3454 - Người Kurd và lá bài nhàu nát

Trúc Phương

Mỹ bắt đầu tiếp cận các lãnh đạo cộng đồng người Kurd ở Iran nhằm cân nhắc khả năng hỗ trợ một cuộc nổi dậy chống lại chính quyền Iran. Với Mỹ, lá bài Kurd là lá bài rất cũ, nhàu nát đến mức thảm hại bởi từng được cầm lên hạ xuống không biết bao nhiêu lần và thậm chí không ít lần phải vất đi vì vô dụng. Dùng lại lá bài Kurd cho thấy mức độ thành công là rất hạn chế…

Người Kurd ở Iraq, hình chụp hôm 4 Tháng Ba, ở Erbil. (Hình minh họa: Sabur Rashid/Middle East Images/AFP via Getty Images)

“Những Đứa Con Của Quỷ”

Người Kurd là một trong những dân tộc lớn nhất thế giới nhưng không có quốc gia riêng. Trên toàn cầu, họ có từ 30 đến 40 triệu người, sống rải rác giữa những dãy núi và thung lũng dọc biên giới Armenia, Iraq, Iran, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ. Người ta nghe đến người Kurd-Syria, người Kurd-Iran, người Kurd-Iraq, người Kurd-Thổ Nhĩ Kỳ… và thoạt nhìn tưởng rằng “người Kurd” nào cũng là “người Kurd” nhưng không phải vậy. Sự mất đoàn kết trong cộng đồng người Kurd là yếu tố đặc biệt nổi bật của họ.

Nếu có dân tộc nào bất hạnh nhất lịch sử hiện đại thì chắc chắn Kurd là một trong số đó. Liên tục bị cuốn vào các cuộc tranh giành quyền lực đẫm máu trong khu vực, với người Kurd, họ “không có bạn bè nào ngoài núi non.” Xét về văn hóa, Kurd là một dân tộc theo nghĩa thông thường của từ này. Họ có văn hóa riêng với ngôn ngữ riêng. Họ có trang phục truyền thống, âm nhạc, ẩm thực và bản sắc dân tộc riêng.

Họ thèm khát một tổ quốc nhưng giấc mơ này luôn nhen nhóm rồi bị dập tắt. Hết Anh rồi đến Mỹ, vô số lời hứa giúp họ lập quốc đều tan biến. Từ Đệ Nhị Thế Chiến đến nay, loạt chế độ độc tài và nhà cầm quyền trong khu vực đàn áp họ một cách tàn bạo. Các thế lực bên ngoài lợi dụng họ để giành ảnh hưởng, gieo rắc chia rẽ; và sau mỗi lần như vậy thì cộng đồng Kurd thêm tan tác.

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, cuộc xung đột kéo dài giữa chính quyền Ankara và PKK (Đảng Công Nhân Kurdistan – nhóm cánh tả đấu tranh cho một quốc gia Kurd độc lập) đã cướp đi hơn 40,000 sinh mạng. Tại Iraq, cuối thập niên 1980, Saddam Hussein dùng vũ khí hóa học thảm sát khoảng 50,000-182,000 người Kurd. Tại Iran, người Kurd thoạt đầu ủng hộ Cộng Hòa Hồi Giáo Iran nhưng sau đó bị Tehran trấn áp và giết thẳng tay khi dân Kurd đòi quyền tự trị…

Một lịch sử bi thảm và phức tạp

Mùa Đông năm 401 TCN, đội quân mệt lả và bại trận Hy Lạp lầm lũi trở về quê nhà Lưỡng Hà, sau khi không lật được ngai vàng vua Ba Tư Artaxerxes II. Băng qua rặng Taurus (nay thuộc Tây Nam Thổ Nhĩ Kỳ), đội binh viễn chinh Hy Lạp bị tấn công bởi bọn Carduchi  những kẻ sử dụng cung tên thành thục bậc thầy.

Carduchi chính là sắc dân mà nay gọi là người Kurd, nhóm người Châu Âu lai da đỏ, nói tiếng thuộc dòng ngôn ngữ Ba Tư, lần đầu tiên chiếm vùng núi Zagros và Taurus vào thiên niên kỷ thứ hai TCN. Dù tổ tiên có vài vị lưu danh sử sách (như tướng Hồi Giáo Saladin, người tái chiếm Jerusalem và nhiều phần thuộc Đất Thánh từ tay quân Thập Tự Chinh), gần như không có điểm khởi đầu cho lịch sử người Kurd. Họ và lịch sử của họ là kết quả cuối cùng của hàng ngàn năm liên tục bị đồng hóa.

