3393 - Cái chết trong bão lửa của Giáo Chủ Ali Khamenei và di sản một triều đại
Trúc Phương
Giáo Chủ (Ayatollah) Ali Khamenei, lãnh tụ tối cao cai trị Iran hơn ba thập niên giúp định hình lại cán cân quyền lực Trung Đông qua cuộc đối đầu không khoan nhượng với phương Tây, đã bị giết thảm ngày 28 Tháng Hai ở tuổi 86…
Hình ảnh Giáo Chủ Ali Khamenei trên một tấm pa nô ở thủ đô Tehran, Iran, hôm 1 Tháng Ba, 2026. (Hình minh họa: Majid Saeedi/Getty Images)
“Giáo hoàng” tự phong của thế giới Hồi Giáo
Sau khi lên nắm quyền năm 1989, bất chấp áp lực vây bủa từ trong nước đến quốc tế, Giáo Chủ Ali Khamenei đã biến Iran thành một cường quốc quân sự và chính trị đáng gờm. Dưới thời Khamenei, Iran đạt một số tiến bộ. Y tế và giáo dục được đánh giá là hàng đầu khu vực. Tuổi thọ trung bình tăng từ 62 năm 1986 lên 77 năm 2023. Tỷ lệ biết chữ ở giới nữ tăng từ 41% lên 81%. Tuy nhiên, hàng triệu người Iran vẫn nghèo khổ, thất nghiệp và sống trong không khí nghẹt thở.
Khamenei không chỉ lãnh đạo Iran. Ông muốn mình là “giáo hoàng” của thế giới Hồi Giáo, mang lại sự phục hưng Hồi Giáo cho toàn khu vực.
Sinh ngày 19 Tháng Tư, 1939, tại Mashhad, nơi được xem là thánh địa của Hồi Giáo Shiite, Ali Hosseini Khamenei là người thứ hai trong gia đình tám người con. Cha ông, Sayyid Jawad Khamenei, là một giáo sĩ cấp trung sống khổ hạnh và sùng đạo. Mẹ ông, Khadijeh Mirdamadi, cũng xuất thân từ gia đình giáo sĩ. Trong tiểu sử chính thức, Khamenei mô tả bà là “một phụ nữ khôn ngoan, học thức, có tài năng về thi ca và nghệ thuật.”
Tiểu sử chính thức kể rằng Khamenei lớn lên trong nghèo khó, trong ngôi nhà nhỏ “một phòng và tầng hầm tối tăm.” Năm 4 tuổi, Khamenei được đưa đi học tại các chủng viện Hồi Giáo. Khamenei kể, từ năm 13 tuổi, ông bắt đầu cảm nhận những “rung động cách mạng” đầu đời khi nghe bài phát biểu của nhà hoạt động Hồi Giáo Navab Safavi. Sau một năm học ở Najaf, Iraq, ông trở về thánh địa Qum khi 19 tuổi và bắt đầu chịu ảnh hưởng bởi tư tưởng “Hồi Giáo thuần khiết” cũng như quan điểm chống phương Tây một cách cứng rắn và cuồng nhiệt của Giáo Chủ Khomeini thời đó.
Năm 1963, thời kỳ Iran sôi sục hiện đại hóa, Khamenei là người đưa tin bí mật giữa Giáo Chủ Khomeini ở Qum và các giáo sĩ ở Mashhad. Một năm sau, Khamenei kết hôn với Khojasteh Bagherzadeh. Họ có sáu người con: bốn con trai (Massoud, Mojtaba, Mostafa và Meysam); và hai con gái (Bushra và Hoda). Sau sáu lần vào tù ra khám, giữa thập niên 1970, Khamenei bị lưu đày hai lần ở Đông Nam Iran. Đó cũng là thời gian Giáo Chủ Khomeini sống lưu vong, cho đến khi trở về tổ chức cuộc cách mạng Hồi Giáo chấn động năm 1979.
Thời làm chủng sinh, Khamenei nổi tiếng đọc rộng và quảng giao. Ông thường xuyên gặp giới trí thức, cổ xúy quan điểm chống Mỹ và lan truyền tư tưởng phục hưng Hồi Giáo. Về thần học, ông chịu ảnh hưởng của Sayyid Qutb – nhà lý thuyết Ai Cập thuộc tổ chức Huynh Đệ Hồi Giáo.
