JON GAMBRELL
(Ảnh tư liệu được công bố trên trang web chính thức của Văn phòng Lãnh tụ tối cao Iran cho thấy, Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei phát biểu dưới bức chân dung của người sáng lập cách mạng quá cố Ayatollah Khomeini, trong một buổi lễ gặp gỡ một nhóm quan chức, tại Tehran, Iran, ngày 8 tháng 3 năm 2025. (Văn phòng Lãnh tụ tối cao Iran qua AP)
DUBAI, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (AP) — Ayatollah Ali Khamenei, người đã xây dựng quyền lực thần quyền ở Iran trong nhiều thập kỷ với tư cách là lãnh tụ tối cao và tìm cách biến nước này thành một cường quốc khu vực, đưa Iran vào thế đối đầu với Israel và Hoa Kỳ về chương trình hạt nhân trong khi đàn áp những người biểu tình dân chủ trong nước, đã qua đời. Ông thọ 86 tuổi.
Truyền thông nhà nước Iran đưa tin về cái chết vào sáng sớm Chủ nhật, sau một cuộc tấn công lớn do Israel và Hoa Kỳ phát động. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump vài giờ trước đó cho biết Khamenei đã thiệt mạng trong chiến dịch chung này.
Ông cuối cùng đã cai trị lâu hơn nhiều so với Khomeini. Ông đã mở rộng đáng kể tầng lớp giáo sĩ Shia và xây dựng Lực lượng Vệ binh Cách mạng bán quân sự thành cơ quan quan trọng nhất hỗ trợ cho sự cai trị của mình. Vệ binh trở thành một thế lực quân sự và kinh doanh khổng lồ, lực lượng tinh nhuệ nhất của đất nước và đứng đầu kho vũ khí tên lửa đạn đạo, với tầm ảnh hưởng rộng khắp các lĩnh vực kinh tế của Iran.
Nhưng những căng thẳng ngày càng khó kiểm soát. Sự đàn áp chính trị và nền kinh tế suy yếu đã châm ngòi cho những làn sóng biểu tình quần chúng ngày càng lớn. Sự phẫn nộ trước cái chết của Mahsa Amini năm 2022, người bị bắt giữ vì không đội khăn trùm đầu đúng cách theo quy định bắt buộc, đã leo thang thành các cuộc biểu tình chống lại các hạn chế xã hội. Đầu tháng Giêng, hàng trăm nghìn người đã tuần hành ở các thành phố trên khắp đất nước, nhiều người hô vang "Cái chết cho Khamenei".
Khamenei đã đáp trả bằng cuộc đàn áp đẫm máu nhất trong gần 50 năm cầm quyền của giáo sĩ, khi lực lượng an ninh nổ súng vào đám đông, giết chết hàng nghìn người.
Đồng thời, các cuộc chiến tranh ở Trung Đông do cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7 tháng 10 năm 2023 gây ra đã dẫn đến sự sụp đổ của "Trục Kháng chiến" trên toàn khu vực do Khamenei xây dựng. Israel và Iran lần đầu tiên tấn công trực tiếp lẫn nhau vào năm 2024. Israel lại tấn công Iran vào tháng 6 năm 2025, khi nước này và Hoa Kỳ nhắm mục tiêu vào chương trình hạt nhân của Iran và giết chết các sĩ quan quân đội cấp cao và các nhà khoa học hạt nhân. Iran đã trả đũa bằng cách phóng tên lửa và máy bay không người lái vào Israel.
Cái chết của Khamenei đặt ra những câu hỏi về tương lai của Cộng hòa Hồi giáo.
Hội đồng Chuyên gia gồm 88 ghế, phần lớn là các giáo sĩ theo đường lối cứng rắn, sẽ chọn người thay thế Khamenei. Nhưng hiện chưa có người kế nhiệm rõ ràng.
Khi phát động vụ đánh bom hồi tháng Hai, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã kêu gọi người dân Iran “hãy nắm lấy chính phủ của các bạn. Nó sẽ thuộc về các bạn. Đây có lẽ là cơ hội duy nhất của các bạn trong nhiều thế hệ.” Điều gì xảy ra tiếp theo có thể phụ thuộc rất nhiều vào các tổ chức như Vệ binh Cách mạng, lực lượng đã nhiều lần thể hiện sự sẵn sàng sử dụng vũ lực áp đảo để giữ vững quyền lực ngay cả khi nhiều người trong số 90 triệu dân Iran ngày càng mất niềm tin.
