Alexander Gabuev, Nicole Grajewski, and Sergey Vakulenko
Điện Kremlin không hề vội vã giải cứu đối tác thân cận nhất của mình tại Trung Đông.
Tổng thống Nga Vladimir Putin tham dự cuộc gặp với các quan chức Iran tại Thiên Tân, Trung Quốc, tháng 9 năm 2025. Ảnh: Alexander Kazakov / Sputnik / Reuters.
Năm ngoái, Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký kết Hiệp ước Đối tác Chiến lược Toàn diện, cam kết rằng hai quốc gia sẽ cùng phản đối sự can thiệp của các bên thứ ba vào công việc nội bộ cũng như đối ngoại của nhau. Moscow và Tehran đã ca ngợi hiệp ước này như là đỉnh cao của mối quan hệ ngày càng thắt chặt giữa hai chế độ.
Thế nhưng, khi Hoa Kỳ và Israel phát động một cuộc tấn công vào Iran vào cuối tháng 2 vừa qua—đây là lần thứ hai chỉ trong vòng tám tháng, nối tiếp cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi mùa hè năm ngoái—Nga lại gần như chỉ đứng ngoài cuộc. Ông Putin gọi vụ sát hại Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei là một "sự vi phạm đầy nhẫn tâm đối với mọi chuẩn mực đạo đức nhân loại và luật pháp quốc tế"; Bộ Ngoại giao Nga cũng kêu gọi "giảm leo thang ngay lập tức, chấm dứt các hành động thù địch và nối lại các tiến trình chính trị, ngoại giao"; tuy nhiên, cả hai tuyên bố này đều không hề nhắc đến Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump, cũng như không hề đề cập đến khả năng Nga sẽ đứng ra bảo vệ Iran.
Moscow có thể đã giữ đúng nguyên văn các điều khoản của hiệp ước—vốn không bao gồm điều khoản phòng vệ chung—nhưng họ lại chẳng thực hiện được bao nhiêu hành động thực chất để hỗ trợ một đối tác chủ chốt tại Trung Đông, đồng thời cũng là một đồng minh quan trọng trong cuộc chiến của ông Putin chống lại Ukraine. Tờ *The Washington Post* và kênh *CNN* đã đưa tin rằng Nga có thể đã hỗ trợ Iran về dữ liệu xác định mục tiêu cũng như các chiến thuật sử dụng máy bay không người lái tiên tiến; tuy nhiên, mức độ hỗ trợ hạn chế như vậy khó có thể tạo nên sự khác biệt đáng kể nào.
Sự bất lực của Điện Kremlin trong vấn đề Iran hoàn toàn phù hợp với một mô hình hành xử quen thuộc: mỗi khi bạn bè của Nga gặp hoạn nạn, Moscow thường chỉ đưa ra những tuyên bố đanh thép rồi sau đó chẳng làm gì thêm. Vào cuối năm 2023, Nga đã không can thiệp vào cuộc chiến ngắn ngủi giữa đồng minh theo hiệp ước của mình là Armenia và quốc gia láng giềng Azerbaijan, qua đó cho phép Baku giành lại quyền kiểm soát đối với tỉnh Nagorno-Karabakh. Một năm sau đó, Moscow lại để mặc cho các lực lượng phiến quân lật đổ chế độ của ông Bashar al-Assad tại Damascus. Trong vòng một năm qua, Hoa Kỳ (cùng với Israel) đã tiến hành ném bom các cơ sở hạt nhân, căn cứ quân sự và nhà máy sản xuất tên lửa của Iran; đồng thời sát hại nhiều quan chức cấp cao, chỉ huy quân sự và các nhà khoa học hạt nhân của nước này. và bắt cóc Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro—đối tác chủ chốt của Moscow tại Mỹ Latinh—mà hầu như không vấp phải sự can thiệp nào từ phía Nga. Tất cả những sự kiện này đã phơi bày những giới hạn trong năng lực của Nga nhằm định hình các kết quả trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, cuộc chiến hiện tại tại Iran lại mang đến những hệ quả ngoài ý muốn, đem lại lợi ích cho Nga. Khi cuộc chiến này càng kéo dài, giá năng lượng nhiều khả năng sẽ tiếp tục leo thang; điều này sẽ giúp Moscow gia tăng nguồn thu, qua đó giải quyết tình trạng thâm hụt ngân sách đang phình to do cuộc chiến tại Ukraine gây ra. Vào thứ Năm, Bộ Tài chính Hoa Kỳ thông báo rằng, trong nỗ lực kiềm chế đà tăng giá, họ sẽ tạm thời dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với lượng dầu thô của Nga hiện đang trên đường vận chuyển trên biển. Trong khi đó, Trung Quốc—vốn lo ngại về sự ổn định dài hạn của nguồn cung năng lượng từ khu vực Trung Đông—có thể sẽ nhận thấy nhu cầu đối với dầu khí của Nga trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Và tất nhiên, cuộc chiến tại Iran lại trở thành một yếu tố gây xao nhãng nữa đối với Hoa Kỳ, làm phân tán những nguồn lực và sự tập trung quý báu mà lẽ ra Washington có thể dành cho các đối tác châu Âu cũng như Ukraine. Nga có thể bất lực trong việc bảo vệ các đối tác của mình, song họ vẫn tỏ ra vô cùng khéo léo trong việc thích ứng với những thất bại mang tính chiến lược, cũng như biết cách tận dụng chính những thất bại đó để gặt hái những thắng lợi quan trọng về mặt chiến thuật.
