3307 - Sao phải đánh Iran?
Hiếu Chân
Tổng Thống Donald Trump hôm Thứ Năm, 19 Tháng Hai, tỏ ý sẽ quyết định tấn công Iran trong vòng 10 ngày tới, báo Người Việt dẫn nguồn tin CNN cho biết. Câu hỏi đặt ra là, tại sao Mỹ phải tấn công Iran và nhằm đạt mục đích gì?
nhà hoạt động giơ cao tấm áp-phích có hình Tổng Thống Donald Trump (trái) và Thủ Tướng Benjamin Netanyahu của Israel trong một cuộc biểu tình chống lại chính phủ Iran tại trụ sở Liên Hợp Quốc. (Hình minh họa: Sedat Suna/Getty Images)
Quan hệ giữa Mỹ và Iran đang ở mức căng thẳng nhất, kể từ cuộc Cách mạng Hồi Giáo thiết lập chế độ thần quyền của các giáo sĩ năm 1979. Nửa thế kỷ qua, Washington và Tehran luôn trong trạng thái thù địch. Mỹ liên tục thực thi các biện pháp cấm vận kinh tế khắc nghiệt trong khi Iran nỗ lực thiết lập mạng lưới các tổ chức chiến binh Hồi Giáo gây bất ổn toàn khu vực, đe doạ an ninh của Israel, đồng minh thân cận của Mỹ. Căng thẳng càng gia tăng chung quanh chương trình làm giàu uranium của Iran mà theo Tehran có mục đích dân sự, còn Mỹ và phương Tây nghi ngờ hoạt động chế tạo vũ khí nguyên tử bất hợp pháp.
Hiện chế độ thần quyền Iran cũng đang ngắc ngoải khi hàng triệu người Iran xuống đường biểu tình đòi thay đổi chế độ và bị đàn áp đẫm máu trong những tuần đầu năm 2026. Xã hội rối loạn, kinh tế sụp đổ, các tổ chức chân rết (Hamas ở Dải Gaza, Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen…) bị đánh tơi tả, đồng minh hoặc sụp đổ (như chế độ độc tài Bashar al-Assad ở Syria), hoặc bỏ rơi như Nga, Trung Quốc… Iran đang rơi vào trạng thái “tuyệt vọng.” Nếu chọn một thời điểm kẻ thù yếu nhất để tấn công thì đây chính là lúc để Mỹ ra tay.
Mỹ tập trung một đạo quân hùng hậu ở ngoài khơi Vịnh Ba Tư, với hai nhóm tác chiến hàng không mẫu hạm, lớn nhất kể từ cuộc chiến tranh Iraq năm 2003. Các nước trong khu vực nhận định, nếu hai bên không nhượng bộ nhau thì chiến tranh là khó tránh, nhưng cuộc chiến này sẽ không chớp nhoáng như vụ Venezuela mới đây mà có thể biến cả vùng Trung Đông thành chảo lửa.
Mục đích gì?
Tấn công Iran lúc này, Mỹ nhắm đạt tới mục đích gì? Qua những phát biểu rời rạc và mâu thuẫn của Tổng Thống Trump và đội ngũ cố vấn, khó mà xác định đâu là mục đích chính của chiến dịch quân sự sắp xảy ra và do đó cũng khó hình dung thế nào là một chiến thắng mà ông Trump mong muốn.
Ông Trump nhiều lần nói, ông muốn xoá sổ chương trình vũ khí nguyên tử của Tehran. Sau cuộc họp với Thủ Tướng Israel Benjamin Netanyahu mới đây, ông Trump lại nói Mỹ muốn xoá sổ kho hoả tiễn tầm xa của Iran. Có lúc ông úp mở về ý tưởng thay đổi chế độ chính trị ở Tehran; lại có lúc ông ra mặt ủng hộ làn sóng biểu tình của người dân Iran và tuyên bố: “Nếu [nhà cầm quyền] Iran bắn chết người biểu tình ôn hòa, Mỹ sẽ tới cứu. Chúng tôi đã lên đạn và sẵn sàng lên đường.” Rốt cuộc, Mỹ đánh Iran vì chuyện gì? Vũ khí nguyên tử, hoả tiễn tầm xa, ủng hộ biểu tình hay lật đổ chế độ? Có thể chính quyền Trump chưa có một sách lược rõ ràng và nhất quán trong vấn đề Iran hoặc có mà không công khai cho người dân biết.
Theo nhiều chuyên gia, Iran không phải là mối đe dọa thực sự đối với Mỹ, hoặc chỉ là mối đe doạ rất nhỏ. Năng lực quân sự hạn chế, nền kinh tế gần như phá sản, người dân thiếu thốn cùng cực, Iran không thể gây thiệt hại đáng kể cho các quyền lợi của Mỹ ở Trung Đông. Trong nhiều năm qua, mối đe dọa từ Iran đã bị các nhóm lợi ích ở Washington thổi phồng để phục vụ cho các ý đồ của họ, theo nhận định của chuyên gia Jon Hoffman thuộc Viện Cato. Nếu Iran không phải là mối đe dọa đáng kể thì việc tấn công quân sự vào Iran không thể biện minh được.