“Về mặt văn hóa, chính phủ đã phá sản,” Mehdi Khalaji, một nhà phân tích tại Viện Chính sách Cận Đông Washington, nói vào năm 2017. “Hệ tư tưởng của Cộng hòa Hồi giáo hoàn toàn không hiệu quả.”
Theo hãng thông tấn bán chính thức Fars, trích dẫn các nguồn tin giấu tên, con gái và con rể của Khamenei cũng thiệt mạng trong vụ tấn công hôm thứ Bảy.
Chính phủ Iran tuyên bố 40 ngày quốc tang và 7 ngày nghỉ lễ toàn quốc để tưởng niệm ngày mất của Khamenei.
Từ một khởi đầu đầy nghi vấn đến một chính quyền cứng rắn ở Iran
Ali Khamenei sinh ra trong một gia đình sùng đạo ở thành phố linh thiêng Mashhad phía đông bắc, một cái nôi của phong trào cách mạng trong cuộc đấu tranh chống lại Shah Mohammad Reza Pahlavi, người được phương Tây hậu thuẫn.
Giống như nhiều nhà lãnh đạo Iran khác, ông theo học dưới sự hướng dẫn của Khomeini tại trường dòng ở thành phố linh thiêng Qom, phía nam Tehran, vào đầu những năm 1960, trước khi Khomeini bị lưu đày sang Iraq và Pháp.
Khameniei tham gia phong trào chống Shah, đối mặt với cả thời gian ngồi tù và lẩn trốn. Khi Khomeini trở về Iran trong thắng lợi vào tháng 2 năm 1979 và tuyên bố thành lập Cộng hòa Hồi giáo, Khamenei được bổ nhiệm vào Hội đồng Cách mạng bí mật. Năm 1981, ông được bầu làm tổng thống thứ ba của Iran; cùng năm đó, một vụ đánh bom của phe đối lập khiến ông bị liệt một tay.
Khomeini, cha đẻ của cuộc Cách mạng Hồi giáo. Ông ta còn thua xa Khomeini về kiến thức tôn giáo.
Với cặp kính gọng dày và nặng nề, Khamenei thiếu đi ánh mắt sắc bén và khí chất rực lửa của Khomeini, cha đẻ của cuộc Cách mạng Hồi giáo. Ông cũng kém xa Khomeini về kiến thức tôn giáo, chỉ giữ chức vụ tương đối thấp là “hojatolislam” trong hệ thống cấp bậc giáo sĩ Shia.
Sau khi được bổ nhiệm làm lãnh đạo tối cao sau cái chết của Khomeini, ông nhanh chóng vươn lên vị trí đại giáo chủ, đứng đầu hệ thống cấp bậc, và trong nhiều năm phải đối mặt với sự hoài nghi về tư cách của mình.
Khamenei đã khiêm tốn thừa nhận những nghi ngờ đó. “Tôi là một người có nhiều lỗi lầm và thiếu sót, thực sự chỉ là một học giả tôn giáo hạng xoàng,” ông nói trong bài phát biểu đầu tiên trên cương vị mới.
Mặc dù thiếu sức hút cá nhân, Khamenei đã ổn định Iran sau cuộc chiến tranh với Iraq những năm 1980 và cầm quyền hơn ba thập kỷ — lâu hơn nhiều so với Khomeini.
Những người theo đường lối cứng rắn coi ông chỉ đứng sau Chúa về quyền lực. Khamenei đã tạo ra một bộ máy quan liêu ngày càng lớn mạnh gồm các giáo sĩ Shia và các cơ quan chính phủ, làm mờ ranh giới trách nhiệm và đưa ông trở thành người phân xử tối cao. Khi Iran đặt câu hỏi về việc có nên duy trì Lực lượng Vệ binh Cách mạng sau chiến tranh với Iraq hay không, Khamenei đã ra tay cứu giúp và cho phép lực lượng bán quân sự này nắm giữ quyền lực mạnh mẽ đối với nền kinh tế Iran. Ông cũng sử dụng một hệ thống bổ nhiệm để làm suy yếu chính phủ dân sự do người dân bầu ra.