Một cuộc hôn nhân vụ lợi
Sau sự sụp đổ của Liên Xô, Moscow và Tehran nhận thấy những lợi ích chung trong việc thiết lập một mối quan hệ đối tác. Trong suốt vài trăm năm trước thời điểm đó, hai bên chủ yếu đóng vai trò là đối thủ của nhau, thường xuyên tranh giành lãnh thổ tại khu vực Kavkaz và vùng biển Caspi. Tuy nhiên, vào đầu thập niên 1990, Moscow bắt đầu tìm cách thanh lý số lượng dư thừa các công nghệ quốc phòng và công nghệ hạt nhân dân sự có từ thời Xô Viết; trong khi đó, Iran—quốc gia vốn đang kiệt quệ sau cuộc chiến tranh với Iraq và bị cô lập bởi các lệnh trừng phạt từ phương Tây—lại nổi lên như một khách hàng đầy tiềm năng và sẵn sàng mua sắm các công nghệ này.
Trong suốt thập niên 1990 và đầu những năm 2000, Nga đã chuyển giao cho Iran những hệ thống vũ khí mà cho đến nay vẫn đóng vai trò là xương sống trong biên chế quân sự của nước này, bao gồm: tiêm kích MiG-29, cường kích Su-24, tàu ngầm diesel lớp Kilo, xe tăng T-72 và hệ thống phòng không S-200. Sau đó, Nga tiếp tục chuyển giao các tổ hợp phòng không tầm ngắn Tor-M1 cùng hệ thống tên lửa đất đối không tầm xa S-300. Những thương vụ chuyển giao vũ khí này mang ý nghĩa quan trọng đối với Iran, song chúng chưa bao giờ đạt đến mức độ hội nhập quân sự toàn diện như giữa các quốc gia đồng minh thực thụ. Việc Nga chuyển giao vũ khí diễn ra không thường xuyên và bị hạn chế bởi các lệnh trừng phạt của phương Tây, đồng thời không bao gồm những hệ thống mạnh mẽ nhất—chẳng hạn như hệ thống phòng không S-400—hay các loại tiêm kích tiên tiến nhất.
Hơn nữa, ngay cả khi bán các hệ thống phòng không và trực thăng cho Tehran, Nga vẫn duy trì các mối quan hệ an ninh song song với Ai Cập, Israel và các quốc gia vùng Vịnh—tất cả đều là đối thủ cạnh tranh hoặc kẻ thù của Iran. Các quan chức Iran không hề mù quáng trước thực tế này, và sự bất mãn mà nó gây ra đã ăn sâu vào lòng họ. Năm 2010, Moscow—do nhượng bộ trước áp lực từ phương Tây—đã đình chỉ việc chuyển giao hệ thống phòng thủ S-300 cho Iran và chấp thuận các lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc, điều mà trên thực tế họ vẫn thầm phản đối. Vào thời điểm Moscow vẫn mong muốn được nhìn nhận là một thành viên thường trực có trách nhiệm của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và là một đối tác giá trị đối với Hoa Kỳ, giới lãnh đạo Nga lại đối xử với Iran như một con tốt để mặc cả trong các cuộc đàm phán với Washington và Brussels, hơn là một đối tác thực sự.
Kể từ đầu những năm 2000, Nga và Iran đã nỗ lực hợp tác trong lĩnh vực dầu khí—xương sống của nền kinh tế hai nước—nhưng thu được rất ít thành quả. Các công ty dầu khí Nga đã xem xét một số cơ hội thăm dò và khai thác tại Iran, nhưng không có thỏa thuận nào được ký kết. Tập đoàn dầu khí quốc gia Nga Gazprom từng cân nhắc tham gia phát triển một mỏ khí đốt tự nhiên khổng lồ tại vùng Vịnh Ba Tư, nhưng các điều khoản thương mại lại không đủ hấp dẫn. Tổng kim ngạch thương mại giữa hai quốc gia trong giai đoạn này cũng duy trì ở mức thấp, dao động trong khoảng từ 1 tỷ đến 3 tỷ USD mỗi năm; trong đó, Moscow chủ yếu bán ngũ cốc và nhiên liệu hạt nhân cho Iran, còn Tehran chủ yếu xuất khẩu trái cây, rau củ và các loại hạt sang Nga.
Năm 2015, cuộc nội chiến tại Syria đã đưa Nga và Iran xích lại gần nhau trong một liên minh chiến thuật nhằm củng cố chính quyền của Tổng thống Assad. Moscow cung cấp sự yểm trợ trên không, trong khi Tehran tăng cường lực lượng bộ binh cho phe ủng hộ chính quyền bằng cách cử các cố vấn quân sự tới hỗ trợ, đồng thời khuyến khích Hezbollah—lực lượng dân quân Hồi giáo dòng Shiite tại Lebanon được Tehran hậu thuẫn—tham gia vào cuộc chiến để bảo vệ chính quyền Assad. Tuy nhiên, phải đến khi ông Putin phát động cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine, mối quan hệ giữa Moscow và Tehran mới thực sự chuyển mình, trở thành một quan hệ đối tác gắn kết và cân bằng hơn nhiều.
