3577 - Chuyến ‘du ngoạn nhỏ’ của đại bàng Trump

Trúc Phương Sau cú bất thần “ngoạm cổ” Venezuela, đại bàng Trump thừa thắng xông lên bay vọt sang Trung Đông, chắc mẩm Iran nhanh chóng lọt vào móng vuốt. Sau ba tuần bay lượn rình chụp, đại bàng vẫn chưa vồ được mồi…

Giá xăng tăng vọt đang trở thành gánh nặng cho túi tiền người dân Mỹ. (Hình minh họa: Frederic J. Brown/AFP via Getty Images)

Cuộc du ngoạn vào bão lửa

Trước giới báo chí ngày 19 Tháng Ba, Trump nói, “Tôi phải làm thôi. Tôi gọi đây là cuộc du ngoạn. Tôi phải thực hiện cuộc du ngoạn nhỏ này và phải làm điều mà chưa từng có tổng thống nào đủ can đảm làm dù ai cũng muốn, nhưng họ chưa bao giờ đủ dũng khí để thực hiện. Tôi không trách họ… Trọng trách này giờ giao lại cho tôi, và chúng tôi đã hoàn thành xuất sắc” (“Trump Says He Has No Plans to Send Troops to Iran: ‘If I Were, I Certainly Wouldn’t Tell You’”/Time).

Không góc nhìn nào cho thấy Trump “đã hoàn thành xuất sắc.” Điều Trump đang muốn thật ra là tìm cách bỏ cuộc trong danh dự. Ngày 21 Tháng Ba, Trump cho biết ông đang cân nhắc “giảm dần” chiến dịch quân sự ở Iran, ngay thời điểm mà Thủy Quân Lục Chiến tiếp tục được đưa thêm sang Trung Đông. Ngày 22, Trump tiếp tục xuống thang khi tuyên bố lùi thời hạn tấn công các nhà máy điện của Iran thêm năm ngày…

Gần như tất cả mục tiêu ban đầu của Trump đều không đạt được. Bộ máy lãnh đạo Iran vẫn chống trả; dân Iran không lật đổ chế độ, trong khi kinh tế khu vực chiến sự lẫn toàn cầu hỗn loạn từng giờ. Eo biển Hormuz vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Tehran và mức độ đánh phá các nước Vùng Vịnh của Iran chưa giảm…

Nói theo giáo sư Đại Học Harvard, Stephen M. Walt, tổng thể tất cả chính sách của Trump là “bá quyền săn mồi” (predatory hegemony). Cốt lõi chính sách này là tận dụng vị thế đặc quyền số một của Mỹ để thế giới phải nhượng bộ, phục tùng và thậm chí “cống nộp.” Trump không là tổng thống Mỹ đầu tiên dùng sức mạnh kinh tế Mỹ để làm đòn bẩy ngoại giao.

Chủ nghĩa bá quyền kiêu ngạo của Mỹ thật ra từng hình thành trước thời Trump. Tuy nhiên, ở những trào trước, bá quyền Mỹ được thực hiện tinh tế hơn. Nguyên tắc căn bản của Washington phần lớn vẫn tuân thủ các luật lệ phổ quát nhằm thúc đẩy thịnh vượng chung; hợp tác với gần như mọi quốc gia để xử lý các cuộc khủng hoảng chẳng hạn những cú sốc tài chính toàn cầu; trao cho các quốc gia yếu hơn một chỗ trên bàn đàm phán để có thể góp tiếng nói trong các quyết định tập thể. Giới chức ngoại giao Mỹ thường khéo léo lắng nghe và các tổng thống Mỹ hiếm khi tìm cách làm suy yếu hay triệt hạ đối tác.

Khi đại bàng tự cắt cụt cánh

Trump thì khác. Ông “phải” là đại bàng. Phần còn lại thế giới, trừ vài trường hợp “đặc biệt” như Nga, Trung Quốc hoặc Bắc Hàn, là đám se sẻ. Điều bất thường ở chỗ, Trump lại giơ móng vuốt vào cả các đồng minh lâu năm như thể đó là những con mồi “đáng ăn.” Ông vồ Canada, “cào mặt” NATO, chĩa móng nhọn vào Greenland…

Ông sử dụng sức mạnh kinh tế Mỹ làm nguồn lực làm đòn bẩy ngoại giao lẫn thương mại, như thể nguồn lực được kiến tạo từ nhiều đời bây giờ là tài sản riêng để ông có thể mang ra giao dịch.

