn ngữ mô tả vụ luận tội Trump trong một triển lãm về các tổng thống Mỹ. Trong phần mô tả vụ luận tội thứ hai của Trump (với cáo buộc “kích động nổi dậy”), Smithsonian xóa hai cụm từ: một mô tả “những tuyên bố sai sự thật lặp đi lặp lại” thách thức kết quả bầu cử năm 2020; và một, về bài phát biểu của Trump mà Smithsonian cho rằng “đã khuyến khích – và dự đoán được – hành động bất hợp pháp sắp xảy ra tại Điện Capitol.”

Ai sở hữu quá khứ quốc gia?

Một trong những hệ quả đáng lo ngại nhất là hiện tượng tự kiểm duyệt. Một số nhân viên Smithsonian và các bảo tàng liên quan cho biết, từ “unjust” (bất công) mô tả việc giam giữ người Mỹ gốc Nhật thời Đệ Nhị Thế Chiến bị yêu cầu thay bằng cách diễn đạt trung tính hơn; từ “diversity” (đa dạng) trong ngữ cảnh… thiên văn học cũng bị thay bằng “variety” để tránh bị gắn với DEI. Ngoài ra, phần trưng bày của nghệ sĩ Amy Sherald (nổi tiếng với chân dung bà Michelle Obama) bị rút khỏi NPG vì người ta lo rằng bức “Trans Forming Liberty” (vẽ một phụ nữ chuyển giới trong tư thế tượng Nữ Thần Tự Do) của Amy Sherald sẽ khiến chính quyền Trump khó chịu.

Những gì liên quan Smithsonian bây giờ không chỉ là ngân sách hay nội dung triển lãm. Nó phản ánh sự chia rẽ sâu sắc trong xã hội Mỹ về cách kể lại lịch sử. Phe bảo thủ (Heritage Foundation, các nghị sĩ Cộng Hòa) cho rằng Smithsonian quá nhấn mạnh các vấn đề liên quan lịch sử nô lệ, phân biệt chủng tộc, khiến người Mỹ “tự ghét” đất nước. Trong khi đó, phe tiến bộ và nhiều sử gia cho rằng việc ép buộc ca ngợi nước Mỹ theo ngôn ngữ một chiều là biến văn hóa thành công cụ tuyên truyền, xóa nhòa những vết thương lịch sử cần được đối diện để dân tộc trưởng thành.

Trong bối cảnh kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc (United States Semiquincentennial 2026), Smithsonian lẽ ra là trung tâm kể chuyện một cách thống nhất và không tránh né sự thật theo đúng tinh thần truyền thống của các viện bảo tàng nói chung. Nhưng nay nó trở thành nơi chính quyền tìm cách áp đặt phiên bản lịch sử mang màu sắc MAGA.

Trong thực tế, Smithsonian không là nơi duy nhất bị tấn công. Tất cả biển báo giải thích tại các công viên quốc gia cũng đang được xem xét để “định hình lại không gian công cộng và bảo tàng.” Ngày 22 Tháng Giêng, 2026, Cơ Quan Quản Lý Công Viên Quốc Gia (U.S. National Park Service) đã dẹp bỏ cuộc triển lãm về chế độ nô lệ tại một địa điểm lịch sử ở Philadelphia, nơi Tổng Thống George Washington từng sinh sống.

Không hiểu người da màu nghĩ gì khi Trump đang cố “thay màu da” cho lịch sử bằng việc nhiều lần nói rằng xã hội Mỹ “tập trung quá mức” vào “sự tàn khốc của chế độ nô lệ.” Tháng Giêng, 2026, trong cuộc phỏng vấn The New York Times, khi được hỏi về các chính sách được ban hành sau khi Đạo Luật Dân Quyền năm 1964 được thông qua, Trump nói rằng chuyện này “đã gây tổn hại cho người da trắng.”

Không chỉ là hệ thống các viện bảo tàng, Smithsonian là nơi nước Mỹ đối thoại với chính mình về quá khứ, hiện tại và tương lai. Khi chính quyền dùng quyền lực tài chính và áp lực chính trị để định hình câu chuyện được kể thì không chỉ Smithsonian bị tấn công mà nguyên tắc tự do học thuật, đa nguyên văn hóa và quyền được biết sự thật lịch sử của người dân Mỹ cũng bị đe dọa.

Hậu quả chắc chắn ảnh hưởng lâu dài đến cách thế hệ mai sau nhìn nhận về giá trị Mỹ và văn hóa-lịch sử Mỹ nói chung. Việc kể lịch sử khó có thể trung lập một cách tuyệt đối nhưng ít nhất nó luôn cần được thuật một cách trung thực nhất có thể. Bị tước mất quyền tự chủ, bây giờ Smithsonian – cái “gác xép quốc gia của nước Mỹ” (“The Nation’s Attic”) chỉ còn là cái nhà kho cất thứ phiên bản lịch sử mà kẻ cầm quyền định đoạt, theo cách y hệt lối diễn ngôn lịch sử một chiều của kẻ chiến thắng vốn quen thuộc ở các nước cộng sản độc tài.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/sau-180-nam-lich-su-cua-vien-smithsonian-bi-thay-mau-da/