3581 - Iran: Tia sáng cuối đường hầm

Hiếu Chân

Cuộc chiến ở Iran đã bước sang ngày thứ 26 và cả thế giới đều cảm nhận được hậu quả thê thảm của nó, không chỉ trên thị trường xăng dầu và khí đốt mà hầu như ở mọi lĩnh vực kinh tế. Sau khi ra tối hậu thư 48 giờ đòi Iran phải mở eo biển Hormuz, rồi gia hạn thêm năm ngày nữa, Tổng Thống Mỹ Donald Trump dường như đang muốn giải quyết vấn đề thông qua thương lượng ngoại giao.

Mohammad Bagher Ghalibaf, chủ tịch Quốc Hội Iran và từng là tư lệnh lực lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (IRGC) khét tiếng. (Hình: Courtney Bonneau/Middle East Images/AFP via Getty Images)

Vừa đánh vừa đàm

Thứ Ba, 24 Tháng Ba, trong lúc chiến sự vẫn diễn ra ác liệt ở Iran, Lebanon và Israel, báo The New York Times (NYT) cho biết phía Mỹ đã gửi cho Iran, thông qua Pakistan, một kế hoạch 15 điểm nhằm chấm dứt chiến tranh Trung Đông. Chưa rõ phía Iran có chấp nhận kế hoạch đó làm căn bản để thương lượng hay không, cũng chưa rõ phía Israel, bên chủ chốt trong cuộc chiến, có đồng ý với kế hoạch của Mỹ hay không.

Thủ Tướng Pakistan Shehbaz Sharif nói nước ông hoan nghênh và hoàn toàn ủng hộ những nỗ lực của các bên theo đuổi đối thoại.

“Pakistan sẵn sàng và vinh dự chủ trì những cuộc đối thoại có ý nghĩa và thực chất nhằm một giải pháp toàn diện cho cuộc chiến,” ông Sharif viết trên mạng X và được ông Trump đăng lại trên Truth Social.

Nếu không có thay đổi vào phút chót thì đàm phán giữa Mỹ và Iran sẽ được tổ chức cuối tuần này tại Islamabad, Pakistan. Ngoài hai đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, cuộc đàm phán ở Islamabad sắp tới có thể có sự tham gia của Ngoại Trưởng Mỹ Marco Rubio và Phó Tổng Thống JD Vance.

Trước đó, các nguồn tin quốc tế cho biết, các đặc phái viên Mỹ Witkoff và Kushner vẫn duy trì liên lạc gián tiếp với Chủ Tịch Quốc Hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf.

Hôm Thứ Hai, ông Trump nói từ Chủ Nhật, 22 Tháng Ba, kéo dài sang Thứ Hai, Mỹ và Iran đã có “những cuộc đối thoại rất tốt và có ích” nhằm “giải quyết hoàn toàn những mối thù địch ở Trung Đông.” Và ông quyết định hoãn lại năm ngày ý định ném bom các nhà máy điện Iran để tạo thuận lợi cho đối thoại.

Phía Iran bác bỏ chuyện họ đang đối thoại với Mỹ và gọi đó là “fake news.”

Tuy vậy, nhiều nguồn tin cho biết, Tehran công khai phủ nhận chuyện đàm phán là để xoa dịu dư luận trong nước, còn thực tế họ đã chọn ông Mohammad Bagher Ghalibaf làm đại diện thương lượng với Mỹ trong cuộc đàm phán sắp tới.

Mỹ muốn gì? Iran muốn gì?

New York Times chưa được đọc văn bản kế hoạch 15 điểm của Mỹ nhưng nguồn tin từ chính phủ tiết lộ nó đặt trọng tâm vào việc giải quyết chương trình vũ khí nguyên tử và hoả tiễn đạn đạo của Tehran cũng như việc khai thông tuyến đường hàng hải qua eo biển Hormuz – huyết mạch của thị trường dầu khí thế giới.

Trang tin Axios xem xét nhiều tài liệu và tóm tắt lập trường của mỗi bên vào sáu điểm chính. Phía Mỹ yêu cầu Iran (1) Không có chương trình hỏa tiễn trong năm năm; (2) Không tinh luyện uranium; (3) Dẹp bỏ các cơ sở nguyên tử Natanz, Isfahan và Fordow (4) Tuân thủ nghiêm ngặt thủ tục giám sát của chuyên gia bên ngoài đối với việc thiết lập, vận hành hệ thống máy ly tâm và thiết bị liên quan nhằm xúc tiến chương trình vũ khí nguyên tử; (5) Ký hiệp ước kiểm soát vũ khí với các quốc gia trong khu vực, bao gồm điều khoản Iran không có nhiều hơn 1,000 hoả tiễn; và (6) Không tài trợ cho các tổ chức uỷ nhiệm như Hezbollah ở Lebanon, Houthis ở Yemen và Hamas ở Dải Gaza.

