3447 - Thế giới hôm nay: 09/03/2026

Nguồn: The Economist | Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Mojtaba Khamenei được xướng tên làm lãnh đạo tối cao của Iran. Ông sẽ kế nhiệm cha mình, Ayatollah Ali Khamenei, người bị ám sát trong một cuộc không kích của Mỹ và Israel vào ngày 28/02 vừa qua. Việc Mojtaba lên nắm quyền là dấu hiệu thách thức rõ ràng nhất cho thấy chế độ của Iran vẫn đứng vững – ông được cho là có quan hệ mật thiết với các cơ quan an ninh. Quyết định bổ nhiệm này được đưa ra bởi Hội đồng Chuyên gia, một nhóm gồm 88 giáo sĩ được chế độ phê chuẩn.

Giá dầu tăng vọt qua mốc 110 đô la/thùng khi nguồn cung bị ách tắc ở Vùng Vịnh. Donald Trump gọi mức tăng này là “cái giá rất nhỏ phải trả.” Các thị trường chứng khoán trên toàn châu Á đều giảm rất mạnh vào hôm nay. Chỉ số Kospi của Hàn Quốc giảm hơn 8%; chỉ số Topix của Nhật Bản giảm 5%. Châu Á sẽ bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự hoảng loạn về năng lượng. Các hợp đồng chứng khoán tương lai của Mỹ cũng giảm trong phiên giao dịch sớm.

Israel tiến hành các cuộc không kích mới nhắm vào cơ sở hạ tầng của Iran, bao gồm cả các mỏ dầu. Trump cho biết bất kỳ quyết định nào nhằm kết thúc chiến tranh cũng sẽ được đưa ra cùng với Thủ tướng Israel, Benjamin Netanyahu. Trong khi đó, Lực lượng Phòng vệ Israel cho biết họ đã tấn công thêm các mục tiêu thuộc về Hezbollah ở Lebanon. Bộ Y tế Lebanon cho biết 394 người đã thiệt mạng dưới các trận oanh tạc của Israel.

Iran mở rộng các cuộc tấn công trên khắp Trung Đông. Sáng sớm hôm nay, có thông tin cho rằng nước này đã phóng hai đợt tên lửa về phía Israel. Vệ binh Cách mạng Iran, lực lượng bảo vệ tinh nhuệ của chế độ, đe dọa sẽ tấn công các cơ sở dầu mỏ trên toàn khu vực để đáp trả việc Israel oanh tạc cơ sở hạ tầng năng lượng của họ. Trước đó, một quả đạn, được cho là của Iran, đã giết chết hai người tại một khu dân cư ở Ả Rập Saudi.

Ngoại trưởng Anh, Yvette Cooper, lên tiếng bảo vệ cách tiếp cận của Keir Starmer đối với cuộc chiến Iran, và cho rằng chính phủ nên tránh “thuê ngoài” chính sách đối ngoại. Thủ tướng Anh ban đầu đã từ chối yêu cầu của Mỹ về việc sử dụng các căn cứ của Anh để tấn công Iran, trước khi nhượng bộ đôi chút. Ngoại trưởng Trung Quốc, Vương Nghị, cũng lên tiếng kêu gọi kết thúc cuộc chiến “ngay lập tức”. Ông ám chỉ rằng Trung Quốc vẫn đang tìm cách sắp xếp một cuộc gặp giữa Trump và Tập Cận Bình.

Thủ tướng Đức, Friedrich Merz, cùng Đảng Liên minh Dân chủ Kitô giáo (CDU) của ông đã phải chịu một đòn giáng mạnh khi Đảng Xanh giành chiến thắng trong một cuộc bầu cử khu vực đầy cam go ở Baden-Württemberg. Suốt nhiều năm, CDU đã dẫn đầu với khoảng cách lớn trong các cuộc thăm dò tại bang miền tây nam này, nhưng lần này, họ lại bị cản bước vì Merz không được ủng hộ, và ứng viên địa phương của họ cũng thiếu sức hút. Đảng cực hữu Lựa chọn Thay thế cho Nước Đức (AfD) đứng thứ ba, kém các đảng dẫn đầu 12 điểm.

Các cử tri ở Thụy Sĩ quyết định chấm dứt cái gọi là “hình phạt hôn nhân” trong hệ thống thuế của đất nước mình. Quy định này buộc các cặp vợ chồng phải nộp chung tờ khai thuế, theo đó thường đẩy họ lên các bậc thuế cao hơn so với những người chưa kết hôn. Hơn một nửa số cử tri trong cuộc trưng cầu dân ý hôm Chủ nhật đã chọn bãi bỏ quy định này. Họ cũng bác bỏ các đề xuất cắt giảm phí giấy phép vốn được dùng để tài trợ cho đài truyền hình công cộng của Thụy Sĩ.