Chương trình vũ khí nguyên tử của Iran là mối đe dọa?
Iran sẽ là mối nguy hiểm nếu chương trình chế tạo vũ khí nguyên tử của Tehran không bị ngăn chặn? Nếu quan niệm như vậy thì Mỹ nên tấn công Bắc Hàn trước. Chế độ độc tài Kim Jong-un không chỉ chế tạo được 60 đầu đạn hạt nhân, theo tin tình báo của CIA mà còn liên tục đe dọa Nam Hàn, Nhật Bản, hai đồng minh thân thiết nhất của Mỹ tại Đông Á. Trong khi hùng hổ với Iran, chính quyền Trump lại mềm mỏng với Bắc Hàn – một cách đối xử “bên trọng bên khinh” thật khó hiểu!
Đã có nhiều nỗ lực quốc tế ngăn chặn chương trình vũ khí nguyên tử của Iran. Tháng Bảy 2015, Iran cùng nhóm P5+1 (gồm năm nước thành viên thường trực Hội Đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc và Đức) đã ký kết Kế Hoạch Hành Động Liên Kết Toàn Diện (JCPOA), còn gọi là Thỏa Thuận Hạt Nhân Iran, theo đó Iran được phép tinh luyện uranium đến mức 3.67% (để chế tạo vũ khí thì cần uranium tinh luyện đến 90%); loại bỏ 98% lượng uranium tồn kho, chỉ được giữ lại 300kg nguyên liệu độ tinh luyện thấp và dẹp bỏ hai phần ba số máy ly tâm mà Iran dùng để tinh luyện uranium. Cơ Quan Năng Lượng Nguyên Tử Quốc Tế (IAEA) được phép giám sát và xác nhận sự tuân thủ của Iran với các điều khoản này. Đổi lại, Iran được gỡ bỏ các biện pháp cấm vận kinh tế và được nhận lại các tài sản đang bị quốc tế phong toả.
Thỏa Thuận Hạt Nhân Iran được Hội Đồng Bảo An LHQ phê chuẩn bằng Nghị Quyết 2231 và được coi là biện pháp hữu hiệu nhất vừa ngăn chặn chương trình vũ khí hạt nhân của nước này vừa bảo đảm cho Iran được khai thác năng lượng nguyên tử vào mục đích dân sự như nguyện vọng của Tehran.
Thế nhưng sau khi lên làm tổng thống năm 2018, ông Trump quyết định rút Mỹ ra khỏi JCPOA và tái áp đặt các biện pháp cấm vận “áp lực tối đa” lên Tehran. Để trả đũa, Iran hạn chế quyền giám sát của IAEA, đồng thời nâng mức tinh luyện uranium lên mức 60%; đến giữa năm 2025 thu được 440kg uranium tinh chế, theo tường trình của IAEA. Sau cuộc đụng độ quân sự 12 ngày giữa Iran và Israel Tháng Sáu 2025, ba nước Anh, Pháp và Đức rút ra khỏi JCPOA, tái thực hiện các biện pháp cấm vận kinh tế và đến Tháng Mười 2025, Iran cũng tuyên bố bãi bỏ mọi ràng buộc của JCPOA; Thỏa Thuận Hạt Nhân Iran coi như đã chết.
Tháng Sáu 2025, Mỹ tham gia vào cuộc chiến chống Iran do Israel khởi xướng. Các oanh tạc cơ hạng nặng của Mỹ ném bom phá hầm ngầm xuống ba cơ sở tinh chế uranium của Iran; ngay sau đó ông Trump lên mạng tuyên bố “chương trình hạt nhân của Iran đã bị xoá sổ.” Nếu vậy thì bây giờ, hơn nửa năm sau, Mỹ tập trung binh lực đánh Iran để làm gì nữa? Xem ra, “xoá sổ chương trình hạt nhân Iran” chỉ là cái cớ để gây chiến, chưa phải là mục đích thật sự của ông Trump.
Chương trình hoả tiễn Iran – điểm bế tắc mới?
Trong khi đó, những ngày cuối Tháng Hai này, Mỹ và Iran lại dắt nhau vào bàn đàm phán không chính thức ở Geneva và Oman. Điểm mới của đàm phán lần này liên quan tới chương trình phát triển hoả tiễn tầm xa của Iran mà Israel hết sức lo ngại.