Tháng Tư, 2025, Trump nói, nước Mỹ giống như “một siêu thị khổng lồ tuyệt đẹp” (“a big, beautiful department store”) mà “ai cũng muốn có phần trong đó” (“everybody wants a piece of that store”).

Tuy nhiên, khi lối vào siêu thị Mỹ không còn dễ dàng, “bạn hàng” thế giới sẽ tìm thị trường khác. Chính sách bá quyền săn mồi chịu ảnh hưởng tương tự. Không con se sẻ nào ngây thơ ngồi yên chờ đại bàng vồ. Tại Diễn Đàn Kinh Tế Thế Giới ngày 20 Tháng Giêng, Thủ Tướng Canada Mark Carney nói, các “cường quốc tầm trung” như Canada cần hợp tác để chống lại các siêu cường đang muốn biến nền kinh tế toàn cầu thành vũ khí. Mark Carney thừa nhận rằng trật tự quốc tế dựa trên luật lệ như trước giờ thật ra ít nhiều mang tính hình thức, nhưng giờ đây, ngay cả việc giả vờ nó tồn tại cũng không còn khả thi.

Mark Carney nói thêm, “trật tự cũ sẽ không trở lại.” Đó là một thông điệp rõ ràng cho thấy các nước nên thực tế hơn và cần xoay trục khỏi ảnh hưởng Mỹ. Thời mà các quốc gia đồng minh truyền thống luôn sát cánh và nằm trong quỹ đạo Mỹ, đi theo sự dẫn dắt của Mỹ về thương mại lẫn an ninh toàn cầu, giờ không còn, và “sẽ không trở lại.” Chỉ sau một năm từ khi Trump vào Tòa Bạch Ốc, nhiều đồng minh bắt đầu xem như Mỹ như một tác nhân thù địch.

Trump đang thực hiện một chính sách thiển cận, đánh đổi lợi ích dài hạn để lấy lợi ích ngắn hạn. Trump coi mọi mối quan hệ quốc tế như cuộc mặc cả, thay vì cần nhìn vào bức tranh lớn hơn: một trật tự quốc tế ổn định, trong đó, sức mạnh bá quyền chỉ có thể duy trì khi nó được củng cố bởi mạng lưới đồng minh, bởi các thể chế, và bởi tính chính danh. Như lịch sử chứng minh, trật tự quốc tế bền vững sở dĩ duy trì được vì nó không đến từ sức mạnh mà bằng sự đồng thuận. Chính sách của Trump không phải đưa đại bàng lên vị trí dẫn đầu. Ông đang cắt cụt cánh đại bàng.

Nhiều tạp chí Mỹ lẫn các nước Châu Âu đã và tiếp tục đưa Trump lên bìa với chú thích ngắn ngọn “Home Alone.” Ngày càng có nhiều nước lớn tìm cách thoát khỏi sự chi phối bá quyền của Trump. Nó cho thấy một cường quốc mạnh nhất thế giới nên đến lúc nhận ra mình ngày càng cô độc như thế nào. Như nhận định của Giáo Sư Stephen M. Walt, quyền lực trong cô độc luôn là một thứ sức mạnh đang suy giảm.

“Chiến Dịch Thịnh Nộ Mù Quáng”

Trở lại vấn đề Iran. Gần như tất cả ý kiến giới quan sát đều nhận định Trump gần như không có chiến lược cụ thể. Ông mở đường vào nhưng không biết đường ra. Tất cả dường như xuất phát từ việc Trump tự tin trong việc lật đổ Tehran bằng quân sự.

Ngày 20 Tháng Ba, tờ The Economist vẽ hình bìa Trump đội chiếc nón lính che mắt với chú thích “Operation Blind Fury” (Chiến Dịch Thịnh Nộ Mù Quáng). Cuộc chiến Iran, cuối cùng, trở thành “bằng chứng lịch sử” cho cách hành xử hỗn loạn và đầy cái tôi của Trump. Ông không “tính trước” một cách kỹ lưỡng nên giờ không biết “bước tới” như thế nào.