Sự trỗi dậy và sụp đổ của các lực lượng ủy nhiệm của Iran
Dưới thời Khamenei, Iran đã chuyển hoàn toàn từ chiến tranh thông thường sang hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm, xây dựng cái gọi là Trục Kháng chiến để thúc đẩy lợi ích của mình trong khu vực. Nhóm vũ trang Hezbollah của Lebanon, được thành lập với sự giúp đỡ của Iran vào những năm 1980, đã đánh đuổi Israel khỏi miền nam Lebanon vào năm 2000 và chiến đấu với Israel đến thế bế tắc trong cuộc chiến kéo dài một tháng năm 2006.
Thông qua Hezbollah, Iran đã hoàn thiện chiến lược biến các nhóm vũ trang địa phương thành đồng minh để thể hiện sức mạnh — thường là thông qua bạo lực. Iran đã đi theo mô hình đó khi ủng hộ phiến quân Houthi ở Yemen, những người năm 2014 đã chiếm thủ đô Sanaa của nước này và giữ vững quyền lực trong hơn một thập kỷ trong một cuộc chiến bế tắc ở quốc gia nghèo nhất thế giới Ả Rập — bất chấp việc phải đối mặt với liên minh do Ả Rập Xê Út dẫn đầu và sau đó là các cuộc không kích do Mỹ dẫn đầu nhằm vào các cuộc tấn công của họ ở hành lang Biển Đỏ.
Ở một diễn biến khác, các phần tử cực đoan bị nghi ngờ được Iran hậu thuẫn đã đánh bom một trung tâm Do Thái ở Buenos Aires năm 1994, giết chết 85 người. Iran cũng bị cáo buộc có liên quan đến vụ đánh bom khu phức hợp nhà ở Khobar Towers ở Ả Rập Xê Út năm 1996, khiến 19 binh sĩ Mỹ thiệt mạng. Iran đã phủ nhận trách nhiệm về cả hai vụ tấn công.
Iran nổi lên như một bên hưởng lợi chính từ cuộc xâm lược Iraq do Mỹ dẫn đầu năm 2003, thay thế mối đe dọa khu vực chính của họ, Saddam Hussein, bằng một chính phủ do người Shiite lãnh đạo thân thiện. Các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn đã tiến hành một cuộc nổi dậy tàn bạo chống lại lực lượng Mỹ và tự củng cố vị thế của mình trong bối cảnh chính trị của đất nước.
Lãnh tụ Khamenei đã sử dụng Lực lượng Quds của Vệ binh Cách mạng Iran thành công nhất sau khi các phần tử cực đoan Sunni thuộc nhóm Nhà nước Hồi giáo (IS) chiếm giữ những vùng lãnh thổ rộng lớn ở Iraq và Syria vào năm 2014. Quân đội Vệ binh Cách mạng đã cố vấn cho các lực lượng dân quân Shia, những chiến binh giỏi nhất ở Iraq, và hỗ trợ đắc lực cho Tổng thống Assad trong cuộc nội chiến Syria.
Điều đó đã giúp Assad nắm quyền trong một thập kỷ, cho đến khi hỗn loạn bùng phát do cuộc tấn công của Hamas vào Israel năm 2023. Israel đã tàn phá Dải Gaza và tiến hành các cuộc không kích và các chiến dịch trên bộ nhằm tiêu diệt Hamas, lực lượng mà Iran đã trang bị vũ khí và tài trợ trong nhiều năm. Israel được cho là đã tiêu diệt thủ lĩnh Hamas Ismail Haniyeh trong một chiến dịch ở Tehran năm 2024, càng làm bẽ mặt Cộng hòa Hồi giáo Iran.
Hezbollah bị nhắm mục tiêu bởi những chiếc máy nhắn tin phát nổ và một chiến dịch của Israel đã giết chết thủ lĩnh lâu năm của họ, Hassan Nasrallah. Sau đó, vào tháng 12 năm 2024, các chiến binh nổi dậy đã lật đổ Assad trong một cuộc tấn công ở Syria, chấm dứt nửa thế kỷ cai trị độc đoán của gia đình ông.
