3386 - Cuộc chiến tự lựa chọn đầy rủi ro của Trump tại Iran
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Nguồn: Richard Haass, “Trump’s Risky War of Choice in Iran”, Project Syndicate, 01/03/2026
Có quá nhiều điều để mổ xẻ về quyết định tấn công Iran của Mỹ – và những hậu quả từ các cuộc không kích chung giữa Mỹ và Israel nhằm vào các mục tiêu quân sự và chính trị trên khắp nước này. Đáng tiếc thay, trong số đó chẳng có mấy tín hiệu khả quan.
Trước hết và quan trọng nhất, đây là một cuộc chiến tự lựa chọn. Mỹ vốn còn có các lựa chọn chính sách khác. Ngoại giao vốn dĩ vẫn là một hướng đi đầy triển vọng để kiềm chế tham vọng hạt nhân của Tehran. Việc gia tăng áp lực kinh tế cũng có tiềm năng thúc đẩy sự thay đổi chế độ theo thời gian.
Hơn nữa, đây là một cuộc chiến tranh phòng ngừa (preventive war), chứ không phải là một cuộc chiến tranh phủ đầu (preemptive war). Iran không gây ra mối đe dọa tức thời nào đối với các lợi ích sống còn của Mỹ. Iran không trên bờ vực trở thành một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân hay sử dụng những vũ khí mà họ có để chống lại Mỹ. Cùng lắm, mối đe dọa từ phía Iran mới chỉ dừng lại ở mức độ tiềm tàng đang tích tụ
Sự phân biệt này rất quan trọng. Một thế giới mà trong đó các quốc gia tin rằng họ có quyền thực hiện các cuộc tấn công phòng ngừa chống lại những quốc gia mà họ gắn nhãn là mối đe dọa sẽ là một thế giới của những xung đột triền miên. Đó là lý do tại sao những hành động như vậy không có chỗ đứng trong luật pháp quốc tế.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chọn một mục tiêu – thay đổi chế độ – mang tính chính trị hơn là quân sự. Nhưng trong khi lực lượng quân sự có thể tiêu diệt và giết chóc, thì tự thân nó không thể mang lại sự thay đổi chế độ, điều vốn đòi hỏi chế độ đó phải sụp đổ. Có khả năng cuộc tấn công của Mỹ sẽ dẫn đến sự đào tẩu từ hàng ngũ lãnh đạo chính trị và lực lượng vũ trang Iran, nhưng điều này không thể chắc chắn. Hamas và Gaza là một lời nhắc nhở rằng các chế độ có thể chịu đựng những hình phạt khủng khiếp nhưng vẫn bám lấy quyền lực. Và ngay cả khi các giáo sĩ mất quyền lực – có báo cáo rằng Lãnh đạo Tối cao Ayatollah Ali Khamenei đã bị tiêu diệt – thì các lực lượng an ninh mới chính là những kẻ có lợi thế nhất để lấp đầy khoảng trống quyền lực đó.
Trong mọi trường hợp, việc sử dụng lực lượng quân sự để tiêu diệt các nhà lãnh đạo chủ chốt như một phương tiện để bắt đầu tiến trình thay đổi chế độ – một chiến thuật thường được gọi là thủ trảm (decapitation) – khó có thể thành công ở Iran, nơi ban lãnh đạo đã được thể chế hóa kể từ khi nắm quyền gần nửa thế kỷ trước. Hơn nữa, ban lãnh đạo đã có thời gian để cải thiện kế hoạch kế vị trong vài tuần qua khi khả năng xảy ra chiến tranh tăng lên.
Trong cuộc can thiệp vào Venezuela hồi tháng 1, chính quyền Trump chỉ giới hạn ở việc thay thế một nhà lãnh đạo (gần như phớt lờ phe đối lập nội bộ), trong khi ở nhiều nơi trên thế giới, chính quyền này tránh thúc đẩy dân chủ. Tuy nhiên, trong trường hợp của Iran, ông Trump đã kêu gọi thay đổi chế độ – nhưng không chuẩn bị nền tảng cho việc đó. Phe đối lập chính trị không đoàn kết hoặc không hoạt động như một chính phủ lâm thời, điều đó có nghĩa là họ không thể tiếp nhận những người đào tẩu, chứ chưa nói đến việc bảo đảm an ninh.
