3787 - Chiến tranh Mỹ - Israel chống Iran: Ngừng bắn mong manh, Giáo hoàng lên tuyến đầu

Trọng Thành

Ảnh ghép tổng thống Donald Trump (T) và giáo hoàng Lêô XIV © AP / Evan Vucci - Gregorio Borgia

Tuần lễ vừa qua đánh dấu bước ngoặt trong cuộc chiến Trung Đông, với việc Mỹ và Iran ngừng bắn 2 tuần, và lần đầu tiên đàm phán. Đây cũng là lần đầu tiên Washington và Teheran thương lượng ở cấp cao nhất kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Cũng về cuộc chiến tại Trung Đông, chỉ trong vòng chưa đầy mươi ngày, chính quyền Israel của thủ tướng Netanyahu hai lần gánh lấy thất bại chiến lược.

Lần thứ nhất, bị Mỹ gạt ra rìa khi quyết định đình chiến với Iran, và lần thứ hai, tổng thống Trump ra lệnh đình chiến ngay lập tức tại Liban qua mạng xã hội, đặt Israrel vào thế hoàn toàn bị động.

Cũng trong tuần qua, chính quyền Trump mất đi hai đồng minh thân cận cuối cùng tại châu Âu, với thất bại bầu cử của Orban ở Hungary và thủ tướng Ý Georgia Meloni buộc phải lên tiếng chỉ trích Trump, sau những phát ngôn và hình ảnh bị coi là xúc phạm giáo hoàng Lêô và đạo Thiên Chúa.

Trước nguy cơ chiến tranh hủy diệt tàn khốc vượt quá mọi giới hạn, giáo hoàng Lêô quyết định đối đầu trực diện với chính quyền Trump, ngăn chặn việc sử dụng Thiên Chúa giáo để biện minh cho bạo lực. Trên đây là các chủ đề chính của Tạp chí Thế giới Đó đây tuần này.

Tối hậu thư bất ngờ bị hủy, cuộc đàm phán « lịch sử » tại Pakistan 

Ngày 08/04, chỉ hơn một giờ đồng hồ trước khi tối hậu thư với đe dọa xóa số Iran hết hạn, tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ ra quyết dịnh đình chiến hai tuần lễ, để chuẩn bị đàm phán với Teheran tại Pakistan. Tuy nhiên, đối với Israel, sau 5 tuần lễ cùng Mỹ oanh kích dữ dội, hủy diệt một phần lớn các cơ quan đầu não và phương tiện quân sự của Iran, quyết định ngừng bắn này là một thất bại chiến lược.

Thông tín viên Michel Paul tường trình từ Jerusalem :

« Những hồi còi báo động vừa im bặt thì cuộc chiến chính trị đang bùng lên dữ dội. Đối với lãnh đạo phe đối lập Yair Lapid, đây là một ‘‘thảm họa ngoại giao’’. Theo ông, thủ tướng Benjamin Netanyahu đã thất bại trong tất cả các mục tiêu chiến tranh. Chế độ của các giáo sĩ Hồi giáo vẫn tồn tại, và lượng uranium làm giàu có thể sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân, vẫn còn trên lãnh thổ Iran.

Phẫn nộ đang âm ỉ ngay cả trong liên minh cầm quyền. Phe cực hữu không còn che giấu được sự bất mãn đối với đồng minh Mỹ, gọi tổng thống Trump là ‘‘tổng thống vịt què’’. Trên thực địa, kết quả xét về mặt chiến lược đang đặt ra nhiều câu hỏi: Teheran sau năm tuần xung đột đã nắm quyền kiểm soát chưa từng có đối với eo biển Hormuz, một khu vực mà trước khi chiến sự nổ ra, họ vốn không kiểm soát được.