Chương trình hạt nhân tiến đến gần mức độ chế tạo vũ khí hạt nhân
Lãnh đạo tối cao vẫn hết sức nghi ngờ Mỹ, gọi nước này là “Kẻ thù lớn nhất” ngay cả sau khi Tổng thống Barack Obama nhậm chức năm 2009, đề nghị đối thoại và một khởi đầu mới.
Ông phớt lờ các lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc và thúc đẩy chương trình hạt nhân của Iran, mà Mỹ và các đồng minh cho rằng đã che giấu một dự án bí mật chế tạo vũ khí hạt nhân cho đến năm 2003. Khamenei đã ban hành một fatwa bằng lời nói, hay phán quyết tôn giáo, rằng vũ khí hạt nhân là phi Hồi giáo, nhưng thề rằng đất nước sẽ không bao giờ từ bỏ quyền phát triển cái mà ông gọi là chương trình năng lượng hạt nhân hòa bình.
Theo thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa Iran và các cường quốc thế giới, Tehran đã đồng ý giảm mạnh lượng dự trữ và làm giàu uranium để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế. Nhưng chỉ ba năm sau, trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Trump đã đơn phương rút Washington khỏi thỏa thuận, cho rằng nó chưa đủ.
Kể từ đó, Iran đã phá vỡ mọi giới hạn của thỏa thuận hạt nhân và tích lũy một lượng uranium được làm giàu gần đến mức có thể chế tạo vũ khí hạt nhân, đủ lớn để theo đuổi một số vũ khí hạt nhân nếu nước này muốn. Những nỗ lực ngoại giao nhằm khôi phục thỏa thuận dưới thời Tổng thống Joe Biden đã bị đình trệ.
Trong một bài phát biểu hồi tháng 3 năm 2011, Khamenei đã dùng cựu độc tài Libya Moammar Gadhafi, người đã từ bỏ chương trình hạt nhân của mình nhiều năm trước đó, làm ví dụ về lý do tại sao chương trình hạt nhân của Iran vẫn giữ vai trò quan trọng trong bối cảnh các cuộc nổi dậy Mùa xuân Ả Rập ở Trung Đông.
“Cũng giống như việc bạn cho một đứa trẻ một viên kẹo mút, người phương Tây đã đưa ra những ‘lợi thế’ cho họ và họ đã từ bỏ tất cả mọi thứ,” Khamenei nói.
Các cuộc biểu tình và yêu cầu thay đổi ngày càng gia tăng.
Thử thách lớn đầu tiên của Khamenei đến vào năm 1997, khi các chính trị gia ủng hộ cải cách giành quyền kiểm soát quốc hội và giáo sĩ Mohammad Khatami được bầu làm tổng thống với chiến thắng áp đảo, nhờ sự ủng hộ lớn của giới trẻ. Phe cải cách yêu cầu nới lỏng các quy tắc xã hội nghiêm ngặt do cuộc cách mạng áp đặt và kêu gọi cải thiện quan hệ với thế giới bên ngoài, bao gồm cả Hoa Kỳ.
Phe cứng rắn được Khamenei hậu thuẫn đã tìm cách kiềm chế phong trào tự do, lo sợ rằng cuối cùng nó sẽ kêu gọi chấm dứt sự cai trị của giáo sĩ. Lãnh tụ Khamenei đã ngăn chặn quốc hội nới lỏng các hạn chế đối với truyền thông trong một sự can thiệp công khai bất thường. Các cơ quan giáo sĩ đã chặn các dự luật tự do quan trọng khác và cấm nhiều nghị sĩ cải cách tranh cử lại, đảm bảo sự trở lại của phe bảo thủ trong cuộc bầu cử năm 2004.
Điều đó đã tạo tiền đề cho việc bầu cử Tổng thống bảo thủ Mahmoud Ahmadinejad vào năm 2005 và cuộc tái đắc cử gây tranh cãi của ông vào năm 2009 giữa những cáo buộc gian lận bầu cử. Các cuộc biểu tình rầm rộ nổ ra, đặt ra mối đe dọa lớn nhất trong nhiều thập kỷ đối với giới lãnh đạo giáo sĩ của Iran. Lực lượng Vệ binh Cách mạng, dân quân Basij và cảnh sát đã tiến hành một cuộc đàn áp khiến hàng chục người thiệt mạng và hàng trăm người bị bắt giữ.