Tự miêu tả là người thích văn chương, Khamenei ca ngợi tiểu thuyết gia Aleksey Tolstoy và Mikhail Sholokhov, vì họ viết lên những tác phẩm “ủng hộ tư tưởng cách mạng.” Ông khen quyển “The Grapes of Wrath” (Chùm Nho Uất Hận) của John Steinbeck bởi nó nói lên sự bóc lột tàn bạo của chủ nghĩa tư bản. Ông thích “Uncle Tom’s Cabin” (Túp Lều Chú Tom) của Harriet Beecher Stowe vì tác phẩm đề cập sự độc ác của chế độ nô lệ Mỹ. Ông đặc biệt ngưỡng mộ Victor Hugo, nói rằng “Les Misérables” (Những Người Khốn Khổ) là “tuyệt tác văn chương của nhân loại.”
Khi Giáo Chủ Khomeini nắm quyền sau cuộc cách mạng 1979, Khamenei được bổ nhiệm thứ trưởng quốc phòng và giám sát Quân Đoàn Vệ Binh Cách Mạng. Sau đó, nhờ sự ủng hộ của Giáo Chủ Khomeini, Khamenei trở thành tổng thống vào Tháng Mười, 1981; với hai nhiệm kỳ (đến ngày 3 Tháng Tám, 1989). Năm 1981, ông bị ám sát hụt. Chất nổ giấu trong chiếc máy ghi âm khiến ông bị thương và tay phải bị liệt vĩnh viễn. Khi Khomeini qua đời 1989, Khamenei không được xem là người thay thế vì thiếu căn bản thần học. Dù vậy, cuối cùng ông vẫn được chọn làm giáo chủ (Ayatollah).
Khamenei sống khiêm tốn trong khu phức hợp vừa là nhà ở vừa là văn phòng. Đó là nơi ông gặp nguyên thủ nước ngoài và các thủ lĩnh tổ chức chính trị lẫn quân sự trong khu vực, trong căn phòng đơn giản chỉ có tấm thảm với vài chiếc sofa. Với người dân trong nước lẫn thế giới bên ngoài, chẳng ai biết nhiều về cuộc sống cá nhân của ông. Năm 2013, Reuters thuật rằng Khamenei kiểm soát một tập đoàn nhà nước trị giá khoảng $95 tỷ dựa trên “việc tịch thu hàng ngàn tài sản thuộc về người Iran bình thường.”
Tham vọng “sư tử Trung Đông”
Di sản để lại của Khomeini là một đất nước bị cô lập trong khu vực, quân đội kiệt quệ và kinh tế bị tàn phá sau gần một thập niên chiến tranh với Iraq. Học từ những sai lầm của Khomeini, tân Giáo Chủ Khamenei nhanh chóng mở rộng quyền lực, tái thiết kinh tế và xây dựng lại ảnh hưởng Iran ở Trung Đông. Ông củng cố sức mạnh lực lượng Vệ Binh Cách Mạng, cho phép họ tham gia chính trị lẫn kinh tế để đổi lấy sự trung thành.
Trên bề mặt, Khamenei xây dựng hình ảnh cá nhân như một giáo sĩ đức hạnh, một lãnh tụ tinh thần thuần túy. Trong thực tế, ông can thiệp sâu vào hệ thống chính trị, xây dựng bộ máy an ninh cứng rắn và cai trị đất nước bằng bàn tay sắt. Ông tuyên bố mình là hậu duệ trực tiếp của Đấng Tiên Tri Muhammad, có quyền lực thần thánh và bất kỳ ai chống lại đều phải bị tử hình. Sức khỏe Khamenei luôn là bí mật quốc gia. Chỉ một lần, năm 2014, truyền thông nhà nước cho biết ông trải qua ca phẫu thuật tuyến tiền liệt.
Ali Khamenei khéo léo khai thác sự bất ổn chính trị ở Trung Đông để mở rộng phạm vi ảnh hưởng của Iran. Ông xây dựng cái gọi là trục kháng cự từ Vịnh Ba Tư đến Địa Trung Hải. Khamenei muốn rằng Iran, chứ không phải Israel, là trung tâm quyền lực Trung Đông lẫn thế giới Hồi Giáo. Ông dồn hết nguồn lực kinh tế để xây dựng sức mạnh nguyên tử cũng chỉ nhằm chứng minh Iran hoàn toàn đủ tự tin để chiếm vị trí số một Trung Đông.
Cuộc xâm lăng Iraq do Mỹ thực hiện năm 2003, thời Tổng Thống George W. Bush, đã mang lại cơ hội cho Khamenei thúc đẩy ảnh hưởng. Iran tăng tốc hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm, từ nhóm vũ trang Hezbollah của Lebanon đến phiến quân Houthi ở Yemen. Khi các cuộc nổi dậy Mùa Xuân Arab bùng nổ năm 2011, Khamenei gửi quân đến cứu nguy Tổng Thống Bashar al-Assad, thời điểm chính quyền Syria bị vây khốn bởi các nhóm phiến quân do phương Tây hậu thuẫn và lực lượng Hồi Giáo Sunni.