Những sợi dây liên kết
Sau tháng 2 năm 2022, Điện Kremlin đã tìm kiếm ba điều chính từ các đối tác bên ngoài của mình: sự sẵn lòng và năng lực hỗ trợ cho chiến dịch quân sự chống lại Kyiv; sự giúp đỡ trong việc lách các lệnh trừng phạt và duy trì nền kinh tế đang gặp khó khăn của Nga; và khả năng sử dụng các công cụ gây áp lực cũng như trả đũa đối với liên minh phương Tây đang hỗ trợ Ukraine. Iran đã đáp ứng cả ba tiêu chí này ở các mức độ khác nhau, và nhờ đó trở thành đối tác chủ chốt của Nga tại khu vực Trung Đông. Sự chuyển hướng của Moscow sang phía Iran đã tác động tiêu cực đến mối quan hệ của nước này với Israel—quốc gia bắt đầu chia sẻ một số công nghệ quân sự với Ukraine—nhưng Điện Kremlin vẫn quyết định rằng mối quan hệ đối tác với Tehran là xứng đáng với cái giá phải trả.
Cuộc chiến tại Ukraine đã đảo ngược logic trong mối quan hệ an ninh giữa Iran và Nga. Lần đầu tiên, Iran trở thành bên cung cấp vũ khí ròng cho Nga. Đóng góp quan trọng nhất của Iran trong giai đoạn đầu là loạt đạn dược lảng vảng (loitering munitions) thuộc dòng Shahed, loại vũ khí mà lực lượng Nga bắt đầu triển khai vào mùa thu năm 2022 nhằm bổ sung cho kho tên lửa chính xác đang dần cạn kiệt của mình. Moscow đã nhanh chóng xúc tiến việc nội địa hóa sản xuất dòng Shahed, thiết kế lại các linh kiện bên trong để phù hợp với chuỗi cung ứng nội địa cũng như các linh kiện điện tử bị hạn chế do lệnh trừng phạt, đồng thời mở rộng quy mô sản xuất vượt xa mức mà Iran từng cung cấp ban đầu.
Đổi lại, theo các báo cáo truyền thông, Nga đã cung cấp cho Iran các khí tài quân sự mới, bao gồm một số máy bay huấn luyện Yak-130 và trực thăng tấn công Mi-28, hàng chục xe bọc thép Spartak, cùng các loại vũ khí hạng nhẹ. Iran cũng đã ký kết các hợp đồng mua tiêm kích Su-35 và các hệ thống phòng không vác vai, tuy nhiên tình trạng bàn giao của các đơn hàng này hiện vẫn chưa rõ ràng. Lĩnh vực hợp tác an ninh quan trọng nhất có lẽ là không gian vũ trụ; cơ sở hạ tầng phóng vệ tinh và chuyên môn về quỹ đạo của Nga đóng vai trò then chốt đối với quá trình phát triển tên lửa đạn đạo của Iran. Vào năm 2023, Giám đốc CIA khi đó là William Burns đã cảnh báo rằng các kỹ thuật viên Nga đang trực tiếp tham gia vào chương trình phát triển phương tiện phóng vệ tinh của Iran, cũng như các nỗ lực phát triển tên lửa trên phạm vi rộng hơn.
Iran cũng đã hỗ trợ nền kinh tế Nga trụ vững trước các lệnh trừng phạt của phương Tây. Trong suốt thập kỷ qua, Tehran đã trở thành quốc gia tiên phong trong việc thiết lập cơ sở hạ tầng nhằm né tránh các lệnh trừng phạt trong hoạt động thương mại dầu mỏ. Vào những năm 2010, Iran đã xây dựng một "hạm đội bóng tối"—một mạng lưới các tàu chở dầu chuyên vận chuyển dầu mỏ bị trừng phạt—nhằm thúc đẩy xuất khẩu dầu của nước này; đi kèm với đó là các dịch vụ phụ trợ chuyên trách việc bảo hiểm, chuyển tiền và xử lý các khía cạnh khác liên quan đến vận chuyển và mua bán dầu mỏ đối với một quốc gia đang chịu lệnh trừng phạt. Bắt đầu từ năm 2022, Nga đã áp dụng các phương thức này của Iran, dựa trên chính cơ sở hạ tầng hiện có tại các quốc gia vùng Vịnh. Kể từ đó, Moscow đã đưa hoạt động thương mại phi pháp này lên một tầm cao mới, xuất khẩu khối lượng dầu mỏ lớn hơn nhiều so với mức mà Iran từng đạt được. Xét trên một khía cạnh, việc Nga áp dụng các phương pháp phá vỡ trừng phạt của Iran đã mang lại lợi ích cho chính Iran, thông qua việc gia tăng tổng số lượng tàu chở dầu thuộc "hạm đội bóng tối", và nhờ đó giúp giảm thiểu chi phí vận hành đối với bất kỳ quốc gia nào muốn duy trì một hạm đội tàu tương tự. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, Nga đã trở thành đối thủ cạnh tranh khi bán dầu chủ yếu cho Trung Quốc và Ấn Độ—chính là những khách hàng mà Iran đang nhắm tới.