Tình trạng hỗn loạn, và các báo cáo về việc người biểu tình bị tra tấn đến chết hoặc bị hãm hiếp trong tù, đã giáng một đòn nặng nề vào uy tín của Khamenei.
Khi các lệnh trừng phạt ngày càng siết chặt, tình trạng bất ổn trong dân chúng gia tăng. Các cuộc biểu tình kinh tế nổ ra vào năm 2017 và các cuộc biểu tình leo thang vào năm 2019 do giá xăng do chính phủ ấn định tăng cao. Một cuộc đàn áp đẫm máu sau đó đã khiến hơn 300 người thiệt mạng, theo các nhà hoạt động.
Mặc dù Khamenei đã nỗ lực bảo vệ sự thuần khiết về tư tưởng của Cách mạng Hồi giáo, chính phủ Iran phần lớn đã thất bại trong việc loại bỏ ảnh hưởng của phương Tây. Các anten vệ tinh, về lý thuyết bị cấm, mọc lên san sát trên các mái nhà ở Tehran. Các trang mạng xã hội bị cấm vẫn được sử dụng rộng rãi, thậm chí bởi một số chính trị gia nổi tiếng, bất chấp việc bị chặn.
Các cuộc biểu tình lại nổ ra vào năm 2022 sau cái chết của Amini, một phụ nữ trẻ bị bắt giữ vì không đội khăn trùm đầu theo ý muốn của chính quyền. Hơn 500 người đã thiệt mạng và hàng chục nghìn người bị bắt giữ khi lực lượng an ninh đàn áp các cuộc biểu tình một lần nữa.
Vào cuối tháng 12 năm 2025, các cuộc biểu tình kinh tế mới nổ ra và phát triển thành phong trào biểu tình lớn nhất từ trước đến nay. Hàng trăm nghìn người trên khắp đất nước xuống đường, công khai yêu cầu chấm dứt chế độ Cộng hòa Hồi giáo. Một số người thậm chí còn hô vang khẩu hiệu đòi con trai của Shah, người đang sống lưu vong từ năm 1979, trở về. Sự tàn bạo của cuộc đàn áp đã khiến người dân Iran choáng váng.
Đối đầu với Mỹ
Với Tổng thống Mỹ Donald Trump, Khamenei phải đối mặt với nỗ lực quyết liệt và khó lường hơn của Mỹ trong việc ngăn chặn chương trình hạt nhân của Iran. Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân của Iran với các cường quốc thế giới vào năm 2018, dẫn đến việc áp đặt lại các lệnh trừng phạt.
Hai bên đã suýt xảy ra chiến tranh với Hoa Kỳ sau vụ tấn công bằng máy bay không người lái của Mỹ giết chết tướng Qassem Soleimani thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng vào tháng 1 năm 2020. Tại tang lễ tập thể của Soleimani thu hút hàng triệu người xuống đường, Khamenei đã khóc bên quan tài của người mà ông từng gọi là "liệt sĩ sống". Hai ngày sau, Lực lượng Vệ binh Cách mạng đã bắn nhầm một máy bay chở khách của Ukraine sau khi cất cánh từ Tehran, khiến toàn bộ 176 người trên máy bay thiệt mạng.
Iran đã đẩy mạnh việc làm giàu uranium trở lại, đạt độ tinh khiết 60% - một bước kỹ thuật ngắn nữa là đến mức độ tinh khiết cấp độ vũ khí là 90%. Tuy nhiên, khi Trump trở lại Nhà Trắng vào tháng 1 năm 2025, Khamenei đã nối lại các cuộc đàm phán, nhấn mạnh những thiệt hại nặng nề mà các lệnh trừng phạt đã gây ra. Nền kinh tế Iran vốn đã suy yếu kéo dài rơi vào tình trạng suy thoái nghiêm trọng, làm trầm trọng thêm tình hình bất ổn trong nước.
Nhưng một thỏa thuận vẫn khó đạt được. Vào tháng 6 năm 2025, Israel và Mỹ đã ném bom các cơ sở hạt nhân của Iran, gây thiệt hại nặng nề, mặc dù chưa rõ mức độ ảnh hưởng đến chương trình hạt nhân của họ đến đâu.
Trong cuộc đàn áp các cuộc biểu tình trên toàn quốc vào tháng Giêng, Trump đã tái khẳng định mối đe dọa tấn công, yêu cầu Iran phải nhượng bộ lớn tại bàn đàm phán. Sau đó là ba vòng đàm phán gián tiếp. Và rồi đến thứ Bảy.
