3486 - Vì sao hệ thống quyền lực của chế độ Hồi giáo Iran có khả năng kháng cự cao ?
Cuộc chiến của Mỹ và Israel chống Iran bùng nổ ngày 28/02/2026. Ngay trong loạt tấn công đầu tiên, giáo chủ Iran và hàng chục chỉ huy cấp cao đã tử vong, trong đó có tổng tham mưu trưởng Quân đội, chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng, bộ trưởng Quốc Phòng. Tổng thống Mỹ tuyên bố đã xóa sổ một phần lớn các phương tiện quân sự của Iran, dọa xóa sổ chế độ. Tuy nhiên, chiến tranh không có dấu hiệu ngừng nghỉ. Chế độ Iran « mất đầu », nhưng không có biểu hiện tan rã.
Vì sao hệ thống quyền lực của chế độ Hồi giáo Iran có khả năng kháng cự cao ?
Hệ thống quyền lực đa trung tâm
Truyền thông Pháp chú ý đến nhận định của chuyên gia Ali Hashem, Trung tâm nghiên cứu Hồi giáo và Tây Á, Đại học Royal Holloway (Luân Đôn), về « cấu trúc quyền lực của chế độ Hồi giáo Iran được thiết kế để trở nên cấu kết chặt chẽ trước các áp lực, hơn là để bị sụp đổ » (bài « Iran Is Built to Withstand the Ayatollah’s Assassination /Chế độ Iran được thiết kế để trụ được ngay cả khi giáo chủ tối cao bị hạ sát »). Bernard Hourcade, chuyên gia về Iran, Trung tâm Khoa học Quốc gia Pháp – CNRS ví cái chết của lãnh tụ tối cao với hình ảnh « phá vỡ một rào cản lớn, nhưng vẫn còn đến 500 rào cản khác ».
Về mặt chính thức, lãnh đạo tối cao Iran đứng đầu một mạng lưới của một loạt định chế, trong đó có Hội đồng bảo vệ Hiến pháp, Hội đồng Chuyên gia (bầu lãnh đạo tối cao), Lực lượng Vệ binh Cách mạng, nhưng hệ thống quyền lực trên thực tế không hẳn như vậy. Trả lời RFI tiếng Việt, Théo Nencini, chuyên gia về Iran, giảng viên Đại học Sciences Po ở Grenoble, đưa ra một giải thích chung về tính chất « đa trung tâm » của hệ thống quyền lực Iran:
« Hệ thống chính trị Iran hoàn toàn không phải là một hệ thống tập trung hóa cao độ, theo nghĩa cổ điển, kiểu hình kim tự tháp. Đó là cái mà tôi gọi là một hệ thống quản trị dựa trên "mạng lưới quyền lực đa trung tâm và liên kết chặt chẽ" (réseau oligarchique multicentré et interconnecté). Về cơ bản, ta có thể hình dung một cấu trúc trong không gian ba chiều, giống như một kim tự tháp, nhưng hơi bị dẹt ở đỉnh.
Trong cấu trúc này, có một số trung tâm quyền lực, ví dụ như Lãnh tụ tối cao và "Văn phòng của Lãnh tụ tối cao", như người ta thường gọi. Sau đó là Lực lượng Vệ binh Cách mạng. Tiếp theo là cấu trúc của một chế độ cộng hòa cổ điển, với các đại điện được bầu lên bằng phổ thông đầu phiếu, về cơ bản là chính phủ, Quốc Hội, v.v.
Bên cạnh đó, ta có một tầng lớp tư sản kinh tế, mà về bề ngoài không trực tiếp liên kết với các trung tâm quyền lực nói trên. Xung quanh mỗi cực này, có các mạng lưới quyền lực, mạng lưới các nhóm lợi ích xoay quanh các cực này, có liên kết với nhau. Điều đó có nghĩa là có thể có mối liên hệ giữa những người từ "Văn phòng Lãnh tụ tối cao" và Vệ binh Cách mạng, cũng như giữa chính phủ và tầng lớp tư sản kinh tế. Một hệ thống cấu trúc như vậy không thể bị chặt đầu. »
Chuyển mạnh sang cơ chế tản quyền trong bối cảnh chiến tranh khốc liệt
Sau cuộc chiến 12 ngày hồi năm ngoái của Mỹ và Israel, lực lượng vũ trang Iran nói chung và Vệ binh Cách mạng nói riêng đã thay đổi cấu trúc của hệ thống chỉ huy, để có thể nhanh chóng thay thế lãnh đạo. Theo chuyên gia Thierry Covilly, Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược Pháp IRIS, nhìn chung chế độ sẵn sàng cho việc bất cứ chỉ huy nào bị hạ sát sẽ đều có người thay thế. Bộ máy an ninh, phòng thủ của Iran được tái cấu trúc thành khoảng 30 bộ chỉ huy cấp tỉnh, có thể đưa ra quyết định độc lập, trong trường hợp đầu não trung ương bị hủy diệt.
