3529 - Từ Gdansk đến Tehran: Đàm phán Bàn Tròn hiệu quả hơn hỏa lực tên lửa

FB Lê Diễn Đức

Năm 1970, cuộc biểu tình chống chế độ cộng sản của công nhân cảng Gdańsk ở Ba Lan lan rộng. Một số người tham gia biểu tình đã vượt quá ranh giới ôn hòa. Chính quyền cộng sản Ba Lan huy động một lực lượng quân đội, công an khổng lồ, đàn áp thẳng tay, làm chết 44 người. Đây là một trong những vết thương đau đớn nhất của lịch sử hiện đại Ba Lan.

Năm 1980, Công đoàn Solidarity ra đời với hàng triệu thành viên. Rút kinh nghiệm từ bài học năm 1970, họ thực hiện chiến lược đấu tranh liên tục và có tổ chức thông qua các cuộc đình công, biểu tình bất bạo động trên toàn quốc, đẩy nền kinh tế Ba Lan tới bờ vực.

Áp lực này đã buộc chính quyền Ba Lan phải tiến tới Polish Round Table Talks 1989, chấp nhận nhượng bộ và tổ chức một cuộc bầu cử tự do đầu tiên trong hệ thống cộng sản, dù thực chất mới chỉ là “bán tự do” (chỉ bầu 100 ghế Thượng viện và 35% số ghế Hạ viện, trong khi đảng cộng sản vẫn giữ 65%).

Công đoàn Đoàn kết đại thắng, giành 99 ghế Thượng viện (1 ghế còn lại thuộc về ứng viên độc lập) và toàn bộ 161 ghế Hạ viện được phép tranh cử, tạo tiền đề cho thắng lợi toàn diện trong cuộc bầu cử tự do hoàn toàn vào năm 1991, làm tan rã chế độ cộng sản và tạo nên hiệu ứng domino khiến cả hệ thống cộng sản Đông Âu sụp đổ.

Tôi quay lại Ba Lan đúng vào thời điểm này, nên là nhân chứng của cả tiến trình chuyển hóa từ độc tài sang dân chủ của đất nước.

Sau hơn 3 thập niên xây dựng chế độ dân chủ, từ một quốc gia vệ tinh nghèo nàn, Ba Lan với 38 triệu dân đã trở thành một nền kinh tế hiện đại, năng động, có GDP xếp thứ 20 thế giới (năm 2025). Mức sống của người dân được nâng cao rõ rệt, hộ chiếu Ba Lan nằm trong nhóm quyền lực nhất thế giới, và công dân có thể tự do đi lại gần như khắp toàn cầu.

Công đoàn Đoàn kết xuất thân từ giai cấp công nhân và trí thức trong nước. Sự thay đổi ở Ba Lan đến từ áp lực từ dưới lên (bottom-up).

Khi người dân tự giành lấy tự do, họ cũng có trách nhiệm bảo vệ thành quả đó.

Trong khói lửa của Trung Đông hôm nay, cuộc tranh cãi về việc lật đổ chế độ thần quyền Iran khiến tôi suy nghĩ và quay về với ký ức Ba Lan.

Tôi cho rằng, nếu một sự thay đổi được áp đặt bằng bom đạn của Mỹ hay Israel, nó sẽ bị coi là “ngoại lai”. Điều này dễ kích động tinh thần dân tộc cực đoan, khiến những người dân vốn đang bất mãn với chính phủ cũng có thể quay sang ủng hộ chính phủ để chống lại “kẻ xâm lược”.

Tôi là người đã trốn chạy khỏi chế độ cộng sản Việt Nam. Tôi ghét chế độ đó. Nhưng nếu một thế lực nước ngoài nào đó, với mục tiêu thay đổi chế độ, lại đẩy đất nước vào chiến tranh và chết chóc, tôi sẽ không bao giờ ủng hộ.

Cũng tương tự như vậy, tôi căm ghét chế độ thần quyền Iran, nhưng tôi phản đối việc đưa nước Mỹ vào một cuộc chiến tranh không cần thiết, tốn kém và đầy rủi ro.

Các bài học xương máu từ Libya, Iraq, Afghanistan – những nơi Mỹ đã can thiệp – cho thấy chiến thắng quân sự có thể làm sụp đổ chế độ cũ, nhưng lại đẩy đất nước vào hỗn loạn, khi không có một tổ chức nào đủ năng lực tiếp quản.

Ba Lan đã có sẵn Công đoàn Đoàn kết với cấu trúc chặt chẽ và những thủ lĩnh uy tín như Lech Wałęsa. Khi Đảng Cộng sản lùi bước, đã có một bộ máy dân sự có thể thay thế gần như ngay lập tức.

Tại Ba Lan năm 1989, phong trào đối lập đã tiến hành một cuộc cách mạng có thương lượng. Phe cầm quyền cũ được đảm bảo một lối thoát an toàn, giúp tránh một cuộc tắm máu và giữ cho bộ máy hành chính nhà nước không bị sụp đổ hoàn toàn.

Với Iran, việc hỗ trợ các phong trào dân sự, nghiệp đoàn và các nhóm trí thức trong nước (như phong trào “Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do”) có thể tạo ra nền tảng vững chắc hơn là sử dụng máy bay và tên lửa với hy vọng phá hủy bộ máy chính quyền rồi tái thiết xã hội từ đầu.

Áp lực quốc tế nên dừng lại ở việc bao vây kinh tế và ủng hộ tinh thần cho các phong trào dân chủ, thay vì can thiệp quân sự trực tiếp.

Sức mạnh quân sự không chỉ tàn phá cơ sở hạ tầng, gây chết chóc và đau thương cho người dân vô tội, mà còn có thể phá nát các nỗ lực dân chủ hóa từ bên trong.

Thay đổi một chế độ độc tài là một bài toán khó, phức tạp – và cuối cùng chỉ có thể do chính người dân của quốc gia đó thực hiện.

Tự do không thể được thả xuống từ bầu trời bằng bom. Nó phải được xây dựng từ dưới lên – bằng ý chí, tổ chức và sự hy sinh của chính người dân.