3485 - Ngày tàn của Hezbollah?

Trúc Phương

Khói bốc lên từ hiện trường vụ không kích của Israel nhắm vào văn phòng đài truyền hình Al-Manar, một tổ chức liên kết với Hezbollah, ở vùng ngoại ô phía Nam Beirut, Lebanon, hôm 3 Tháng Ba, năm 2026. (Hình minh họa: Fadel itani/AFP qua Getty Images)

Cuộc chiến Trung Đông không chỉ xảy ra ở Iran. Israel đang tấn công ào ạt vào Nam Lebanon với mục đích tiêu diệt vĩnh viễn Hezbollah. Được Iran chống lưng lâu nay, Hezbollah không chỉ là một nhóm vũ trang mà còn trở thành tổ chức chính trị gắn kết sâu vào hệ thống nhà nước Lebanon.

Hezbollah – cái gai nhức nhối chính trị Trung Đông

Hezbollah là đảng chính trị Hồi Giáo Shiite và là tổ chức vũ trang hoạt động tại Lebanon, nơi họ từ lâu được xem như “một nhà nước trong lòng nhà nước.”

Hezbollah ra đời giữa sự hỗn loạn của cuộc nội chiến Lebanon (1975-1990). Bị Mỹ và nhiều quốc gia xếp vào danh sách các tổ chức khủng bố nguy hiểm nhất nhì thế giới, Hezbollah có liên minh quân sự chặt chẽ với các chế độ chống Israel và chống Mỹ tại khu vực.

Vài năm qua, các cuộc đụng độ xuyên biên giới giữa Hezbollah và Israel liên tục leo thang, đặc biệt trong cuộc chiến Israel-Hamas bùng nổ vào Tháng Mười, 2023. Cuối năm 2024, Israel và Hezbollah thỏa thuận ngừng bắn. Tuy nhiên, sự hòa hoãn chỉ mang tính câu giờ lại sụp đổ vào Tháng Hai, 2026, sau khi Hezbollah tấn công Israel để trả đũa việc lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei bị giết. Hơn một tuần kể từ đầu Tháng Ba, Israel tiếp tục tấn công ào ạt các cứ điểm Hezbollah ở Nam Lebanon và thậm chí dội bom Beirut.

Lý do gì Hezbollah dính dáng Lebanon? Theo một thỏa thuận 1943, quyền lực ở Lebanon được phân chia theo tôn giáo: thủ tướng là người Hồi Giáo Sunni, tổng thống là người Thiên Chúa Giáo Maronite (Maronite Christian – một nhánh Kitô Giáo Đông Phương), còn chủ tịch Quốc Hội là Hồi Giáo Shiite. Tuy nhiên, cán cân này dần bị phá vỡ, khi dân số Sunni tăng mạnh vào thời điểm người tị nạn Palestine đổ vào Lebanon; cùng lúc, cộng đồng Shiite cảm thấy bị gạt ra ngoài lề bởi tầng lớp cầm quyền Thiên Chúa Giáo.

Khi nội bộ Lebanon lủng củng, Israel đưa quân vào Nam Lebanon (hai lần – 1978 và 1982) với mục đích truy quét các tay súng Palestine cát cứ ở đây làm bàn đạp tấn công Israel. Phần mình, nhận thấy cơ hội mở rộng ảnh hưởng trong thế giới Arab, Iran bắt đầu cung cấp tiền bạc và huấn luyện cho lực lượng mới hình thành này. Đó chính là Hezbollah, nghĩa là “Đảng của Thượng Đế.” Chẳng lâu sau, họ trở thành một trong những nhóm khủng bố khét tiếng thế giới. Một trong những vụ khủng bố kinh hoàng do Hezbollah thực hiện là vụ đánh bom năm 1983 nhằm vào doanh trại Mỹ và Pháp ở Beirut khiến hơn 300 người thiệt mạng.

Trong bản tuyên ngôn 1985, Hezbollah thề trục xuất các thế lực phương Tây khỏi Lebanon, kêu gọi xóa sổ nhà nước Israel và tuyệt đối trung thành với lãnh tụ tối cao Iran. Tuyên ngôn trên cũng ủng hộ xây dựng một chế độ Hồi Giáo kiểu Iran ở Lebanon.

Thủ lĩnh Hezbollah là Hassan Nasrallah. Là một trong những người sáng lập Hezbollah đầu thập niên 1980, Hassan Nasrallah lãnh đạo tổ chức này suốt hơn 30 năm cho đến khi bị Israel ám sát bằng không kích vào Tháng Chín, 2024. Theo chuyên gia Bruce Hoffman thuộc Hội Đồng Quan Hệ Đối Ngoại, một trong những “di sản” lớn nhất của Nasrallah là kéo Israel vào cuộc chiến tiêu hao sinh lực.