Con số trong ngày: 29, là số quốc gia xuất hiện trong chỉ số trần kính (glass-ceiling index) của Economist, một chỉ số nhằm xếp hạng mức độ thuận lợi của phụ nữ tại nơi làm việc trong từng xã hội.

TIÊU ĐIỂM

Cuộc chiến Iran trở thành phép thử ý chí

Nhiều cư dân ở Tehran đã phải dành ngày Chủ nhật vừa qua để trú ẩn trong nhà. Một cuộc không kích trong đêm của Israel vào các kho chứa nhiên liệu đã để lại một đám mây khói đen độc hại bao trùm thủ đô. Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel, và Iran, hiện đã bước sang tuần thứ hai, đang dần leo thang. Iran vẫn tiếp tục bắn tên lửa và máy bay không người lái vào các quốc gia Vùng Vịnh, bất chấp cam kết của Tổng thống nước này về việc chấm dứt các cuộc tấn công như vậy. Một máy bay không người lái đã đánh trúng một nhà máy khử muối ở Bahrain, trong khi hệ thống phòng không của Ả Rập Saudi đã bắn hạ 21 chiếc khác đang nhắm vào một mỏ dầu lớn.

Tổng thống Mỹ Donald Trump kêu gọi Iran “đầu hàng vô điều kiện,” một yêu cầu bị các nhà lãnh đạo Iran chế giễu kịch liệt. Cùng lúc đó, Hội đồng Chuyên gia – một cơ quan gồm các giáo sĩ được chế độ Iran phê chuẩn – đã xướng tên Mojtaba Khamenei làm lãnh đạo tối cao của Iran. Ông sẽ thay thế cha mình, Ali, người thiệt mạng trong một cuộc không kích của Israel vào tháng trước. Trước thông báo này, Trump cảnh báo rằng người kế nhiệm của Ali Khamenei có thể sẽ chung số phận: “Nếu anh ta không nhận được sự chấp thuận từ chúng tôi, anh ta sẽ không tồn tại được lâu đâu,” ông nói.

Nền dân chủ Thổ Nhĩ Kỳ lại đứng trước thử thách

Ekrem Imamoglu, thị trưởng bị phế truất của Istanbul, sẽ ra hầu tòa vào hôm nay, cùng với hơn 400 người khác, bao gồm các quan chức thành phố và doanh nhân. Đây là phiên tòa lớn nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ suốt nhiều năm qua, và là một phần của cuộc đàn áp chính trị. Imamoglu đã bị bắt hồi tháng 3 năm ngoái với các cáo buộc tham nhũng, chỉ vài ngày trước khi Đảng Nhân dân Cộng hòa của ông, đảng đối lập chính của đất nước, đề cử ông làm ứng viên cho cuộc bầu cử tổng thống tiếp theo. Cuộc bầu cử này dự kiến diễn ra vào năm 2028, nhưng có thể được đẩy lên sớm vào năm sau.

Đảng này lập luận rằng danh sách các cáo buộc dài dằng dặc chống lại Imamoglu, được trình bày trong một bản cáo trạng dài hơn 3.700 trang, là vô căn cứ. Ông phải đối mặt với mức án lên tới 2.352 năm tù, dù phiên tòa có thể kéo dài nhiều năm. Đó có lẽ mới là mục đích chính. Bởi vì Tổng thống lâu năm của Thổ Nhĩ Kỳ, Recep Tayyip Erdogan, người đang nhắm tới một nhiệm kỳ nữa, đang bị Imamoglu dẫn trước trong hầu hết các cuộc thăm dò. Erdogan hẳn sẽ rất vui khi thấy đối thủ chính của mình tiếp tục ở sau song sắt.

Bước ngoặt bất ngờ trong cuộc chiến giá cả ở Trung Quốc

Trong cuộc chiến chống giảm phát, Trung Quốc muốn đạt được mục tiêu nhưng lại không sẵn lòng dùng đến các biện pháp cần thiết. Trong một bài phát biểu trước Quốc hội vào thứ Năm tuần trước, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường đã hứa hẹn sẽ mang lại sự phục hồi cho giá tiêu dùng. Cung và cầu sẽ được đưa về trạng thái cân bằng tốt hơn, ông nói. Chính phủ cũng sẽ ngăn chặn các cuộc chiến giá cả và các kiểu “cạnh tranh không lành mạnh” khác.