Sau cuộc họp ngày 17 Tháng Hai 2026 tại Geneva, Bộ Trưởng Ngoại Giao Abbas Araghchi của Iran cho biết không khí có phần “xây dựng” hơn, nhưng tình hình vẫn rất căng thẳng. Phái đoàn Mỹ, do đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner dẫn dắt, yêu cầu “một thỏa thuận vững chắc,” bao gồm việc Iran huỷ bỏ hoàn toàn năng lực tinh luyện uranium, đặt giới hạn cho hoả tiễn đạn đạo của nước này và chấm dứt việc tài trợ các tổ chức như Hezbollah. Phía Iran chỉ đồng ý tạm dừng từ ba đến năm năm mà không bỏ hẳn hoạt động tinh luyện uranium và từ chối thảo luận những vấn đề phi hạt nhân, như chương trình hoả tiễn đạn đạo.
Nên để ý, Iran có công nghệ hoả tiễn khá phát triển, chế tạo được những hoả tiễn đạn đạo có tầm bắn tới 2,000km và mang đầu đạn nặng tới 1.5 tấn như hoả tiễn Khorramshahr-4 (Kheibar), có thể tấn công các căn cứ quân sự Mỹ ở Trung Đông và các chiến hạm ở ngoài khơi. Theo Văn Phòng Tình Báo Quốc Gia Mỹ (ODNI), Iran hiện có kho hoả tiễn đạn đạo lớn nhất khu vực Trung Đông mà Israel luôn muốn xoá bỏ qua đàm phán. Tuy nhiên, Iran coi việc chế tạo và sở hữu kho hoả tiễn đạn đạo là yếu tố sống còn của chế độ nên luôn từ chối thảo luận.
Rất ít chuyên gia nghĩ rằng Mỹ sẽ tấn công quân sự vào Iran để lật đổ chế độ thần quyền. Nhà nước Hồi Giáo Iran dưới sự lãnh đạo của Giáo chủ Ali Khamenei, được bảo vệ bởi quân đội Vệ Binh Cách Mạng thiện chiến và tàn bạo, không dễ gì sụp đổ sau khi đã trải qua nhiều vụ tấn công quân sự từ bên ngoài và nhiều cuộc nổi dậy của người dân trong nước. Vả lại, sau chế độ Khamenei là gì, lực lượng nào sẽ tiếp quản cai trị Iran vẫn là câu hỏi chưa có lời đáp trong khi viễn cảnh một Iran loạn lạc, các phe phái bắn giết lẫn nhau là hoàn toàn có thể xảy ra. Bom đạn không mang lại tự do dân chủ – đó là bài học mà người Mỹ rút ra sau nhiều lần can thiệp quân sự ở Trung Đông, từ Iraq đến Afghanistan.
Người dân không muốn chiến tranh
Trong nội bộ nước Mỹ, chính quyền Trump cho đến nay vẫn chưa giải thích cho người dân tại sao phải đánh Iran vào lúc này. Ông Trump cũng chưa thông báo cho Quốc Hội, cơ quan duy nhất có thẩm quyền phát động chiến tranh chống một quốc gia khác. Khi tranh cử, ông cam kết với phong trào MAGA rằng ông sẽ đưa nước Mỹ ra khỏi những cuộc chiến tranh ở nước ngoài để tập trung cho “Nước Mỹ trên hết.” Ông không có một lý do hợp lý nào để thuyết phục những người ủng hộ ông về một cuộc phiêu lưu quân sự ở Trung Đông.
Trong buổi họp báo hôm Thứ Tư, bà Karoline Leavitt, phát ngôn viên Tòa Bạch Ốc, tuyên bố có “nhiều lý do và lập luận ủng hộ đánh Iran” nhưng ngoại giao luôn luôn là điều đầu tiên tổng thống chọn. Tuy vậy các cuộc thăm dò ý kiến cử tri đều cho thấy đa số người Mỹ không muốn chiến tranh. Khảo sát của Quinnipiac University giữa tháng trước ghi nhận 70% người Mỹ không muốn can thiệp quân sự vào Iran, chỉ có 18% ủng hộ và 12% không có ý kiến. Đại đa số, 80% người Độc Lập và 95% người Dân Chủ cùng với 53% người Cộng Hòa, cho rằng, tổng thống phải được Quốc Hội phê chuẩn trước khi nổ súng tấn công Iran cho dù với bất cứ lý do và mục đích gì.
Với thời hạn 10 ngày mà ông Trump ấn định để Iran quyết định một thỏa thuận hoặc đối mặt với “điều rất xấu,” cơ hội đàm phán ngoại giao đang thu hẹp dần, bóng ma chiến tranh đang hiển hiện.
Đánh Iran, nước Mỹ sẽ sa vào vào cuộc khủng hoảng lớn do chính mình tạo ra chứ không phải là một điều cần thiết. Ông Trump phải quyết định hoặc lôi kéo nước Mỹ vào một cuộc chiến nữa, lâu dài, ở Trung Đông hoặc thay đổi ý định trước khi quá muộn.
Nhận xét
Đăng nhận xét