Phía Iran cũng có sáu yêu cầu với Mỹ: (1) Bảo đảm Iran sẽ không bị tấn công trong tương lai; (2) Đóng cửa các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực; (3) Bồi thường thiệt hại do các bên gây chiến gây ra cho Iran; (4) Chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận trên toàn khu vực; (5) Thiết lập khung pháp lý mới để quản trị eo biển Hormuz; và (6) Xét xử và trục xuất về Iran những nhân vật truyền thông thù địch đang chống lại đất nước.

So với các cuộc đàm phán trước, lập trường của mỗi bên đều có những điểm mới, những đòi hỏi khó nhượng bộ hơn. Ngoài chương trình nguyên tử của Iran phía Mỹ đưa thêm hạn chế về chương trình hoả tiễn – điều mà Iran vẫn cho là “không thể thương lượng” – và việc tài trợ các lực lượng vũ trang uỷ nhiệm mà Mỹ luôn coi là tổ chức khủng bố. Phía Iran cũng đưa thêm các yêu cầu mà phía Mỹ không thể chấp nhận như bồi thường chiến tranh, đóng cửa các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực.

Trump lạc quan, Iran cứng rắn

Ông Trump đang muốn dùng lợi thế quân sự của Mỹ để buộc Iran phải chấp nhận một thoả thuận hoà bình toàn diện. Phát biểu tại Tòa Bạch Ốc trong lễ tuyên thệ nhậm chức tân bộ trưởng Bộ Nội An của Thượng Nghị Sĩ Markwayne Mullin, ông Trump nói Mỹ đã “thành công to lớn” tại Iran và Tehran đang nóng lòng muốn đạt thoả thuận với Mỹ.

“Các nhà lãnh đạo [của Iran] đã biến mất. Không ai biết nói chuyện với ai. Nhưng chúng tôi đang thật sự nói chuyện với đúng người (right people) và họ sốt ruột muốn có một thỏa thuận. Quý vị không biết họ sốt ruột muốn ký kết thỏa thuận đến mức nào đâu,” ông Trump nói.

Tổng thống còn tiết lộ thêm rằng Iran đã trao cho Mỹ một “món quà rất lớn, trị giá rất nhiều tiền” vào hôm Thứ Ba, 24 Tháng Ba, nhưng không nói rõ món quà đó là gì, chỉ úp mở rằng nó “không liên quan tới nguyên tử mà liên quan tới dầu mỏ và khí đốt.” Xem ra, ông Trump khá lạc quan trong vấn đề Iran và dường như đã nhìn thấy tia sáng cuối đường hầm.

Tuy vậy, ông vẫn tiếp tục gia tăng áp lực quân sự. Hãng Reuters cho biết Mỹ đã điều động thêm sư đoàn tinh nhuệ 82nd Airborne đến Trung Đông, phối hợp với lực lượng gần 50,000 binh sĩ Mỹ tại đó chuẩn bị cho một cuộc chiến kéo dài nếu thương lượng không có kết quả.

Về phía Iran, kẻ mà ông Trump cho là “đúng người” có thể là nhân vật đầy quyền lực, Mohammad Bagher Ghalibaf, 66 tuổi, hiện là chủ tịch Quốc Hội Iran và từng là tư lệnh lực lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (IRGC) khét tiếng. Mới hôm Chủ Nhật, 22 Tháng Ba, 2026, Ghalibaf đã đe dọa bắn hỏa tiễn vào bất kỳ công ty nào mua trái phiếu chính phủ Mỹ mà ông ta cho là “thấm máu người Iran.”

“Mua trái phiếu chính phủ Mỹ là các người mua cuộc tấn công vào bản doanh và tài sản của các người”, ông Ghalibaf nói, theo trang Telegraph.uk. Ghalibaf cũng chính là người bác bỏ thông tin về đối thoại giữa Mỹ và Iran.