Các số liệu công bố vào hôm nay cho thấy lạm phát giá tiêu dùng thực sự đã phục hồi trong tháng 2, nhờ sự hỗ trợ của kỳ nghỉ Tết muộn. Giá cả tăng 1,3% so với cùng kỳ năm trước, nhanh hơn dự kiến nhưng vẫn chưa đạt được mục tiêu 2% của chính phủ. Chỉ số giá sản xuất, hay còn gọi là giá xuất xưởng, đã giảm trong tháng thứ 41 liên tiếp. Việc thúc đẩy cầu đủ lớn để đạt mục tiêu lạm phát sẽ đòi hỏi một gói kích thích tài khóa mạnh hơn những gì chính phủ sẵn lòng cung cấp. Nhưng nếu cuộc chiến Iran tiếp tục làm gián đoạn nguồn cung năng lượng, giá sản xuất có lẽ sẽ tăng lên tạm thời. Các cuộc chiến giá cả của Trung Quốc có thể được bù đắp bởi một cuộc chiến thực sự.

Chưa có dấu hiệu hòa bình giữa Afghanistan và Pakistan

Cuộc chiến nổ ra giữa Afghanistan và Pakistan vào tháng trước vẫn chưa cho thấy dấu hiệu hạ nhiệt. Hôm thứ Bảy, Taliban, nhóm phiến quân đang kiểm soát Afghanistan, tuyên bố Pakistan đã tấn công năm tỉnh ở miền đông Afghanistan. Về phần mình, các quan chức Pakistan cho biết nước láng giềng đã nhắm vào quận biên giới Khyber. Pakistan yêu cầu Taliban ở Afghanistan từ bỏ sự ủng hộ đối với những người anh em cùng chung ý thức hệ là Taliban ở Pakistan, lực lượng đứng sau làn sóng bạo lực trong những năm gần đây.

Các cuộc không kích đã gây ra hậu quả đẫm máu. Pakistan tuyên bố đã tiêu diệt gần 600 tay súng Taliban ở Afghanistan và phá hủy 280 đồn biên phòng của nhóm này. Trong khi đó, Liên Hiệp Quốc cho biết vào hôm thứ Sáu rằng 56 thường dân đã thiệt mạng ở Afghanistan và tới 66.000 người phải đi sơ tán. Cơ quan này nói thêm rằng người dân ở cả hai bên biên giới đang phải tháo chạy khỏi “những đợt nã pháo hạng nặng.” Không bên nào chịu xuống thang căng thẳng. Cuối tuần qua, Bộ trưởng Quốc phòng Afghanistan thậm chí còn cảnh báo: “Nếu Kabul bị tấn công, Islamabad cũng sẽ bị tấn công.”

“Sự Thịnh vượng của Các Quốc gia” tròn 250 tuổi

Hôm nay đánh dấu kỷ niệm 250 năm ngày xuất bản “Kinh Thánh” của ngành kinh tế học. Tác phẩm đồ sộ “Sự Thịnh vượng của Các Quốc gia” (Wealth of Nations) của Adam Smith đã gây tiếng vang lớn vào năm 1776. Mọi nhà kinh tế học có lòng tự trọng đều khẳng định mình yêu thích cuốn sách này, ngay cả khi trên thực tế có rất ít người từng đọc nó.

Di sản từ cuốn sách dày cộp của Smith vẫn là một chủ đề gây tranh cãi. Nó không hề khuyến khích sự ích kỷ và lòng tham như những học giả thiếu hiểu biết thường tuyên bố. Quan điểm của Smith về bản chất con người tinh tế hơn nhiều so với những gì các nhà bình luận hiện đại của ông lầm tưởng. Thay vào đó, “Sự Thịnh vượng của Các Quốc gia” là một tác phẩm đầy tính học thuật về cách các quốc gia trở nên giàu có, bao gồm cả việc thông qua sự phân công lao động.

Dù vậy, tính mới mẻ của nó đang bị phóng đại. Smith hoàn toàn không phải là người đầu tiên đề xuất thương mại tự do, các chính sách có thể dự đoán được của chính phủ, hoặc sự phân công lao động như một cách để các quốc gia phát triển thịnh vượng. Phải chăng cha đẻ của ngành kinh tế học đang bị đánh giá hơi cao? Có thể. Vậy thì lễ kỷ niệm năm nay liệu có còn đáng để ăn mừng không? Chắc chắn là có.

https://nghiencuuquocte.org/2026/03/09/the-gioi-hom-nay-09-03-2026/