Israel đã phải đơn phương rút quân khỏi Nam Lebanon vào Tháng Năm, 2000, chấm dứt 18 năm chiếm đóng. Từ đó, Hezbollah gần như thay thế quân đội chính quy để trở thành lực lượng quân sự mạnh nhất Lebanon. Uy tín chính trị của thủ lĩnh Hassan Nasrallah, không chỉ đối với người Shiite mà cả Sunni và Kitô giáo, bao trùm đến mức có thể lấn át bất kỳ nhân vật lãnh đạo nào của nhà nước Lebanon. Dưới thời Nasrallah, Hezbollah được điều hành bởi Hội đồng Shura gồm bảy thành viên và năm hội đồng phụ trách chính trị, quân sự, nghị viện, hành pháp và tư pháp. Sau khi Nasrallah bị tiêu diệt, Naim Qassem lên thay. Hiện 71 tuổi, Naim Qassem sinh tại Beirut, tham gia Hezbollah từ những ngày đầu.

Chính quyền Lebanon chẳng phải không khó chịu nhưng họ không thể nhổ cái gai Hezbollah. Tổ chức này đã bám rễ quá sâu vào hệ thống chính trị quốc gia. Từ năm 1992, Hezbollah bắt đầu tham gia chính trường Lebanon khi tám thành viên của họ được bầu vào Quốc Hội. Từ năm 2005, Hezbollah nắm một số vị trí trong nội các. Năm 2009, Hezbollah công bố bản cương lĩnh mới kêu gọi xây dựng “nền dân chủ thực sự” cho Lebanon. Trong cuộc bầu cử Quốc Hội 2022, Hezbollah giữ nguyên được 13 ghế trong tổng 128 ghế.

Trên thực tế, Hezbollah vận hành gần như một chính quyền song song tại các khu vực họ kiểm soát. Họ điều hành mạng dịch vụ xã hội gồm bệnh viện, trường học, hạ tầng và các hoạt động thanh niên, giúp thu hút sự ủng hộ không chỉ từ người Shiite mà cả các cộng đồng khác. Như nói ở trên, Hezbollah là lực lượng quân sự mạnh nhất Lebanon. Quy mô chính xác của họ khó xác định. Năm 2021, thủ lĩnh Nasrallah nói rằng Hezbollah có 100,000 chiến binh. Giới phân tích tin rằng con số này bị thổi phồng. Các ước tính gần đây cho biết lực lượng chiến đấu của Hezbollah có khoảng 40,000-50,000 tay súng.

Một báo cáo năm 2018 của Trung Tâm Nghiên Cứu Quốc Tế và Chiến Lược (Center for Strategic and International Studies) đánh giá Hezbollah là “tổ chức phi nhà nước được vũ trang mạnh nhất thế giới.” Năm 2024, nghiên cứu tình báo của Mỹ ước tính Hezbollah có khoảng 150,000-200,000 rocket và hỏa tiễn.

Thời huy hoàng đã qua nhưng chưa hẳn đến ngày tàn

Suốt nhiều năm đụng độ với Israel, Hezbollah đang ở thời điểm yếu nhất kể từ khi ra đời. Chỉ hai năm gần đây, Israel đã giết hoặc làm bị thương hơn 1,000 thành viên Hezbollah, bằng nhiều phương cách, từ bắn chết ngoài chiến trường đến kích phát chất nổ giấu trong máy nhắn tin và bộ đàm. Hàng loạt vị trí quân sự của họ bị pháo kích và dội bom.

Thủ lĩnh Naim Qassem thừa nhận Hezbollah bị tổn thất với 18,000 thương vong, trong đó có 5,000 người chết. Israel cho biết họ đã phá hủy 80% kho hỏa tiễn của Hezbollah. Sau thỏa thuận ngừng bắn 2024, Israel vẫn duy trì năm cứ điểm quân sự trên lãnh thổ Lebanon và thường xuyên “rình” diệt bất cứ khi nào Hezbollah “ló đầu.”

Hezbollah không chỉ chịu tổn thất quân sự mà còn gặp khó khăn tài chính. Suốt năm 2024, Israel đã ném bom nhiều chi nhánh của một ngân hàng thuộc kiểm soát Hezbollah. Dưới áp lực Mỹ, chính phủ Lebanon cũng áp đặt một số hạn chế đối với các định chế tài chính nằm dưới sự quản lý của Hezbollah.