Riêng về Lực lượng Vệ binh Cách mạng, chuyên gia Théo Nencini cho biết cụ thể: « Lực lượng Vệ binh Cách mạng đã bị chặt đầu một phần hồi tháng Sáu. Lực lượng này, dĩ nhiên, sau những gì đã xảy ra trong cuộc chiến 12 ngày tháng 6/2025, đã chuẩn bị để đối phó với việc Israel và Mỹ hành động theo cách này. Vì vậy, họ đã hạ thấp chuỗi chỉ huy xuống thấp hơn nhiều, đến cấp N-6 hoặc thậm chí N-7. Cụ thể là, trong quân đội, thông thường ta có một tổng tham mưu trưởng, và ở cấp N-1 là sĩ quan cấp dưới, N-2 ở cấp thấp hơn nữa, và cứ thế tiếp tục. Vì vậy, xuống đến cấp N-6 hoặc N-7 có nghĩa là có một cấu trúc chỉ huy có quyền tự quyết định hành động ở các bậc thấp, trải rộng ra trên toàn quốc. »
Vệ binh Cách mạng với bộ máy trấn áp khổng lồ, bám rễ vào xã hội
Nói đến sức mạnh của hệ thống quyền lực Iran trước hết phải nói về vai trò của Lực lượng Vệ binh Cách mạng (IRGC), Pasdaran trong tiếng Farsi, được thành lập từ năm 1979, ngay từ đầu cuộc Cách mạng Hồi giáo. Vệ binh Cách mạng có nhiệm vụ bảo vệ hệ tư tưởng Hồi giáo Shia và chế độ Cộng hòa Hồi giáo, cả trong nước và quốc tế. Khác với quân đội chính quy, Vệ binh Cách mạng trực thuộc Lãnh tụ tối cao, cho nên có quyền lực độc nhất vô nhị ở Iran.
Vệ binh Cách mạng có các binh chủng riêng (lục quân, không quân, hải quân) và Lực lượng Qods, chuyên về các hoạt động ở nước ngoài, đặc biệt tại khu vực Trung Đông. Về kinh tế, họ kiểm soát toàn bộ các lĩnh vực trụ cột của nền kinh tế Iran, như dầu khí, xây dựng, viễn thông, với hàng trăm tỉ đô la. Vệ binh Cách mạng Iran thường được nói đến như một « Nhà nước trong một Nhà nước » là vì vậy.
Trả lời RFI Việt ngữ, nhà chính trị học Azadeh Kian, giáo sư danh dự Đại học Paris – Cité, nhấn mạnh đến việc Vệ binh Cách mạng điều hành cả một lực lượng dân sự quy mô lớn, được giao phó nhiệm vụ kiểm soát xã hội : « Basij là một lực lượng dân quân với khoảng một triệu thành viên, một lực lượng mang đậm tính ý thức hệ, tồn tại và hoạt động dưới quyền của Vệ binh Cách mạng. Basij hiện nay là một lực lượng vũ trang, lực lượng được Vệ binh Cách mạng huấn luyện và giáo dục để đàn áp mọi phe đối lập trong nước. Với mọi cuộc biểu tình, trước hết chế độ sử dụng các lực lượng này để trấn áp. »
Nhà báo Iran Mohsen Sazegara, một trong những người sáng lập Vệ binh Cách mạng, sau này trở thành người chống lại chế độ Hồi giáo, trả lời tuần báo Pháp L'Express, cho biết thêm là ngoài dân quân Basij, chế độ của cố giáo chủ Ali Khamenei còn sử dụng các lực lượng lính đánh thuê nước ngoài (từ Afghanistan, Pakistan…), với số lượng lên đến 30.000 người, và hàng chục tổ chức Irak, trong đó có nhiều tổ chức có quan hệ với Lực lượng Qods của Vệ binh Cách mạng, để đàn áp mọi dấu hiệu phản kháng trong nước.
Đức tin tử vì đạo và nước Cộng hòa Hồi giáo bị cô lập
Theo nhiều nhà quan sát, chế độ Hồi giáo Iran đã sẵn sàng chuẩn bị cho một cuộc xung đột kéo dài với Mỹ và các đồng minh, với « cường độ thấp », « bất chấp cái giá rất lớn mà người dân thường Iran phải gánh chịu » (Bernard Hourcade).