Tuy nhiên, kim ngạch thương mại giữa Nga và Iran đã tăng hơn gấp đôi kể từ khi cuộc chiến tại Ukraine nổ ra, từ mức khoảng 2 tỷ USD mỗi năm lên gần 5 tỷ USD ở thời điểm hiện tại. Moscow cũng đã hỗ trợ Iran theo nhiều phương thức khác. Trong năm 2023, Điện Kremlin đã thực hiện những nỗ lực cuối cùng nhằm đưa Iran trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO). Một năm sau đó, Moscow tiếp tục vận động hành lang để Tehran được kết nạp vào khối BRICS mở rộng—khối vốn bao gồm các thành viên sáng lập là Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi. Và vào tháng 5 vừa qua, Nga đã đóng vai trò chủ đạo trong việc ký kết Hiệp định Thương mại Tự do giữa Iran và Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU)—một khối liên kết bao gồm Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan và chính Nga. Điện Kremlin cũng đã thể hiện thiện chí hợp tác với một số lực lượng ủy nhiệm của Iran—đặc biệt là nhóm Houthi—thông qua việc cung cấp cho các nhóm này công tác huấn luyện cũng như vũ khí, khí tài.
Kiếm lời từ tình thế
Tuy nhiên, ngay cả khi mối quan hệ giữa Tehran và Moscow ngày càng trở nên sâu sắc, những giới hạn về tầm ảnh hưởng cũng như năng lực bảo vệ các đối tác của Tổng thống Putin vẫn đang bộc lộ một cách rõ nét. Nga hiện nắm giữ những thứ mà Iran khao khát nhất trong bối cảnh xảy ra một cuộc xung đột quy mô lớn với Israel và Hoa Kỳ: đó là các tiêm kích hiện đại, hệ thống phòng không tiên tiến và các loại đạn dược dẫn đường chính xác—những khí tài mà Nga đang sản xuất với số lượng lớn. Thế nhưng, đây lại chính là những nguồn lực mà Nga đang cần gấp cho cuộc chiến của chính mình tại Ukraine. Ngay cả khi Moscow thực sự muốn chuyển giao các hệ thống vũ khí này cho Iran, họ cũng khó có thể thực hiện điều đó với tốc độ đủ nhanh. Đơn cử như việc huấn luyện các kíp vận hành của Iran sử dụng hệ thống phòng không S-400 thôi cũng đã tiêu tốn khoảng từ 6 đến 8 tháng.
Trong bối cảnh lực lượng quân sự đang bị cuốn sâu vào cuộc chiến tại Ukraine—và bản thân cũng không hề mặn mà với việc trực tiếp cản trở một cuộc tấn công quyết liệt từ liên minh Hoa Kỳ - Israel—Moscow hầu như chỉ cung cấp cho Tehran những sự hỗ trợ mang tính hình thức, ngoại trừ những tuyên bố lên án trên mặt trận ngoại giao hay những lời kêu gọi các bên kiềm chế. Một yếu tố khác cũng đang kìm hãm Moscow chính là các cuộc đàm phán hiện hành giữa Điện Kremlin và chính quyền của ông Trump nhằm tìm kiếm giải pháp chấm dứt cuộc chiến tại Ukraine. Giới lãnh đạo Nga kỳ vọng sẽ gặt hái được những lợi ích nhất định từ tiến trình đàm phán mang nặng tính trình diễn này—ít nhất là ở khía cạnh hạn chế mức độ hỗ trợ của Hoa Kỳ dành cho Ukraine, cũng như làm chậm lại tiến độ áp đặt các lệnh trừng phạt mới nhắm vào Nga. Trong bối cảnh đó, Điện Kremlin khó có thể mạo hiểm cung cấp cho Iran những sự hỗ trợ mạnh mẽ và công khai hơn. Hơn nữa, cam kết của Moscow dành cho Tehran cũng bị chi phối và kìm hãm bởi nhu cầu duy trì sự cân bằng trong các mối quan hệ ngoại giao của Nga tại khu vực Trung Đông. Các quốc gia vùng Vịnh hiện đang phải đối mặt với các cuộc tấn công từ Iran vốn là những đối tác quan trọng của Nga theo đúng nghĩa của chúng—đặc biệt là Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), nơi đóng vai trò là trung tâm hậu cần và tài chính phục vụ các lợi ích của Nga; và Ả Rập Xê Út, đối tác chủ chốt của Điện Kremlin trong khối OPEC+.
Quả thực, Nga rất có thể đang cung cấp những hình thức hỗ trợ khó nhận biết hơn so với việc chuyển giao vũ khí thông thường—chẳng hạn như việc cho phép tiếp cận các dữ liệu tình báo, giám sát và trinh sát từ vệ tinh, qua đó giúp Iran cải thiện độ chính xác trong việc xác định mục tiêu tấn công. Hình thức hỗ trợ này để lại ít dấu vết hữu hình hơn so với việc chuyển giao máy bay hay các tổ hợp tên lửa, khiến việc theo dõi trở nên khó khăn hơn và việc chối bỏ trách nhiệm cũng dễ dàng hơn; tuy nhiên, tác động của nó vẫn vô cùng đáng kể. Theo báo cáo gần đây của tờ *The Washington Post*, một số quan chức trong chính quyền Hoa Kỳ đã đi đến kết luận rằng Moscow đang bí mật tham gia vào các hoạt động này. Quy mô và mức độ chính xác của nỗ lực này hiện rất khó để ước lượng; tuy nhiên, tác động của nó chắc chắn sẽ trở nên lu mờ khi đặt cạnh chương trình hỗ trợ tình báo kéo dài nhiều năm do Hoa Kỳ dẫn đầu—chương trình đã giúp các lực lượng vũ trang Ukraine tiêu diệt hàng ngàn binh sĩ Nga kể từ khi cuộc chiến tranh tổng lực bùng nổ vào năm 2022.