Việc Syria “đổi chủ” là cú đòn tổn thương nặng nề đối với Hezbollah. Tháng Mười Hai, 2024, chế độ Bashar al-Assad, từng hậu thuẫn Hezbollah suốt nhiều thập niên, bị lật đổ và được thay bằng một chính quyền kịch liệt chống họ. Chính quyền mới ở Syria hiện chặn các tuyến vận chuyển vũ khí mà Hezbollah tuồn vào Lebanon đồng thời trấn áp hoạt động buôn ma túy từng là nguồn thu của tổ chức này. Chưa hết, sự kiện Tổng Thống Venezuela Nicolás Maduro bị Mỹ bắt cũng cắt đứt một đầu mối quan trọng trong mạng lưới buôn lậu quốc tế của Hezbollah.

Với bối cảnh chiến sự Trung Đông đang bùng nổ, về lý thuyết, Teheran vẫn sát cánh với người anh em Hezbollah; tuy nhiên, chỉ về mặt tinh thần là chính. Trước năm 2023, Teheran cung cấp cho Hezbollah khoảng $700 triệu mỗi năm. Ngay cả khi trước khi bị Mỹ-Israel dội bom, Teheran đã bắt đầu lâm vào túng bấn. Loạt biểu tình ở Iran bùng phát đầu năm 2026 chính là từ sự sụp đổ của đồng tiền Iran và khủng hoảng chi phí sinh hoạt. Chính quyền “hậu Ali Khamenei,” nếu sống sót qua “cái hạn” này, cũng chẳng còn hơi sức tiếp tục bảo trợ Hezbollah.

Nội bộ Hezbollah cũng có vấn đề. Chắc chắn họ có nhiều nội gián. Các vụ nổ máy nhắn tin và hàng loạt vụ ám sát nhắm vào các chỉ huy đầu não của Hezbollah cho thấy Israel đã cài cắm và thâm nhập sâu vào nội bộ tổ chức này. Trong nước (Lebanon), một số phe phái đối địch bắt đầu “thừa gió bẻ măng” nhằm loại bớt ảnh hưởng Hezbollah. Chưa hết, quân đội Lebanon mới đây đã được điều xuống miền Nam để giải giáp và thay thế lực lượng Hezbollah. Trước năm 2023, chẳng ai nghĩ chuyện như vậy có thể xảy ra.

Quân đội Lebanon hiện kiểm soát phi trường Beirut. Đó là nơi Hezbollah từng sử dụng nhiều năm để vận chuyển vũ khí và tiếp tế. Tháng Mười Một, Tổng Thống Lebanon Joseph Aoun còn đi xa một bước nữa, mà trước đó cũng không ai ngờ, khi nói rằng Lebanon “không còn lựa chọn nào khác” ngoài việc đàm phán với Israel, dù về phân định biên giới hay xa hơn là một hiệp định hòa bình.

Giới quan sát cho rằng ngoài việc tấn công quân sự nhằm vào Hezbollah mà Israel đang thực hiện, Washington cũng cần tăng cường sức ép lên chính quyền Lebanon bằng việc sẵn sàng viện trợ nếu cần, trong bối cảnh Lebanon đang thiếu thốn và chật vật về kinh tế, và từ đó gây áp lực mạnh hơn trong việc tống khứ Hezbollah khỏi Lebanon.

Với chính quyền Lebanon, đây là cơ hội ngàn năm có một để bứng tận gốc cái gai Hezbollah. Sami Nader, giám đốc Viện Khoa học Chính trị thuộc Đại học Saint Joseph ở Beirut, nhận định: “Đây là bước ngoặt. Hoặc chúng ta rơi vào kịch bản đen tối – quân đội đụng độ với Hezbollah và đất nước rơi vào xung đột nội bộ đẫm máu – hoặc Hezbollah chấp nhận quyết định giải giáp mà chính phủ đưa ra.”

Ngày 2 Tháng Ba, Hezbollah đã mất một đồng minh chính trị quan trọng nhất: Phong trào Amal (Amal Movement), đảng Shiite lớn còn lại ở Lebanon, khi khối nghị viên và các bộ trưởng của đảng này đứng về phía chính phủ trong quyết định cấm Hezbollah thực hiện các hoạt động quân sự.

Tuy nhiên, Hezbollah vẫn duy trì được ít nhiều ủng hộ ở Lebanon, đặc biệt từ cộng đồng Hồi giáo Shiite (chiếm khoảng 40% dân số). Nhiều người Shiite thật ra bất mãn với tình trạng tham nhũng, mạng lưới bảo kê và thói bạo ngược của Hezbollah nhưng họ không có lựa chọn thay thế. Họ vẫn dựa vào Hezbollah để bảo vệ thế đứng chính trị trong một hệ thống chia sẻ quyền lực theo tôn giáo. Trong cuộc bầu cử Quốc Hội vào Tháng Năm, 2025, Hezbollah vẫn có kết quả tốt. Việc khai tử Hezbollah hoàn toàn khỏi Lebanon đòi hỏi không chỉ bom đạn mà còn nhiều giải pháp chính trị.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/ngay-tan-cua-hezbollah/