Trước chiến tranh, cố vấn quân sự hàng đầu của Trump, Tướng Dan Caine (chủ tịch Hội Đồng Tham Mưu Trưởng Liên Quân), cảnh báo rằng Iran không chỉ có thể tấn công tàu bè ở Hormuz mà còn khóa chặt eo biển này, gây biến động vô vàn cho nguồn năng lượng toàn cầu.

Trump bác bỏ ý kiến trên. Ông nói Tehran sẽ đầu hàng trước khi kịp “đóng cửa” Hormuz. Những ngày gần đây, Trump phản ứng một cách tuyệt vọng. Ông tạm bỏ lệnh trừng phạt dầu cho Nga, sau khi thất bại việc cầu viện các đồng minh Anh, Pháp, Nhật, Nam Hàn. Ông thậm chí “khều” Bắc Kinh nhờ giúp bảo vệ Hormuz.

Mọi thứ không hề như một chuyến “đi dạo.” Sự hỗn loạn thị trường năng lượng toàn cầu cũng như nhiều thánh thức đang đè nặng lên giới nông dân Mỹ lẫn nhiều ảnh hưởng lâu dài lên nền kinh tế Mỹ cũng như nền an ninh lương thực toàn cầu không là những vấn đề phớt qua và có thể giải quyết dễ dàng ngay cả khi tiếng súng không còn. Chiến tranh có thể đưa đến những diễn biến bất ngờ. Có thể “sáng mai” trời lại sáng, dù không thể hình dung nó “sáng” như thế nào. Tuy nhiên, có thể “sáng mai rồi sáng mai,” đại bàng vẫn tiếp tục bay trong bóng tối.

Với người Mỹ bình thường, họ có thể không cần biết – trừ những người không-muốn-biết – những chính sách vĩ mô Trump ảnh hưởng thế giới ra sao. Họ thấy những gì dễ thấy hơn. Đó là chuyện giá cả leo thang và việc làm thế nào đổ đầy bình xăng mà không phải nhín tiền đi chợ. Trên The New York Times, nhà bình luận Nicholas Kristof tính, mỗi phút “đại bàng” bay ở Trung Đông, ngân khố Mỹ bị “lẹm” mất $1.3 triệu.

Linda Bilmes – chuyên gia tài chính chiến tranh thuộc Đại Học Harvard – cho biết, chỉ riêng việc các binh sĩ tham chiến hiện nay yêu cầu hưởng chế độ phúc lợi tương đương nhóm cựu binh từng tham gia cuộc chiến Vùng Vịnh 1990-1991 thì tổng chi phí sẽ ngốn ít nhất $600 tỷ – tức gấp ba số tiền ($200 tỷ) mà Ngũ Giác Đài đang xin được cấp. Tổng cộng, chuyến “đi dạo” của Trump sẽ tiêu tốn người đóng thuế Mỹ hơn $1,000 tỷ.

Nợ công Mỹ đã vượt $39 ngàn tỷ. Cột mốc này – được xác nhận trong Báo Cáo Ngân Khố Thường Nhật (Daily Treasury Statement) công bố ngày 18 Tháng Ba – xuất hiện vào thời điểm hết sức nhạy cảm. Cách đây 10 năm, trong chiến dịch tranh cử 2016, Trump hứa xóa nợ công quốc gia trong vòng tám năm. Thực tế, tổng nợ công đã tăng gần gấp đôi kể từ khi Trump nhậm chức lần đầu ($19.9 ngàn tỷ vào Tháng Giêng, 2017); và chỉ hơn một năm tính từ ngày Trump nhậm chức lần hai, nợ quốc gia đã tăng khoảng $2.8 ngàn tỷ.

Dựa trên tốc độ hiện tại, Quỹ Peter G. Peterson dự báo nợ công chạm mốc $40 ngàn tỷ trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ vào Tháng Mười Một. Đối với mỗi người dân Mỹ, Quỹ Peterson ước tính gánh nặng lãi suất từ nợ công sẽ ở mức trung bình ít nhất $47,000/người trong thập niên tới (“The national debt just crossed $39 trillion – almost doubling since Trump vowed to erase it”/Fortune).

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/chuyen-du-ngoan-nho-cua-dai-bang-trump/