“Tin giả được dùng để lũng đoạn thị trường tài chánh và dầu khí, nhằm thoát ra khỏi vũng lầy mà Mỹ và Israel đang lún vào,” Ghalibaf nói.

Ghalibaf được chọn để cầm đầu phái đoàn đàm phán của Iran vì ông ta là một tướng lĩnh hàng đầu của IRGC, là tay chân thân tín được tân Giáo Chủ Mojtaba Khamenei bảo trợ và là một quan chức tham nhũng khét tiếng với hỗn danh “tư lệnh tham nhũng.”

Cùng với Tướng Qassem Soleimani đã bị Mỹ hạ sát trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, Ghalibaf góp phần đưa IRGC thành trụ cột an ninh và kinh tế của chế độ cho nên ông ta là một trong số ít lãnh đạo cứng rắn được cả giới quân sự và dân sự tin cậy mà chưa bị Israel ám sát.

Việc chọn Ghalibaf dẫn đầu đàm phán thay cho Ngoại Trưởng Abbas Aragchi – nhà thương thuyết hàng đầu của Tehran về chương trình nguyên tử từ thời hiệp định P5+1 năm 2015 cho đến đàm phán Geneva mới đây, người hiểu biết hệ thống chính trị ở Washington, có quan điểm cải cách thân phương Tây – là dấu hiệu cho thấy lập trường đàm phán của Tehran đã thay đổi. Từ khi bị Mỹ-Israel tấn công vô cớ, cùng với sự gia tăng ảnh hưởng của lực lượng bảo thủ IRGC, quan điểm đối ngoại của Iran đã cứng rắn hơn rất nhiều và Tehran sẵn sàng chấp nhận đối đầu không nhượng bộ.

Trở ngại cho hòa bình

Đường đến hòa bình không dễ dàng vì khoảng cách giữa hai Mỹ và Iran vẫn còn rất xa. Ba quan chức cao cấp của Israel nhận định Iran sẽ không chấp nhận các yêu sách của Mỹ, mà ngược lại sẽ nỗ lực đẩy nhanh các chương trình hoả tiễn và vũ khí nguyên tử, công khai hoặc bí mật, vì cuộc tấn công của Mỹ và Israel chứng tỏ, để tồn tại Iran phải chế tạo vũ khí nguyên tử và hỏa tiễn tầm xa làm bùa hộ mệnh như Bắc Hàn đã làm.

Một số thế lực trong khu vực như Saudi Arabia vẫn muốn cuộc chiến tiếp tục để làm cho chế độ thần quyền Tehran sụp đổ. Báo NYT cho biết, Thái tử Mohammed bin Salman (MBS), nhà lãnh đạo thực tế của Saudi Arabia – đồng minh thân cận nhất của Mỹ ở khu vực – được biết đã thuyết phục ông Trump rằng, cuộc chiến của Mỹ và Israel hiện nay đã tạo ra “thời cơ lịch sử” để tái định hình Trung Đông, để Iran không còn là mối đe dọa sự ổn định của vùng Vịnh Ba Tư giàu tài nguyên dầu khí. Thái tử MBS thậm chí còn thúc giục Mỹ đưa bộ binh vào Iran chiếm các cơ sở năng lượng của Iran như đảo Kharg và lật đổ chính phủ Tehran. Ông ta lo sợ, nếu bây giờ ông Trump “xuống thang”, Mỹ rút quân, thì Saudi Arabia và các quốc gia Trung Đông sẽ phải tự đương đầu với một nước Iran liều lĩnh hơn, cuồng nộ hơn sau cuộc chiến.

Thủ Tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng coi Iran là một mối đe dọa dài hạn. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng lãnh đạo Israel có lẽ sẽ xem việc biến Iran thành một quốc gia thất bại, không thể tiếp tục đe dọa Israel đã là một thắng lợi. Khoảng cách địa lý xa xôi giữa Iran và Israel giúp Tel Aviv cảm thấy yên tâm một khi chương trình hỏa tiễn đạn đạo của Tehran bị khống chế hoặc loại bỏ trong các cuộc thương lượng sắp tới.

Tổng Thống Trump đang đứng trước lựa chọn khó khăn: đàm phán với Iran, chấm dứt chiến tranh và tập trung vào những vấn đề bức bách trong nước Mỹ hay leo thang chiến dịch quân sự tiêu diệt Iran theo yêu cầu của các đồng minh Israel, Saudi Arabia? Hãy chờ xem!

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/iran-tia-sang-cuoi-duong-ham/