3523 - Khi 'Gã Vô danh' khiến thế giới phải lắng nghe
Tác giả Tina Hà Giang
"Gã Vô danh" Pavel Talankin
Chiến thắng của Mr. Nobody Against Putin tại Giải Oscar năm 2026 không chỉ là câu chuyện của một bộ phim tài liệu. Đó còn là câu chuyện về một giáo viên Nga sống lưu vong, một bài diễn văn gây chấn động trên sân khấu và những tranh luận lan rộng trên mạng xã hội về quyền lực, tuyên truyền và sự im lặng của con người trước lịch sử.
Năm nay tôi háo hức đón xem Oscar hơn thường lệ, có lẽ vì đặc biệt tò mò về năm cuốn phim được đề cử cho giải phim tài liệu hay nhất.
Tôi đã xem trailer của cả năm tác phẩm – và càng xem càng thấy thú vị. Mỗi cuốn phim dường như đều có một sức mạnh riêng, mỗi cuốn đặt ra một vấn đề khác nhau của thế giới hôm nay. Nếu phải dùng một câu để nói về năm cuốn phim được đề cử này, có lẽ tôi sẽ mượn câu thơ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều: Mỗi người một vẻ, mười phân vẹn mười.
Có phim nói về chiến tranh. Có phim chạm đến những bất công xã hội. Có phim đặt ra những câu hỏi lớn về quyền lực, hệ thống pháp lý và những cộng đồng bị bỏ quên. Tất cả đều chạm đến những vấn đề lớn của thời đại.
Tôi thầm nghĩ nếu mình thuộc ban giám khảo, việc chọn ra một bộ phim duy nhất để trao giải hẳn không dễ dàng.
Giây phút trước khi người dẫn chương trình mở phong bì công bố kết quả khiến tôi hồi hộp.
Khi cái tên Mr. Nobody Against Putin (Tạm dịch: Gã Vô danh chống lại Putin) được xướng lên, vượt qua những đối thủ nặng ký như The Perfect Neighbor, The Alabama Solution, Come See Me in the Good Light và Cutting Through Rocks, tôi chợt nhận ra rằng lựa chọn ấy phản ánh khá rõ những mối quan tâm của thời đại.
Nhưng điều đáng nhớ nhất của khoảnh khắc ấy không chỉ là tên cuốn phim, mà là khi đạo diễn và nhân vật chính bước lên sân khấu.
Nhân vật Pavel Talankin
Nhân vật chính của bộ phim là Pavel Talankin, một giáo viên tiểu học người Nga.
Thầy giáo Pavel Talankin đã bí mật ghi lại những gì diễn ra trong lớp học của mình – nơi học sinh được dạy và tuyên truyền để ủng hộ cuộc xâm lược Ukraine.
Những thước phim Pavel Talankin ghi lại cho thấy cách các thông điệp chính trị được đưa vào trường học tại Nga, nơi trẻ em được khuyến khích bày tỏ sự ủng hộ đối với chiến tranh và được dạy cách hiểu cuộc chiến theo quan điểm chính thức của nhà nước.
Talankin sau đó đã phải rời khỏi Nga và hiện sống lưu vong tại châu Âu. Những hình ảnh ông ghi lại đã trở thành nền tảng cho bộ phim tài liệu đoạt giải Oscar năm nay.
Điều làm câu chuyện trở nên đặc biệt là Talankin không phải là một nhà hoạt động chính trị nổi tiếng.
Ông không có quyền lực, không có tổ chức, không có phương tiện truyền thông.
Điều ông có chỉ là một chiếc máy quay – và quyết định làm theo tiếng nói của lương tâm.
Pavel Talankin trong một ảnh chụp tại Czech vào tháng 6/2025
Một lớp học và câu chuyện về quyền lực
Trung tâm của nhiều câu chuyện chính trị thường là các nhà lãnh đạo hoặc những biến cố lớn. Nhưng Mr. Nobody Against Putin lại đặt trọng tâm vào một con người rất bình thường: một giáo viên tiểu học.
Điều khiến bộ phim trở nên đặc biệt không chỉ là con người ấy, mà còn là không gian nơi mọi việc diễn ra – một lớp học.
Lớp học thường được xem là một không gian trung lập, nơi thầy cô truyền đạt kiến thức và chuẩn bị cho tương lai của học sinh. Nhưng lịch sử cho thấy giáo dục cũng là nơi các quốc gia định hình cách họ kể câu chuyện về chính mình và về lịch sử theo góc nhìn có lợi cho nhà nước.