Về mặt cội nguồn, họ là con cháu của tất cả sắc dân từng định cư ở Kurdistan (có nghĩa “Vùng Đất Của Người Kurd”): người Guti, Kurti, Mede, Mard, Gordyene, Adianbene, Zila, Khaldi và cả Carduchi. Thuộc Tây Nam Châu Á, Kurdistan không là lãnh thổ riêng rẽ. Nó dính vào Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ, Bắc Iraq, Tây Iran, một phần của Armenia và Đông Bắc Syria.

Đa số người Kurd thuộc Hồi Giáo Sunni nhưng cũng có người theo Hồi Giáo Shiite và Hồi Giáo thuần túy. Hiện nay, con cháu Carduchi – người Kurd hiện đại – không còn giắt cung tên mà thay vào đó đeo AK-47 và lựu đạn lủng lẳng. Sống biệt lập trên sườn núi, giữa những rặng xoài và cây tần bì, chiến binh Kurd – tự xưng pesh mergas (những kẻ sẵn sàng đối mặt tử thần) – đã chết hết thế hệ này đến thế hệ khác khi giành quyền tự trị. Họ có khi bị gọi là “Những Đứa Con Của Quỷ” (từ một truyền thuyết rằng người Kurd là hậu duệ của 400 nữ đồng trinh bị quỷ sứ hiếp khi trên đường đến triều đình vua Solomon)…

Số phận hẩm hiu của một lá bài chính trị

Sau Đệ Nhất Thế Chiến, người Kurd dường như tiến gần đến ý nguyện thành lập một nhà nước riêng. Hiệp Ước Sèvres 1920 – hình thành với mục đích phân định lại vương quốc Ottoman – đã cấp cho người Kurd một mảnh đất ở Đông Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, năm sau, Mustafa Kemal Ataturk (người sáng lập nền Cộng Hòa và tổng thống đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ) đánh bại đạo quân xâm lăng Hy Lạp và xây dựng nước Thổ mới. Sau sự kiện này, Kemal Ataturk đòi sửa lại Hiệp Ước Sèvres. Người Kurd vỡ mộng lần thứ nhất.

Sau Đệ Nhị Thế Chiến, Liên Xô – lúc đó chiếm Bắc Iran – cho phép thành lập một nước Cộng Hòa Kurd nhỏ tại thành phố Mahabad (Iran). Tuy nhiên, dưới sức ép Anh-Mỹ và tình hình chính trị không ổn ở Đông Âu và Balkans, Liên Xô cuối cùng bỏ Iran, để cộng đồng người Kurd-Iran lại cho vua Reza Shah Pahlavi “tùy nghi xử lý.” Kết quả, thủ lĩnh người Kurd, Ghazi Mohammed, bị giết và nước Cộng Hòa Kurd tại Bắc Iran bị xóa sổ. Người Kurd vỡ mộng lần thứ hai.

Trong cùng thời gian, một thủ lĩnh người Kurd khác (từng có mặt ở thành phố Mahabad-Iran) – Mustafa Barzani – trốn thoát và sống lưu vong hơn một thập niên. Thập niên 1970, với ủng hộ từ Mỹ, Israel và Iran, Mustafa Barzani quay lại Trung Đông, tổ chức chiến tranh du kích, lần này không phải giành lại thành phố Mahabad ở Iran mà là vùng đất phía Bắc Iraq. Cuộc nổi loạn của Mustafa Barzani bị chính phủ Baghdad dập nát. Người Kurd mừng hụt lần thứ ba.

Năm 1975, Iran và Iraq ký thỏa ước qua đó vua Reza Shah Pahlavi của Iran không tiếp tục hỗ trợ người Kurd. “Phong trào và dân tộc của chúng tôi bị tiêu diệt một cách không thể tin được” – Mustafa Barzani viết thư khẩn cầu Ngoại Trưởng Henry Kissinger. Không có bất kỳ hồi âm nào. Cuộc chiến của người Kurd sụp đổ. Mustafa Barzani lưu vong ở Mỹ và chết tại Washington, DC năm 1979.

Người Kurd Iran

Người Kurd Iran ước tính có khoảng từ 10 đến 15 triệu, chủ yếu sinh sống tại bốn tỉnh phía Tây Bắc, giáp với các vùng người Kurd ở Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ. Họ ít có cơ hội tiếp xúc và ảnh hưởng chính trị quốc tế so với người Kurd ở Iraq, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ.