Ngay cả khi Moscow không trực tiếp hỗ trợ Tehran, Nga vẫn có thể hưởng lợi từ những hệ quả ngoài ý muốn cũng như các tác động gián tiếp nảy sinh từ cuộc chiến đang diễn ra tại Iran. Hoa Kỳ hiện đang phải tiêu tốn một lượng lớn tên lửa đánh chặn phòng không và đạn dược dẫn đường chính xác—những khí tài mà Ukraine đang rất cần. Số lượng tên lửa Patriot và các loại vũ khí tấn công tầm xa là hữu hạn; do đó, bất kỳ khí tài nào được phân bổ cho Israel và các quốc gia vùng Vịnh sẽ không còn khả dụng để cung cấp cho Kyiv.
Giá năng lượng tăng cao sẽ khiến dầu mỏ và khí đốt của Nga trở thành những mặt hàng không thể thiếu.
Một phần thưởng thậm chí còn lớn hơn đối với Nga chính là đà tăng của giá năng lượng. Giá dầu đã sụt giảm trong năm 2025 do quyết định tăng sản lượng của khối OPEC+. Do không còn nhiều năng lực dự phòng để mở rộng quy mô khai thác dầu, Nga đã không thể bù đắp khoản doanh thu bị thất thoát do giá giảm bằng cách gia tăng sản lượng bán ra. Quyết định này đã tạo ra tình trạng dư cung trên thị trường, đồng thời mang lại cho các khách hàng những lựa chọn thay thế cho dầu mỏ của Nga; yếu tố này—kết hợp với áp lực trừng phạt ngày càng gia tăng từ phía Hoa Kỳ—đã buộc Nga phải bán dầu với mức chiết khấu sâu. Giờ đây, tình trạng thiếu hụt nguồn cung do việc đóng cửa Eo biển Hormuz gây ra đang đẩy giá dầu lên cao, mang lại một cú hích đáng kể về doanh thu cho Nga cũng như ngân sách quốc gia vốn đang gặp nhiều khó khăn của nước này. Tuần trước, nhằm xoa dịu áp lực trên thị trường, Bộ Tài chính Hoa Kỳ thậm chí đã cấp một giấy phép có thời hạn 30 ngày, cho phép thực hiện các giao dịch bán dầu thô của Nga sang Ấn Độ—một hoạt động vốn dĩ đã bị cấm vận trước đó. Vùng Vịnh cũng là nhà cung cấp khí tự nhiên hóa lỏng chủ chốt; việc xuất khẩu từ khu vực này sụt giảm mạnh đã giúp Nga tiêu thụ khí tự nhiên hóa lỏng của chính mình, đặc biệt là tại châu Á.
Một vài tuần gián đoạn nguồn cung năng lượng từ vùng Vịnh có thể mang lại lợi ích cho Nga, nhưng không đáng kể; cứ mỗi 10 đô la giá dầu tăng thêm trên mỗi thùng, Nga có thể thu về khoảng 95 triệu đô la mỗi ngày—một con số không thực sự lớn trong ngắn hạn. Tuy nhiên, nếu cuộc chiến gây ra những thiệt hại nặng nề và kéo dài đối với cơ sở hạ tầng dầu khí trong khu vực, điều đó có thể đẩy giá cả lên cao trong một khoảng thời gian đáng kể và giúp lấp đầy ngân khố của Điện Kremlin. Cho đến nay, Hoa Kỳ và Israel vẫn kiềm chế, chưa gây tổn hại đến tiềm năng xuất khẩu dầu mỏ của Iran hay ném bom các mỏ dầu và bến cảng của nước này; song tình thế đó hoàn toàn có thể thay đổi trong quá trình diễn biến của cuộc xung đột. Nếu Iran rơi vào thế cùng quẫn và tìm cách gây ra những tổn thất nặng nề nhất có thể cho các nước láng giềng cũng như nền kinh tế toàn cầu, thì những tác động đối với nguồn cung dầu khí thế giới có thể sẽ trở nên dai dẳng hơn.
Những thiệt hại đáng kể và kéo dài đối với cơ sở hạ tầng năng lượng tại vùng Vịnh—cùng với một giai đoạn bất ổn có khả năng kéo dài tại Trung Đông—cuối cùng có thể thuyết phục Trung Quốc xúc tiến việc xây dựng các tuyến đường ống dẫn dầu và khí đốt mới qua đường bộ từ Nga. Đây là điều mà Tổng thống Putin đã nỗ lực thuyết phục Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thực hiện trong suốt một thập kỷ qua, đặc biệt là kể từ năm 2022—thời điểm châu Âu bắt đầu cắt giảm sự phụ thuộc năng lượng vào Nga. Giá năng lượng tăng cao cũng sẽ khiến nguồn dầu khí của Nga trở nên không thể thiếu. Khi đó, các nhà hoạch định chính sách tại châu Âu và Hoa Kỳ sẽ phải đối mặt với một lựa chọn khó khăn: tiếp tục gia tăng áp lực trừng phạt đối với Nga bất chấp những cái giá kinh tế ngày càng leo thang, hay nới lỏng lập trường của mình.