Trong bộ phim, lớp học trở thành một không gian chính trị thu nhỏ. Ở đó, lịch sử được kể theo một khuôn mẫu nhất định. Những thông điệp được lặp lại. Những từ ngữ nào được phép dùng và những câu hỏi nào được – hoặc không được – phép đặt ra.
Qua những thước phim ông bí mật ghi lại, người xem dần nhận ra rằng những điều tưởng như rất nhỏ – một bài học, một khẩu hiệu, một câu chuyện trong lớp – lại có thể định hình cách cả một thế hệ nhìn thế giới.
Và chính từ những chi tiết nhỏ ấy, bộ phim gợi ra một câu hỏi lớn hơn: Một hệ thống quyền lực tồn tại không chỉ nhờ những quyết định lớn từ trên, mà còn nhờ vô số hành động tuân phục nhỏ bé từ bên dưới.
Pavel Talankin với tượng vàng Oscar trên tay
Bài diễn văn gây chú ý
Trên sân khấu Oscar, Pavel Talankin cùng đồng đạo diễn người Mỹ David Borenstein bước lên nhận giải.
Borenstein mở đầu bằng lời cảm ơn gia đình, bạn bè, Viện Hàn lâm Điện ảnh và các nhà làm phim được đề cử cùng hạng mục. Nhưng ngay sau đó, ông chuyển sang điều cuốn phim thực sự muốn nói.
"Mr. Nobody Against Putin là câu chuyện về một đất nước có thể bị đánh mất ra sao," ông nói. "Và khi chúng tôi xem lại những thước phim này, chúng tôi nhận ra rằng một đất nước không mất đi trong một khoảnh khắc lớn, mà qua vô số hành động nhỏ của sự đồng lõa."
Ông tiếp tục: "Khi một chính quyền giết người ngay trên đường phố mà chúng ta không nói gì, khi các tài phiệt kiểm soát truyền thông và quyết định chúng ta được nghe và được thấy những gì, thì mỗi người trong chúng ta đều phải đưa ra một lựa chọn đạo đức."
Borenstein cũng nhấn mạnh rằng nội dung cuốn phim không chỉ là một lời cảnh báo.
"May mắn là," ông nói, "đôi khi một người tưởng như chẳng là ai lại mạnh mẽ hơn chúng ta nghĩ."
Talankin sau đó phát biểu ngắn gọn, nhưng đầy cảm xúc. Ông nhắc đến những nơi trên thế giới nơi trẻ em không còn nhìn thấy "những ngôi sao băng trên bầu trời," mà thay vào đó là "bom và máy bay không người lái".
Ông kết thúc bằng một lời kêu gọi giản dị:
"Nhân danh tương lai của chúng ta, nhân danh tất cả những đứa trẻ, hãy chấm dứt những cuộc chiến tranh này."
Tranh luận trên mạng xã hội
Ngay sau khi kết quả được công bố, cuộc thảo luận nhanh chóng lan rộng trên mạng xã hội, đặc biệt là Reddit – nơi có cộng đồng người yêu điện ảnh rất đông đảo.
Nhiều người trước tiên chú ý đến bài diễn văn trên sân khấu. Một số bình luận đơn giản nhưng trực tiếp:
"Một bài diễn văn rất vững và thuyết phục."
"Bài phát biểu hay nhất buổi lễ."
Một người khác viết rằng dù chưa xem hết các phim tài liệu được đề cử, bài diễn văn vẫn là khoảnh khắc đáng nhớ nhất của hạng mục này.
Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng những bộ phim khác trong danh sách đề cử xứng đáng hơn. Một số khán giả nói họ đã hy vọng The Alabama Solution hoặc The Perfect Neighbor đoạt giải.
Một người viết thẳng thừng: "Tôi đã hy vọng Alabama Solution sẽ thắng. Nhưng thôi, kết quả này cũng chấp nhận được."
Một bình luận khác viết: "Xin lỗi, nhưng đây là phim tài liệu yếu nhất trong số các phim được đề cử."
Một số bình luận đi xa hơn, cho rằng chiến thắng này phản ánh xu hướng lâu nay của hạng mục phim tài liệu tại Oscar. Có người viết một câu khá châm biếm: "Cứ phim nói Nga là kẻ xấu thì thế nào cũng thắng."
Một người khác nhận xét rằng các cuốn phim chỉ trích chính quyền Nga dường như đang có lợi thế tại hạng mục này, nhắc lại rằng trong thập niên này giải Oscar phim tài liệu cũng đã được trao cho Navalny (2023) và 20 Days in Mariupol (2024).