Ngày 16 Tháng Chín, 2022, Mahsa Amini, 22 tuổi, tử vong trong một bệnh viện ở Tehran. Trước đó, Mahsa bị cảnh sát Iran bắt vì tội không đội khăn trùm đầu. Chính quyền Iran nói rằng Mahsa lên cơn đau tim và hôn mê trước khi được chuyển đến bệnh viện. Tuy nhiên, nhiều nhân chứng khẳng định Mahsa bị đánh đập dã man. Cái chết của Mahsa đã dẫn đến loạt biểu tình dữ dội. Mahsa là một người Kurd Iran. Vụ Mahsa là một trong những sự kiện liên quan người Kurd ở Iran, nơi họ luôn bị trấn áp khốc liệt. Tréo ngoe ở chỗ Iran từng nuôi nấng và sử dụng cộng đồng người Kurd như một công cụ chính trị.

Đầu thập niên 1970, Iran lợi dụng yếu tố người Kurd để kích động hỗn loạn chính trường Baghdad (đây là một trong những nguyên nhân khiến nổ ra cuộc chiến Iraq-Iran 1980-1988). Người Kurd ở Iraq không chỉ được Iran giúp mà có cả CIA. Trong cuộc chiến Iraq-Iran, Tehran giúp KDP (Đảng Dân Chủ Kurdistan) tài chính lẫn quân sự, đổi lại, KDP hỗ trợ Iran chiếm nhiều vùng chiến lược. Không chỉ KDP, Teheran cũng nâng đỡ PUK (Liên Minh Yêu Nước Kurdistan). Tháng Mười, 1986, Iran và PUK ký hiệp ước hợp tác toàn diện (chính trị, quân sự, kinh tế), với mục tiêu chung là lật đổ Saddam Hussein.

Sau cuộc chiến vùng Vịnh (1991), cộng đồng Kurd ở Iraq tổ chức cuộc bầu cử đầu tiên chọn lãnh đạo và Quốc Hội. Chính quyền này sớm chết yểu, do các cuộc đánh đấm nội bộ không ngưng nghỉ giữa PUK và KDP. Tháng Tám, 1996, KDP thậm chí nhờ… Baghdad can thiệp để tiêu diệt PUK. Lúc này không chỉ PUK và KDP mà có trên dưới 10 nhóm đều giương cao lá cờ “đại nghĩa làm đầu”…

Bây giờ, lá bài Kurd lại được tính đến. Ngày 5 Tháng Ba, Trump nói rằng sẽ “rất tuyệt” nếu các lực lượng người Kurd Iran hiện đóng tại Iraq vượt biên giới mở cuộc tấn công và tiến tới “giải phóng” Tehran. Hàng ngàn tay súng Kurd cho biết họ rất sẵn sàng. Một lãnh đạo Democratic Party of Iranian Kurdistan (KDPI) – đại diện cộng đồng Kurd tại Iran, chiếm khoảng 10% dân số nước này – cũng đã liên lạc với Mỹ. Trước đó, ngày 22 Tháng Hai, trước khi Mỹ-Israel mở chiến dịch tấn công Iran, năm tổ chức người Kurd Iran đã tuyên bố thành lập liên minh nhằm hợp sức chống lại Tehran (ngày 5 Tháng Ba, có thêm nhóm thứ sáu).

Tuy nhiên, đại sự chưa làm thì chuyện lớn lại xảy ra. Ngày 26 Tháng Hai, nhóm vũ trang Kataib Hezbollah (KH – người Iraq theo Hồi Giáo Shiite vốn được Teheran chống lưng) loan bố rằng họ không ủng hộ bất kỳ chiến dịch quân sự nào của người Kurd nhằm vào Iran. KH cấm “Khu vực Kurdistan ở Iraq” – nơi nhiều nhóm Kurd Iran đang đồn trú – hợp tác với “các thế lực bên ngoài”. Chưa hết. Reza Pahlavi, thái tử Iran lưu vong – con trai vị quốc vương bị lật đổ trong cuộc cách mạng 1979 – hiện cũng lên án “một số nhóm ly khai” (ám chỉ các nhóm Kurd Iran)…

Gút lại, dù dân tộc Kurd thăng trầm nhưng hơn 2,400 năm qua, bánh xe lịch sử gần như luôn lặp đi lặp lại, với nguyên vẹn những vấn đề phức tạp, về sắc tộc lẫn lãnh thổ, về chính trị lẫn đời sống kinh tế. Cộng đồng Kurd Trung Đông chưa bao giờ là lá bài chính trị tạo nên sự ổn định khu vực. Trong suốt lịch sử Trung Đông, họ luôn là “ai đó” nhưng chẳng bao giờ họ “là ai.” Việc Trump bây giờ ít nhiều trông cậy vào người Kurd là điều rất vô vọng.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/nguoi-kurd-va-la-bai-nhau-nat/