Đối với Nga, những lựa chọn lại đơn giản hơn nhiều. Những thất bại gần đây của Điện Kremlin trong việc hỗ trợ các đối tác—tại Syria, Venezuela và Iran—đã phơi bày những giới hạn về tầm ảnh hưởng của nước này trên cương vị một cường quốc toàn cầu. Với nguồn lực đang bị cầm chân tại Ukraine, Moscow khó có thể cung cấp sự hỗ trợ vật chất đáng kể nào cho các đồng minh theo chế độ chuyên quyền của mình. Điều còn lại chỉ là một mục tiêu khiêm tốn hơn: tận dụng những hệ quả ngoài ý muốn nảy sinh từ chính sách can thiệp của Hoa Kỳ để trục lợi.
ALEXANDER GABUEV là Giám đốc Trung tâm Carnegie về Nga và Âu-Á tại Berlin.
NICOLE GRAJEWSKI là Trợ lý Giáo sư tại Sciences Po, đồng thời là Học giả không thường trú thuộc Chương trình Chính sách Hạt nhân tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế. Cô là tác giả cuốn sách *Nga và Iran: Những đối tác trong sự thách thức—Từ Syria đến Ukraine* (Russia and Iran: Partners in Defiance From Syria to Ukraine).
SERGEY VAKULENKO là Nghiên cứu viên Cao cấp tại Trung tâm Carnegie về Nga và Âu-Á tại Berlin.
https://www.foreignaffairs.com/russia/why-russia-watching-iran-burn
***
Why Russia Is Watching Iran Burn
The Kremlin Is in No Hurry to Save Its Closest Partner in the Middle East
Russian President Vladimir Putin attending a meeting with Iranian officials in Tianjin, China, September 2025 Alexander Kazakov / Sputnik / Reuters
Last year, Russian President Vladimir Putin and Iranian President Masoud Pezeshkian signed the Comprehensive Strategic Partnership Treaty, committing their countries to oppose interference by third parties in each other’s internal and external affairs. Moscow and Tehran celebrated the treaty as the culmination of growing ties between the two regimes.
Yet when the United States and Israel launched an attack on Iran in late February—the second in just eight months, following last summer’s 12-day war—Russia mostly stood idly by. Putin called the killing of Iran’s Supreme Leader Ali Khamenei a “cynical violation of all norms of human morality and international law,” and Russia’s foreign ministry called for “immediate de-escalation, cessation of hostilities, and resumption of political and diplomatic processes,” but neither statement mentioned U.S. President Donald Trump or raised the possibility of Russia coming to Iran’s defense.
Moscow may have remained true to the letter of the treaty, which doesn’t include a mutual defense clause, but it didn’t do much of substance to aid a key partner in the Middle East and an important accomplice in Putin’s war against Ukraine. The Washington Post and CNN have reported that Russia may have helped Iran with targeting data and advanced drone tactics, but such limited assistance is not likely to make a meaningful difference.
The Kremlin’s impotence in Iran is in keeping with a familiar pattern: when Russia’s friends are in need, Moscow issues strongly worded statements and does little else. In late 2023, Russia failed to intervene in a brief war between its treaty ally, Armenia, and Azerbaijan, allowing Baku to reclaim control over its province of Nagorno-Karabakh. A year later, Moscow let rebel forces topple the regime of Bashar al-Assad in Damascus. Within the past year, the United States (along with Israel) bombed Iranian nuclear facilities, military bases, and missile factories; killed high-ranking Iranian officials, military commanders, and nuclear scientists; and abducted Venezuelan President Nicolás Maduro, Moscow’s key partner in Latin America, with virtually no Russian interference. All these cases lay bare the limitations of Russia’s power to shape outcomes around the world.
And yet the current war in Iran has unintended consequences that benefit Russia. As the war drags on, the price of energy will likely continue to rise, which will help Moscow earn additional revenue and address a ballooning budget deficit resulting from its war in Ukraine. On Thursday, the U.S. Treasury Department announced that in an effort to slow climbing prices, it was temporarily lifting sanctions on Russian oil already at sea. Meanwhile, China, concerned about the long-term stability of energy supplies from the Middle East, may discover an even greater need for Russian oil and gas. And, of course, the war in Iran is yet another distraction for the United States, diverting precious resources and bandwidth that Washington might otherwise have allocated to its European partners and Ukraine. Russia may be unable to protect its partners, but it is still skillful in adapting to strategic failures and reaping important tactical gains from them.
A marriage of convenience
After the collapse of the Soviet Union, Moscow and Tehran saw mutual advantage in developing a partnership. For several hundred years until that point, they were mainly rivals, vying for territory in the Caucasus region and around the Caspian Sea. But in the early 1990s, Moscow sought to sell its surplus Soviet-era defense and civilian nuclear technologies, and Iran, devastated by its war with Iraq and isolated by Western sanctions, proved a ready buyer.