Lịch sử cho thấy việc thay đổi chế độ đòi hỏi sự hiện diện của lực lượng trên bộ. Đây là bài học từ Đức và Nhật Bản sau Thế chiến II, và gần đây hơn là Panama, Iraq và Afghanistan. Và ngay cả khi có sự hiện diện trên bộ, những nỗ lực đó thường thất bại. Ở Iran, việc chiếm đóng là không tưởng, xét đến quy mô và khả năng kháng chiến của quốc gia này.
Tất cả những điều này có nghĩa là chính quyền Trump đã chọn thực hiện một mục tiêu chính sách đối ngoại tham vọng nhất với phương tiện hạn chế. Họ dường như đã khước từ một cuộc chiến có mục tiêu thực tế hơn, như làm suy yếu năng lực hạt nhân và tên lửa của Iran, dù đây là cái đích mà họ hoàn toàn có thể đạt được một cách danh chính ngôn thuận. Nếu tìm một ví dụ tương đồng, đó chính là Libya, nơi chỉ hơn một thập kỷ trước, các lực lượng phương Tây đã lật đổ giới lãnh đạo bằng sức mạnh không quân nhưng sau đó rút lui, để lại đất nước trong cảnh hỗn loạn.
Trong trường hợp Iran, có vẻ như việc huy động một lực lượng quân sự khổng lồ – cái mà ông Trump gọi là một hạm đội – cuối cùng đã tạo ra áp lực buộc chính quyền phải hành động, vì các lực lượng Mỹ không thể duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao tại địa điểm đó vô thời hạn. Kết quả là, phương tiện chính sách (lực lượng quân sự) rất có thể đã đóng vai trò lớn trong việc quyết định mục đích chính sách, cụ thể là quyết định tấn công. Đây rõ ràng là quy trình ngược lại với cách mà chính sách nên được quyết định.
Nhìn rộng ra, Mỹ đã một lần nữa chọn thực hiện một cam kết chiến lược quy mô lớn ở Trung Đông. Điều này mâu thuẫn với Chiến lược An ninh Quốc gia của chính chính quyền Trump và với thực tế là những thách thức lớn nhất đối với lợi ích của Mỹ nằm ở châu Âu và khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Ở đây, sự tương đồng nằm ở cuộc Chiến tranh Iraq năm 2003, một cuộc chiến phòng ngừa do tự chọn khác trong khu vực đã khiến Mỹ phải trả giá cực kỳ đắt.
Người dân Mỹ chưa chuẩn bị cho cuộc chiến này. Cơ sở chính trị của ông Trump cũng vậy, vì nó sẽ làm bất ổn thị trường, gây ra sự tăng vọt giá năng lượng và có thể kéo dài trong một thời gian. Các đồng minh của Mỹ cũng không hài lòng, vì Iran đã tấn công một số quốc gia láng giềng và có thể thực hiện các bước gây thiệt hại cho nền kinh tế của họ. Ông Trump đã không sử dụng bài phát biểu Thông điệp Liên bang tối thứ Ba để đưa ra lập luận cho việc tấn công Iran, và phần lớn tuyên bố của ông ngay sau cuộc tấn công hôm thứ Bảy nhấn mạnh vào các hành động trong quá khứ của Iran hơn là các mối đe dọa mới hoặc đang nổi lên.
Có khả năng cuộc tấn công vào ba cơ sở hạt nhân của Iran mà không chịu tổn thất gì hồi năm ngoái và cuộc can thiệp gần đây ở Venezuela đã khiến ông Trump và những người xung quanh rất tự tin rằng họ có thể đạt được những mục đích đầy tham vọng với phương tiện hạn chế và chi phí thấp. Ông cũng có thể đã bị cám dỗ để đạt được một điều gì đó mang tính lịch sử ở Iran – thay đổi chế độ – điều mà những người tiền nhiệm của ông đã không làm được. Ông vẫn có thể thành công. Nhưng theo quy luật, thay đổi chế độ nói thì dễ hơn làm. Mặc dù chỉ cần một bên để bắt đầu một cuộc chiến, nhưng cần cả hai bên để kết thúc nó. Iran giờ đây có một lá phiếu quyết định cuộc xung đột này sẽ trở nên lớn đến mức nào và kéo dài bao lâu.
Richard Haass là Chủ tịch danh dự của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, cố vấn cấp cao tại Centerview Partners, và Học giả Đại học Xuất sắc tại Đại học New York, từng giữ chức Giám đốc Hoạch định Chính sách cho Bộ Ngoại giao Mỹ (2001-03), đồng thời là đặc phái viên của Tổng thống George W. Bush tại Bắc Ireland và Điều phối viên cho Tương lai Afghanistan.
Nhận xét
Đăng nhận xét