Cựu nhà báo của Associated Press, Brian Murphy, đã đóng góp bài viết này.
https://www.yahoo.com/news/articles/iran-supreme-leader-ayatollah-ali-015105967.html
***
Iran’s Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei, who led the Islamic Republic since 1989, is dead at 86
FILE - In this photo released by the official website of the office of the Iranian supreme leader, Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei speaks under a portrait of the late revolutionary founder Ayatollah Khomeini, in a ceremony meeting a group of officials, in Tehran, Iran, March 8, 2025. (Office of the Iranian Supreme Leader via AP, File)
DUBAI, United Arab Emirates (AP) — Ayatollah Ali Khamenei, who assembled theocratic power in Iran over the decades as its supreme leader and sought to turn it into a regional powerhouse, bringing it into confrontation with Israel and the United States over its nuclear program while crushing democracy protesters at home, has died. He was 86.
Iranian state media reported the death early Sunday, after a major attack launched by Israel and the United States. U.S. President Donald Trump said hours earlier that Khamenei had been killed in the joint operation.
Khamenei dramatically remolded the Islamic Republic since he took the reins after the death of Ayatollah Ruhollah Khomeini in 1989. Khomeini was the fiery, charismatic ideologue who led the overthrow of the shah and installed rule by Shiite Muslim clerics tasked with spreading religious purity. It fell to Khamenei, a stodgier figure with weaker religious credentials and a leaden demeanor, to turn that revolutionary vision into a state establishment.
He ended up ruling far longer than Khomeini. He greatly expanded the Shiite clerical class and built the paramilitary Revolutionary Guard into the most important body underpinning his rule. The Guard became a military and business behemoth, the country’s most elite force and head of its ballistic missile arsenal, with hands across Iran’s economic sectors.
But the strains became harder to contain. Political repression and the faltering economy fueled successively bigger waves of mass protests. Anger over the 2022 death of Mahsa Amini, detained for not wearing her mandatory headscarf properly, escalated into demonstrations against social restrictions. In early January, hundreds of thousands marched in cities across the country, many chanting, “Death to Khamenei.”
Khamenei responded with the deadliest crackdown seen in nearly 50 years of clerical rule as security forces opened fire on crowds, killing thousands.
At the same time, the Mideast wars sparked by Hamas’ Oct. 7, 2023, attack on Israel set in motion the collapse of the regionwide “Axis of Resistance” built by Khamenei. Israel and Iran attacked each other directly for the first time in 2024. I srael struck Iran again in June 2025, as it and the United States targeted the country’s nuclear program and killed top military officers and nuclear scientists. Iran retaliated by sending missiles and drones at Israel.
Khamenei’s death raises questions about the future of the Islamic Republic.
The 88-seat Assembly of Experts, a group of mostly hard-line clerics, will choose Khamenei’s replacement. But no clear successor is in place.
As he launched the bombing in February, U.S. President Donald Trump called on Iranians to “take over your government. It will be yours to take. This will be probably your only chance for generations.” What happens next may depend greatly on bodies like the Revolutionary Guard, which has repeatedly shown its willingness to use overwhelming force to keep power even as many of Iran’s 90 million people grow disenchanted.
“Culturally, the government is bankrupt,” said Mehdi Khalaji, an analyst at the Washington Institute for Near East Policy, said in 2017. “The ideology of the Islamic Republic did not work at all.”
Khamenei’s daughter and son-in-law, a grandchild and a daughter-in-law also were killed in Saturday's attack, according to the semiofficial Fars news agency, citing unidentified sources.
Iran’s government declared 40 days of public mourning and a seven-day nationwide public holiday to commemorate Khamenei’s death.
From a questioned start to a hard-line grip on Iran
Ali Khamenei was born into a religious family in the northeastern holy city of Mashhad, a hotbed of revolutionary fervor during the struggle against the Western-allied shah, Mohammad Reza Pahlavi.
Like many other Iranian leaders, he studied under Khomeini at the seminary in the holy city of Qom, south of Tehran, in the early 1960s, before the Khomeini's exile to Iraq and France.