Throughout the 1990s and early 2000s, Russia delivered systems that remain core components of Iran’s military inventory: MiG-29 fighters, Su-24 strike aircraft, Kilo-class diesel submarines, T-72 tanks, and S-200 air defense systems. Eventually, Russia sent Tor-M1 short-range air defense batteries and the S-300 long-range surface-to-air missile system. These transfers mattered to Iran, but they never constituted alliance-level military integration. Russian arms deliveries were episodic and constrained by Western sanctions, and they did not include the most powerful systems, such as the S-400 air defense system, or the most advanced fighter jets.
Moreover, even as it sold air defenses and helicopters to Tehran, Russia maintained parallel security relationships with Egypt, Israel, and the Gulf states—all competitors or adversaries of Iran. Iranian officials were not blind to this, and the resentment it generated ran deep. In 2010, Moscow, bending to Western pressure, suspended deliveries of the S-300 defense system to Iran and acquiesced to UN sanctions that it privately opposed. At a time when Moscow still wished to be seen as a responsible permanent member of the UN Security Council and a valuable partner to the United States, the Russian leadership treated Iran less as a partner than as a pawn to be leveraged in negotiations with Washington and Brussels.
Since the early 2000s, Russia and Iran have tried to cooperate in the oil and gas sector—the backbone of their two economies—but with little success. Russian oil companies looked at some opportunities for exploration and production in Iran, but no deals were concluded. The Russian state oil company Gazprom contemplated participating in the development of a vast natural gas field in the Persian Gulf, but the commercial terms were unattractive. Overall trade volumes between the two countries also remained low during this time, hovering between $1 billion and $3 billion a year, with Moscow mostly selling grain and nuclear fuel to Iran, and Tehran exporting mostly fruits, vegetables, and nuts to Russia.
In 2015, the civil war in Syria brought Russia and Iran into a tactical alliance to prop up the Assad regime. Moscow provided air support, and Tehran reinforced the pro-regime forces’ land component by sending military advisers and encouraging Hezbollah, the Tehran-backed Shiite militia in Lebanon, to join the fight on Assad’s behalf. But it wasn’t until Putin’s full-scale invasion of Ukraine that the relationship between Moscow and Tehran evolved into a much closer, more balanced partnership.
Ties that bind
After February 2022, the Kremlin sought three main things from its external partners: a willingness and capacity to support its military campaign against Kyiv, help in evading sanctions and sustaining Russia’s embattled economy, and the ability to use instruments of pressure and revenge against the Western coalition supporting Ukraine. Iran checked all three boxes to varying degrees and thus became Russia’s main partner in the Middle East. Moscow’s tilt toward Iran negatively affected its ties with Israel, which started to share some military technology with Ukraine, but the Kremlin decided the partnership with Tehran was worth the cost.
The war in Ukraine inverted the logic of the Iranian-Russian security relationship. For the first time, Iran became a net supplier of arms to Russia. Its most consequential early contribution was the Shahed series of loitering munitions, which Russian forces began deploying in the autumn of 2022 to supplement its dwindling precision-missile stocks. Moscow moved quickly to localize production of the Shahed, redesigning internal components to accommodate domestic supply chains and sanctions-constrained electronics and scaling output well beyond what Iran had originally supplied.
In return, according to media reports, Russia provided Iran with new military hardware, including several Yak-130 trainer jets and Mi-28 attack helicopters, dozens of Spartak armored vehicles, and small arms. Iran inked contracts to buy Su-35 fighter jets and portable air defense systems, but their delivery status is unclear. The most consequential area of security cooperation is likely space; Russian launch infrastructure and orbital expertise were critical to Iranian ballistic missile development. In 2023, then CIA Director William Burns warned that Russian technicians were working directly on Iran’s space launch vehicle program and broader missile development efforts.
Iran also helped the Russian economy withstand Western sanctions. Over the last decade, Tehran became a trailblazer in creating the infrastructure for evading sanctions in the oil trade. In the 2010s, Iran developed a “shadow fleet,” a network of tankers carrying sanctioned oil, to expedite Iranian oil exports, along with auxiliary services to handle insurance, money transfers, and other aspects of oil transportation and sales by a sanctioned country. Beginning in 2022, Russia adopted these Iranian practices, relying on the same infrastructure in the Gulf states. Moscow has since taken this illicit trade to new heights, exporting much higher volumes than Iran was ever able to. On the one hand, Russia’s adoption of Iranian sanctions-busting methods benefited Iran by increasing the overall number of shadow fleet tankers and thereby reducing the costs for a country to field any such ships. But on the other, Russia became a competitor by selling its oil predominantly to China and India, the same buyers that Iran was targeting.
Nevertheless, trade between Russia and Iran has more than doubled since the start of the war in Ukraine, from around $2 billion a year to close to $5 billion today. Moscow has also helped Iran in other ways. In 2023, the Kremlin made the final push to make Iran a member of the Shanghai Cooperation Organization. The following year, Moscow lobbied for Tehran’s inclusion in the expanded BRICS, whose original members were Brazil, Russia, India, China, and South Africa. And last May, Russia orchestrated the signing of a free-trade agreement between Iran and the Eurasian Economic Union, which comprises Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, and Russia. The Kremlin has also shown a willingness to engage with some Iranian proxies, particularly the Houthis, by providing them with training and weapons.