Cuộc chiến chống Mỹ và Israel hiện nay của chế độ thần quyền Hồi giáo Iran được nhiều người trong hệ thống nhìn nhận như sự tiếp nối của truyền thống độc lập, sẵn sàng đương đầu tất cả các đại cường ngay từ ngày đầu chế độ. Ông Hossein Kanani Mogahddam, thành viên Hội đồng lãnh đạo Vệ binh Cách mạng (1980-1988) (trong bộ phim tài liệu « Vệ binh Cách mạng, chủ nhân của Iran », của Arte), kể lại :
« Tất cả các cường quốc đều hậu thuẫn chế độ Saddam Hussein, Mỹ, Liên Xô, Pháp…, và còn nhiều nước khác. Trong giai đoạn này, chúng tôi hoàn toàn không có vũ khí, trang bị gì cả. Không có pháo, không có xe tăng, máy bay... Chúng tôi không có phương tiện để tiến hành một cuộc chiến tranh. Chính đức tin đã cứu giúp chúng tôi. Chúng tôi không có thực phẩm, không có cả đồ hộp cho binh sĩ ! »
Chuyên gia Théo Nencini, Sciences Po Grenoble, nhấn mạnh đến đức tin vào huyền thoại Karbala, huyền thoại sáng lập hệ phái Hồi giáo Shia, hiện vẫn còn là nguồn động lực tinh thần của hàng triệu người trung thành với chế độ :
« Hệ thống của chế độ Cộng hòa Hồi giáo Iran dựa trên một huyền thoại làm nền tảng cho chế độ. Đó là cái mà ta gọi là huyền thoại Karbala, huyền thoại sáng lập của Hồi giáo Shia, một trong những nhánh chính của Hồi giáo, bên cạnh hệ phái Sunni. Huyền thoại sáng lập của Hồi giáo Shia là ‘‘Karbala’’, là sự tử đạo của Imam Hussein. Huyền thoại này tôn vinh cái chết tử vì đạo, sự hy sinh vì một chính nghĩa.
Ở đây chúng ta cũng có thể thấy sự tương đồng với tình hình chiến lược và khủng khoảng hiện tại. Iran, hay đúng hơn là chế độ Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện nay, có thể nghĩ rằng họ đã chiến thắng, ngay cả khi chỉ có thể sống sót được là kháng cự được. Nói cách khác, đối với họ, chiến thắng không phải là tiêu diệt được đối thủ, đánh bại được đối thủ. Đối với họ, chiến thắng là khi trụ vững trước một cuộc xâm lược phi nghĩa.
Điều này đã được thử thách trong cuộc chiến chống Irak trong những năm 1980. Nhưng quả thực, người Iran có xu hướng liên tục tái hiện huyền thoại tôn vinh cái chết tử vì đạo, hy sinh vì một chính nghĩa. Và điều này giúp họ trở nên kiên cường, giúp hàng chục triệu người Iran chống chọi với tình trạng kinh tế khó khăn hàng chục năm qua.
Và tôi nghĩ chúng ta không thể giải thích mọi thứ bằng tôn giáo hay ý thức hệ của giáo chủ Khomenei, nhưng tôi tin chắc rằng vai trò này là có thật. Vai trò của lập trường tư tưởng này, theo một cách nào đó, tôn vinh sự đau khổ và hy sinh vì một lý tưởng cao cả hơn, vẫn tiếp tục khiến nhiều người trong xã hội Iran, trong nhóm trung thành với chế độ ước tính từ 6 triệu cho đến 15 triệu trong tổng số 90 triệu dân, tin tưởng rằng đối với Iran, chế độ này là công bằng nhất mà người ta có thể hy vọng. »
Trừng phạt kinh tế giúp Vệ binh Cách mạng phát triển
Một nghịch lý còn rất ít được chú ý, đó là trừng phạt kinh tế của phương Tây thay vì làm suy yếu chế độ lại củng cố sức mạnh của chính hệ thống quyền lực Iran, của thế lực bảo thủ, trong một xã hội, mà một bộ phận đông đảo dân chúng có trình độ giáo dục cao, vốn kết nối mạnh với thế giới bên ngoài. Ông Ali Vaez, thuộc nhóm International Crisis Group (trích phim Vệ binh Cách mạng, chủ nhân của Iran), nhận định :
« Các trừng phạt kinh tế rất có lợi cho Vệ binh Cách mạng. Các doanh nghiệp của lực lượng này giống như loài nấm, chúng phát triển mạnh trong bóng tối, trong sự cô lập. Tổ chức International Crisis Group, mà tôi là thành viên, có sứ mạng ngăn ngừa xung đột. International Crisis Group có trách nhiệm đối thoại với tất cả các bên. Trước đây, chúng tôi đã từng đối thoại với Vệ binh Cách mạng. Nếu Iran kết nối với thế giới, với hệ thống tài chính thế giới, thì điều này đòi hỏi phải có sự minh bạch nhất định. Ngược lại, khi Iran bị cô lập, Vệ binh Cách mạng có thể độc quyền nhiều lĩnh vực, loại bỏ cạnh tranh, tham nhũng thả cửa. Khi không có cạnh tranh phương Tây, lực lượng này kiểm soát toàn bộ lĩnh vực lớn của nền kinh tế Iran ».