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý với cách nhìn đó. Một số người phản biện rằng bộ phim không phải là "chống người Nga," mà là câu chuyện về một công dân Nga dám lên tiếng trước một hệ thống tập quyền.
Một bình luận viết: "Nhân vật chính của bộ phim cũng là người Nga. Câu chuyện ở đây là về quyền lực tập trung và một chế độ độc tài khoác áo dân chủ."
Không phải ai cũng bất ngờ vì chiến thắng này. Một số người nhắc rằng bộ phim đã đoạt giải BAFTA trước đó, vì thế kết quả lần này cũng không hoàn toàn ngoài dự đoán.
Một điều khá thú vị trong các cuộc thảo luận trên Reddit là nhiều người cho rằng khoảnh khắc đáng nhớ nhất của hạng mục này không phải là bản thân cuốn phim, mà là bài diễn văn trên sân khấu.
"Ước gì bộ phim hay được bằng nửa bài diễn văn đó."
"Tôi mừng là phim đoạt giải, nhưng thật lòng mà nói bài diễn văn còn hay hơn cả bộ phim."
Những phản ứng như vậy cho thấy đôi khi tại Oscar, một khoảnh khắc trên sân khấu lại trở thành phần đáng nhớ nhất.
Vai trò của phim tài liệu
Giữa những ý kiến khen chê khác nhau, cũng có những bình luận nhắc đến một điều rộng hơn: vai trò của phim tài liệu.
Một người xem viết rằng dù chỉ có một bộ phim giành chiến thắng, cả năm tác phẩm được đề cử đều đáng chú ý. Điều quan trọng không chỉ là cuốn phim nào được trao giải, mà là những câu chuyện này được kể và được đưa đến với công chúng.
Người này kêu gọi khán giả tiếp tục xem, chia sẻ và thảo luận về những cuốn phim tài liệu, bởi đó là cách để những vấn đề mà phim đặt ra không bị lãng quên.
"Hãy nói về chúng. Chia sẻ với bạn bè. Cùng nhau xem. Và giúp mọi người hiểu rõ hơn."
Ở một góc nhìn nào đó, đây cũng là điều mà Oscar – và chính cuốn phim đoạt giải năm nay – đang làm: không chỉ kể một câu chuyện, mà còn khiến người ta tiếp tục suy nghĩ về nó sau khi ánh đèn sân khấu đã tắt.
Một xu hướng đáng chú ý
Chiến thắng của Mr. Nobody Against Putin cũng nối tiếp một xu hướng đang dần rõ nét tại Oscar.
Đây là lần thứ ba trong thập niên này một cuốn phim phê phán chính quyền Nga giành giải phim tài liệu xuất sắc, sau Navalny năm 2023 và 20 Days in Mariupol năm 2024.
Năm ngoái, giải thưởng này thuộc về No Other Land, một cuốn phim hợp tác Israel–Palestine ghi lại việc một cộng đồng người Palestine ở Bờ Tây bị phá hủy.
Những chiến thắng liên tiếp ấy cho thấy một xu hướng rõ rệt: phim tài liệu ngày càng trở thành nơi ghi lại những xung đột chính trị và chiến tranh đang định hình thế giới hôm nay.
Khi một cuốn phim được vinh danh tại Oscar, giải thưởng ấy không chỉ công nhận giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Nó còn phản chiếu một phần của thời đại chúng ta đang sống.
Trong một thế giới nơi quyền lực, truyền thông và thông tin ngày càng phức tạp, những câu chuyện về lương tâm cá nhân ngày càng có sức nặng.
Giá trị thật sự của những cuốn phim như Mr. Nobody Against Putin không nằm ở việc mọi người đều đồng ý với thông điệp của chúng.
Mà ở chỗ chúng buộc người xem phải suy nghĩ và mở ra những cuộc đối thoại mà đôi khi xã hội không dễ có được ở nơi khác.
Và trong một mùa Oscar với các cuốn phim đến từ 31 quốc gia thuộc sáu châu lục, câu chuyện của một "Mr. Nobody" để lại một nhắc nhở giản dị: đôi khi lịch sử không đổi hướng bởi những người nắm quyền, mà bởi một người tưởng chừng chẳng là ai dám lên tiếng.
- Tác giả Tina Hà Giang là một nhà báo người Mỹ gốc Việt sống tại miền Nam California, trước đây từng làm việc tại BBC News Tiếng Việt.
Nhận xét
Đăng nhận xét