Khamenei joined the anti-shah movement, facing time in both prison and in hiding. When Khomeini returned to Iran in triumph in February 1979 and proclaimed the Islamic Republic, Khamenei was appointed to the secretive Revolutionary Council. In 1981, he was elected Iran's third president; that same year, a bombing by opponents left him with one hand paralyzed.
With his thick, heavy-framed glasses, Khamenei lacked the steely gaze and fiery aura of Khomeini, the father of the Islamic Revolution. He fell far short of Khomeini’s religious scholarship, holding the relatively low rank of “hojatolislam” in the Shiite clerical hierarchy.
After being named supreme leader after Khomeini's death, he bounded overnight to the level of grand ayatollah, at the top of the hierarchy, and for years had to deal with skepticism over his credentials.
Khamenei acknowledged the doubts with humility. “I am an individual with many faults and shortcomings and truly a minor seminarian,” he said in his first speech in his new post.
Despite his lack of charisma, Khamenei stabilized Iran after the 1980s war with Iraq and governed for over three decades — far longer than Khomeini.
Hard-liners considered him second only to God in his authority. Khamenei created an ever-growing bureaucracy of Shiite clerics and governmental agencies that blurred responsibilities and left him as the ultimate arbiter. As Iran questioned whether to keep the Revolutionary Guard after the war with Iraq, Khamenei came to its rescue and allowed the paramilitary force to gain a powerful grip on Iran’s economy. He also used a system of appointees to undercut the civilian government elected by its people.
The rise and fall of Iran’s proxy forces
Under Khamenei's reign, Iran shifted fully from conventional warfare to support for proxies, building the so-called Axis of Resistance to advance its interests in the region. The Lebanese militant group Hezbollah, established with Iran's help in the 1980s, drove Israel from southern Lebanon in 2000 and battled it to a stalemate in the monthlong 2006 war.
Through Hezbollah, Iran perfected a strategy of making local militant groups its allies to project power — often through violence. Iran followed that model when backing Yemen's Houthi rebels, who in 2014 seized the country's capital, Sanaa, and held on for over a decade in a stalemated war in the Arab world's poorest nation — despite facing a Saudi-led coalition and later, U.S.-led airstrikes over their attacks in the Red Sea corridor.
Elsewhere, suspected Iranian-backed militants bombed a Jewish center in Buenos Aires in 1994, killing 85 people. Iran also was allegedly linked to the 1996 bombing of the Khobar Towers housing complex in Saudi Arabia, which killed 19 members of the U.S. military. Iran denied responsibility for both attacks.
Iran emerged as a prime beneficiary of the U.S.-led invasion of Iraq in 2003, which replaced its main regional threat, Saddam Hussein, with a friendly Shiite-led government. Iranian-backed militias waged a brutal insurgency against U.S. forces and embedded themselves within the country's political landscape.
Khamenei used the Guard's expeditionary Quds Force most successfully after the Sunni extremists of the Islamic State group seized large swaths of Iraq and Syria in 2014. Guard troops advised Shiite militias, the best fighters in Iraq, and gave crucial support to President Assad in Syria’s civil war.
That secured Assad for a decade, until the chaos sparked by Hamas' attack on Israel in 2023. Israel devastated the Gaza Strip and launched airstrikes and ground operations pulverizing Hamas, which Iran had armed and funded for years. Israel is widely believed to have killed Hamas leader Ismail Haniyeh in an operation in Tehran in 2024, further embarrassing the Islamic Republic.
Hezbollah found its ranks targeted by exploding pagers and an Israeli campaign killed its longtime leader Hassan Nasrallah. Then, in December 2024, rebel fighters toppled Assad in an offensive in Syria, ending a half-century of his family's autocratic rule.
Nuclear program advances to near-weapons-grade levels
The supreme leader remained deeply suspicious of the U.S., referring to it as the “Great Satan” even after President Barack Obama came into office in 2009, offering dialogue and a fresh start.
He shrugged off U.N. sanctions and pushed ahead with Iran’s nuclear program, which the U.S. and its allies say hid a secret project to build a nuclear weapon up until 2003. Khamenei issued a verbal fatwa, or religious ruling, that nuclear weapons are un-Islamic, but vowed the country would never give up its right to develop what he called a peaceful nuclear energy program.