Xu thế « quân sự hóa » của chế độ
Hệ thống quyền lực của chế độ Hồi giáo Iran sẽ biến chuyển ra sao nếu chiến tranh và xung đột kéo dài? Nhà chính trị học Azadeh Kian ghi nhận xu thế « quân sự hóa » chế độ chính trị đang diễn ra, với vai trò ngày càng mờ nhạt của đạo Hồi. Chiến tranh khiến các thế lực cứng rắn, chống phương Tây đến cùng tại Iran trở nên mạnh hơn:
« Không cần phải tiến hành đảo chính, tôi nghĩ là chúng ta đang hướng tới một chế độ ngày càng quân sự hóa, thậm chí có thể giống như Pakistan trong tương lai, nơi quân đội có tiếng nói cuối cùng, nhưng vẫn có sự hỗ trợ ví dụ như của một lãnh đạo tôn giáo, hoặc một tổng thống bên cạnh. Một trong những tác động đáng kể nhất của cuộc chiến hiện tại là nếu chế độ này vẫn nắm quyền, nó sẽ trở thành một chế độ ngày càng quân sự hóa, trong đó thể chế giáo sĩ sẽ có ít ảnh hưởng hơn. Ngay cả khi chiến tranh kết thúc, tôi không tin rằng các chế độ quân chủ Ả Rập vùng Vịnh Ba Tư sẽ nối lại quan hệ hữu nghị với Iran.
Vì vậy, để tự bảo vệ mình, Iran sẽ ngày càng quân sự hóa. Do đó, tình trạng chiến tranh không có lợi cho các phần tử ôn hòa trong khu vực, mà lại có lợi cho các phần tử cực đoan. Và đối với Iran, điều đó có nghĩa là xu thế quân sự hóa sẽ ngày càng mạnh. Chiến tranh cũng có thể là một yếu tố củng cố chế độ từ bên trong đối diện với chính người dân của mình, như chúng ta thấy hiện nay. »
Chế độ Hồi giáo suy yếu nặng nề, nhưng chiến tranh giúp hồi sức
Tuy nhiên, giáo sư Azadeh Kian mặt khác cũng lưu ý đến việc chế độ thần quyền Hồi giáo Iran trên thực tế đã « rất suy yếu » trong nước và trong khu vực. Hàng loạt phong trào phản kháng gần đây cho thấy điều đó, trong đó có phong trào bùng lên sau cái chết của một phụ nữ mang khăn trùm không đúng cách, bị cảnh sát đạo đức của chế độ bắt giữ, hay phong trào bất mãn vì kinh tế khó khăn, bị đàn áp trong máu, đã gây ra bất bình lớn trong nội bộ chế độ. Còn tại khu vực Trung Cận Đông, các lực lượng ủy nhiệm do Vệ binh Cách mạng chỉ đạo đã bị triệt hạ một phần đáng kể.
Theo nhiều nhà quan sát, nhìn chung chỉ còn khoảng từ 10% đến 15% người Iran thực sự ủng hộ chế độ, vì lý do ý thức hệ hay vì quyền lợi. Số người sẵn sàng phản kháng có thể đông hơn, nhưng đại đa số dân chúng trong tư thế chờ đợi. Vấn đề được nhiều chuyên gia, nhà hoạt động xã hội Iran, trong đó có nhà chính trị học Azadeh Kian cảnh báo là : nếu chiến tranh kéo dài, thay vì khiến cho chế độ độc đoán tại Iran suy yếu, thì ngược lại, chỉ giúp củng cố thêm một chế độ đang bị áp lực thay đổi triệt để mới có thể tiếp tục tồn tại (« Cộng hòa Hồi giáo Iran như chúng ta đã biết trong gần nửa thế kỷ qua sẽ không thể tồn tại », phỏng vấn chuyên gia Bernard Hourcade, Le Nouvel Obs, 11/03/2026).
Nhận xét
Đăng nhận xét