Sai lầm chết người của Khamenei là ủng hộ Hamas. Khi Hamas tấn công Israel (Tháng Mười, 2023), giết chết 1,200 người và bắt 250 con tin, Khamenei ca ngợi đó là “đòn quyết định đối với chế độ Do Thái.” Vụ việc trở thành ngòi nổ nghiêm trọng hơn rất nhiều so với tất cả những gì Khamenei có thể hình dung. Israel trả đũa khốc liệt. Các chiến dịch quân sự liên tiếp của Israel giết chết hàng loạt nhân vật chóp bu của chính quyền Iran, đặc biệt hai cuộc tấn công vào Tháng Tư và Tháng Mười, 2025. Cái giá phải trả cho tham vọng bá quyền Trung Đông của Khamenei thậm chí dẫn đến cái chết của chính ông.
Một di sản hỗn loạn
Trước khi “tử vì đạo” ngày 28 Tháng Hai, Giáo Chủ Ali Khamenei đã chứng kiến sự sụp đổ gần như toàn diện của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Không còn hơi sức để thúc đẩy việc mở rộng sức mạnh Iran trong khu vực, tất cả những gì ông làm là cứu vãn tình hình tồi tệ của đất nước, khi những mảnh vỡ của quốc gia Cộng Hòa Hồi Giáo đang rơi từng mảnh.
Sau những năm tháng cầm quyền của Khamenei, cấu trúc xã hội Iran bị xé rách tan nát. Bộ máy quốc phòng-an ninh cũng tan hoang. Hàng loạt nhân vật quan trọng trong lĩnh vực khoa học nguyên tử, quốc phòng, an ninh… đều bị Mỹ và Israel giết sạch. Các cuộc biểu tình ngày càng dữ dội. Chuyện không thể nghĩ đến ở một đất nước như Iran đã xảy ra: sinh viên đốt hình nộm đương kim Giáo Chủ Ali Khamenei. Đối mặt làn sóng phản kháng, Khamenei trấn áp không khoan nhượng. Teheran cho biết hơn 3,100 người đã bị giết. Các tổ chức nhân quyền ước tính số thường dân bị sát hại lên đến hơn 6,000.
Hệ thống chính trị thần quyền Iran không theo mô hình độc tài toàn diện cũng chẳng theo dân chủ. Ở đất nước này, các cuộc bầu cử vẫn được tổ chức. Ghế tổng thống được “dân bầu” chứ không phải do chế độ thần quyền dựng lên. Tuy nhiên, đó chỉ là bình phong. Khamenei biết chọn thế cân bằng sao cho có thể sinh tồn về mặt chính trị trong một đất nước mà thần quyền và thế tục luôn hầm hè tranh giành chỗ đứng.
Sau hơn 35 năm nắm quyền, Giáo Chủ Khamenei ít nhiều đã định hình Cộng Hòa Hồi Giáo Iran theo cách ông muốn. Có thể có hàng triệu người Iran mong ông chết nhưng cũng có hàng triệu người đang than khóc trước cái chết của ông. Trong khi nhiều video cho thấy đám đông phấn khích ở Nam Iran mới đây đã giật sập tượng đài Giáo Chủ Ruhollah Khomeini thì, cùng lúc, hàng ngàn người tập trung chật cứng Quảng Trường Enghelab ở Teheran, vật vã đấm ngực khóc than thương tiếc Khamenei. Họ vẫn chưa hết bàng hoàng khi lần đầu tiên sau 37 năm, bình minh một ngày mới không có bóng dáng ngài giáo chủ.
Ảnh hưởng bao trùm và kéo dài của bất kỳ nhân vật lãnh tụ tinh thần nào thường ít nhiều mang lại cảm giác rằng, an ninh quốc gia được duy trì, người dân được bảo vệ; và đặc biệt, niềm tự hào dân tộc mà nhân vật đó mang lại, trong trường hợp Iran thì đó là niềm kiêu hãnh của một quốc gia được xem là trụ cột của thế giới Hồi Giáo. Đột ngột, trụ cột tinh thần gãy đổ. Nó khiến người ta có cảm giác Iran đang chới với rơi vào khoảng không bất định. Dù vậy, mọi thứ thật ra chỉ là cảm xúc. Người dân Iran cần nhận ra rằng họ muốn gì cho tương lai chứ không phải ai mang lại điều gì và ai sẽ “sống mãi” với họ.
Nhận xét
Đăng nhận xét