Cashing in
But even as the relationship between Tehran and Moscow has deepened, the limits of Putin’s influence and ability to protect his partners are on full display. Russia has what Iran most wants in a major conflict with Israel and the United States: advanced fighters, air defense systems, and precision munitions, which Russia produces in large numbers. But these are all assets that Russia needs for its own war in Ukraine. Even if Moscow wanted to deliver these systems to Iran, it wouldn’t be able to do so fast enough. The training alone of Iranian operators on an S-400 air defense system, for example, would take around six to eight months.
With its military consumed by the war in Ukraine and no appetite to get in the way of a resolute U.S.-Israeli attack, Moscow has offered Tehran little visible assistance beyond diplomatic condemnation and calls for restraint. Also holding Moscow back are the Kremlin’s ongoing negotiations with the Trump administration to end the war in Ukraine. The Russian leadership hopes to reap benefits from this performative process, at least in terms of limiting U.S. support for Ukraine and slowing the rollout of new sanctions targeting Russia. Under these circumstances, the Kremlin can’t afford to provide stronger, more visible support for Iran. Moscow’s commitment to Tehran is also tempered by its needs to balance its relationships in the region. The Gulf countries now facing Iranian attacks are important Russian partners in their own right—especially the United Arab Emirates, which serves as a logistical and financial hub for Russian interests, and Saudi Arabia, which is the Kremlin’s key partner in OPEC+.
To be sure, Russia may well be providing assistance that is harder to observe than a weapons shipment, such as offering access to space-based intelligence, surveillance, and reconnaissance that could improve Iranian targeting. Such assistance leaves fewer visible traces than transfers of aircraft or missile batteries, which makes it harder to track and easier to deny, but it is still consequential. Some U.S. administration officials have concluded that Moscow is clandestinely engaged in these activities, as The Washington Post recently reported. The exact scale and depth of this effort is difficult to estimate at this point, but its impact surely pales in comparison to the multiyear, U.S.-led intelligence assistance program that enabled Ukrainian armed forces to kill thousands of Russian soldiers since the start of the full-scale invasion in 2022.
Even as Moscow fails to support Tehran, Russia stands to gain from the unintended consequences and second-order effects of the ongoing war in Iran. The United States is expending air defense interceptors and precision munitions that Ukraine needs. Patriot missiles and long-range strike weapons are finite, and what gets allocated to Israel and the Gulf will be unavailable to Kyiv.
Higher energy prices would make Russian oil and gas indispensable.
An even greater prize to Russia is the rising cost of energy. Oil prices fell in 2025 because of the decision by OPEC+ to increase production. Russia did not have much spare capacity to expand its oil production, so it could not earn on volume what it lost on price. This decision created a surplus in the market and alternatives to Russian oil for buyers, which, coupled with increasing sanctions pressure from the United States, drove steep discounts on Russian oil. Now the shortage created by the closure of the Strait of Hormuz is driving up oil prices, giving Russia and its suffering state budget a boost in revenue. Last week, in order to ease pressure on the markets, the U.S. Treasury even issued a 30-day license to enable the sale of Russian crude to India that had previously been sanctioned. The Gulf is also a major supplier of liquefied natural gas; dramatically reduced exports from the region helps Russia sell its own liquefied natural gas, particularly in Asia.
A few weeks of disruption to the Gulf’s energy supplies might benefit Russia, but not by much; for every $10 increase in the oil barrel price, Russia stands to earn about $95 million dollars a day, not a significant amount in the short run. But if the war were to inflict heavy and lasting damage to the oil and gas infrastructure in the region, that could drive up prices for a considerable time and help fill the Kremlin’s coffers. So far, the United States and Israel have held back from damaging Iran’s oil export potential and bombing Iranian oil fields and terminals, but that could change in the course of the conflict. Should a desperate Iran seek to cause as much pain to its neighbors and the global economy as possible, the effects on world oil and gas supplies might be more enduring.
Significant and lasting damage to the Gulf’s energy infrastructure, coupled with a potentially long period of instability in the Middle East, could finally persuade China to launch new overland oil and gas pipelines from Russia. This is something that Putin has been trying to persuade Chinese President Xi Jinping to do for the last decade, especially since 2022, when Europe started to wind down its energy dependence on Russia. Higher energy prices would also make Russian oil and gas indispensable. European and U.S. policymakers would then face a tough choice: continue tightening sanctions pressure on Russia at a mounting economic cost or soften their stance.
Russia’s own choices are less complicated. The Kremlin’s recent failures to help its partners—in Syria, Venezuela, and Iran—have laid bare the limitations of its reach as a global power. With its resources tied down in Ukraine, Moscow can be of little material help to its authoritarian friends. What remains is a narrower objective: cash in on the unintended consequences of U.S. interventionism.
ALEXANDER GABUEV is Director of the Carnegie Russia Eurasia Center in Berlin.
NICOLE GRAJEWSKI is an Assistant Professor at Sciences Po and Nonresident Scholar in the Nuclear Policy Program at the Carnegie Endowment for International Peace. She is the author of Russia and Iran: Partners in Defiance From Syria to Ukraine.
SERGEY VAKULENKO is a Senior Fellow at the Carnegie Russia Eurasia Center in Berlin.
Nhận xét
Đăng nhận xét