Under Iran's 2015 nuclear deal with world powers, Tehran agreed to drastically reduce its stockpile and enrichment of uranium in exchange for the lifting of economic sanctions. But only three years later, Trump in his first term unilaterally withdrew Washington from the accord, arguing it didn't go far enough.
Iran has since broken all the limits of the nuclear deal and accumulated a stockpile of uranium enriched to nearly weapons-grade levels, now large enough to pursue several nuclear weapons if it chose to do so. Diplomatic efforts to restore the deal under President Joe Biden stalled.
In a March 2011 speech, Khamenei used toppled Libyan dictator Moammar Gadhafi, who had given up his own nuclear program years earlier, as an example of why Iran’s nuclear program remained so important in the wake of the Arab Spring upheavals in the Middle East.
“Just the way you give a lollipop to a child, Westerners gave ‘incentives’ to them and they gave up everything,” Khamenei said.
Protests and demands for change intensified
Khamenei's first major challenge came in 1997, when pro-reform politicians gained control of parliament and cleric Mohammad Khatami was elected president by a landslide, riding a large youth vote. The reformists demanded a loosening of the strict social rules imposed by the revolution and called for improved ties with the outside world, including the U.S.
Khamenei-backed hard-liners moved to contain the liberal movement, fearing it would eventually call for an end to clerical rule. Khamenei stopped parliament from loosening restrictions on the media in an unusually overt intervention. Clerical bodies blocked other key liberal legislation and banned many reformist lawmakers from running for reelection, ensuring a return of hard-liner control in the 2004 elections.
That set the stage for the election of hard-line President Mahmoud Ahmadinejad in 2005 and his disputed reelection in 2009 amid charges of vote-rigging. Mass protests broke out, posing the greatest threat in decades to Iran’s clerical leadership. The Revolutionary Guard, Basij militia and police unleashed a crackdown in which dozens were killed and hundreds arrested.
The turmoil, and reports of protesters being tortured to death or raped in prison, dealt a severe blow to Khamenei’s prestige.
As sanctions bit further, popular unrest rose. Economic protests broke out in 2017 and demonstrations escalated in 2019 over a rise in government-set gasoline prices. A bloody crackdown that followed killed over 300 people, according to activists.
Although Khamenei struggled to preserve the ideological purity of the Islamic Revolution, Iran’s government has largely failed to rid the country of Western influence. Satellite dishes, banned in theory, crowd Tehran’s rooftops. Banned social media sites are widely used, even by some prominent politicians, despite being blocked.
Protests erupted again in 2022 over the death of Amini, a young woman detained for not wearing her hijab, or headscarf, to the liking of authorities. More than 500 people were killed and tens of thousands arrested when security forces crushed the demonstrations again.
In late December 2025, new economic protests erupted and would grow into what appeared to be the biggest protest movement ever. Hundreds of thousands across the country took to the streets, overtly demanding an end to the Islamic Republic. Some even chanted for the return of the shah's son, living in exile since 1979. The ferocity of the crackdown stunned Iranians.
Confrontation with US
With U.S. President Donald Trump, Khamenei faced a more aggressive and unpredictable American drive to stop Iran’s nuclear program. Trump unilaterally withdrew America from Iran’s nuclear deal with world powers in 2018, bringing a return of sanctions.
The two sides came close to war with the United States after an American drone strike killed Revolutionary Guard Gen. Qassem Soleimani in January 2020. At Soleimani’s mass funeral that drew millions to the streets, Khamenei wept over the casket of the man he once called a “living martyr.” Two days later, the Guard mistakenly shot down a Ukrainian airliner after its takeoff from Tehran, killing all 176 people aboard.
Iran ramped uranium enrichment back up, reaching 60% purity — a short, technical step away from weapons-grade levels of 90%. Still, when Trump returned to the White House in January 2025, Khamenei resumed talks, underscoring the deep toll the sanctions had taken. Iran’s long-ailing economy entered a freefall worsening domestic unrest.
But a deal remained elusive. In June 2025, Israel and the U.S. bombed Iranian nuclear facilities, inflicting heavy damage, though how far back it set the program remained unclear.
During the crackdown on nationwide protests in January, Trump renewed threats to strike, demanding Iran make major concessions at the negotiating table. Then came three rounds of indirect talks. Then came Saturday.
___
Former Associated Press writer Brian Murphy contributed.
Nhận xét
Đăng nhận xét