Cuối cùng, bất ổn vẫn bao trùm xứ Liban. Bất chấp thỏa thuận của Mỹ với Iran, Israel từ chối gắn số phận của lực lượng Hezbollah với số phận của Iran. Haaretz, tờ báo đối lập của Israel, khẳng định rằng, giữa các mục tiêu chiến tranh không đạt được và ảnh hưởng ngày càng giảm đối với Washington, Israel hiện thấy mình bị mắc kẹt trong một thỏa thuận ngừng bắn, nhưng giống như là một bế tắc chiến lược, hơn là một lối thoát thực sự khỏi cuộc khủng hoảng. »

Đàm phán lần đầu « thất bại », nhưng hé ngỏ khả năng eo biển Hormuz « mở lại »

Cuộc đàm phán lịch sử Mỹ - Iran tại Islamabad, được nhiều nhà quan sát xem như là « thất bại ». Sau hơn một ngày đàm phán (11 – 12/04), phái đoàn Mỹ, do phó tổng thống JD Vance dẫn đầu, rời Pakistan mà không đạt được một kết quả cụ thể nào. Một ngày sau đó, chính quyền Trump ra lệnh phong tỏa toàn bộ các cảng biển Iran, một phương tiện gây áp lực để Teheran buộc phải mở lại eo biển Ormuz.

Tuy nhiên, cuộc đàm phán « thất bại » dường như là diễn biến cho phép phá băng trong quan hệ Mỹ - Iran. Ngày 16, Iran thông báo để mở tuyến đường qua eo biển, giáp với Oman, và chờ đợi phản hồi từ Mỹ. Ngày 17, ngoại trưởng Iran loan tin Teheran sẵn sàng mở lại « toàn bộ eo biển », lần đầu tiên kể từ đầu chiến tranh, như một cử chỉ thiện chí để tạo điều kiện cho đàm phán.  

Tổng thống Trump ngay lập tức hoan nghênh, nhưng khẳng định, phía Mỹ vẫn sẽ tiếp tục phong tỏa tàu Iran đến khi nào hai bên đạt thỏa thuận. Về phía Iran, thông báo mở lại « toàn bộ eo biển » của ngoại trưởng Abbas Aragchi bị nhiều phương tiện truyền thông trong nước chỉ trích dữ dội. Phe cứng rắn trong chính quyền Teheran xem việc Trump tiếp tục ngăn tàu Iran là hành động thiếu thiện chí của Mỹ, nên quyết định tạm thời đóng eo biển trở lại, cho đến khi nào Nhà Trắng từ bỏ việc phong tỏa tàu Iran.

Bất chấp những bất đồng nói trên và không khí bất định bao trùm xung quanh việc mở lại eo biển, dường như việc hai bên Mỹ và Iran đều sẵn sàng cho việc mở lại eo biển, với điều kiện hai bên đạt được một thỏa thuận hòa bình trong lần đàm phán tới, đã hé mở chút triển vọng lạc quan. Ít nhất 8 tàu chở dầu, khí đốt đã vượt qua được eo biển tính đến sáng hôm nay, ngày 18/04, theo dữ liệu của công ty phân tích về vận tải đường biển Kpler, có trụ sở tại Paris.

Tuần lễ Trump mất hai đồng minh châu Âu cuối cùng

Bất chấp chiến dịch truyền thông  rầm rộ của Nhà Trắng ủng hộ thủ tướng Hungary Viktor Orban, cầm quyền liên tục từ 16 năm nay, và bất chấp chuyến thăm Budapest của phó tổng thống Mỹ J.D. Vance, hai ngày trước cuộc bầu cử, và cam kết hậu thuẫn kinh tế Hungary của Trump, ông Orban bị thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử Quốc hội ngày 12/04.

Lãnh đạo đối lập Péter Magyar giành được hai phần ba số ghế Quốc Hội, đủ khả năng sửa đổi Hiến pháp. Người được coi là « con ngựa thành Troa » của Liên Âu, mà Trump có thể lợi dụng để chống phá các chính sách của khối 27 nước, đã tạm thời bị gạt ra bên lề vũ đài chính trị châu Âu.

Một thất bại khác của tổng thống Mỹ là mất đi sự ủng hộ của nữ thủ tướng Ý Georgia Meloni, lãnh đạo châu Âu duy nhất tham dự lễ nhậm chức tổng thống của Donald Trump hồi năm ngoái. Trên nhật báo Ý Corriere della Sera, thủ tướng Meloni nhấn mạnh : « Là đồng minh không có nghĩa là không có giới hạn nào, và chắc chắn không có nghĩa là trở thành chư hầu hay thần dân. »

Về lý do quan hệ hai bên rạn nứt, ông Christophe Bouillaud, giáo sư chính trị học Trường IEP ở Grenoble nhận định : « Đây là sự đảo ngược chính sách của thủ tướng, nhưng điều này phù hợp với chính sách lâu dài của Ý. Bà ấy chỉ đơn giản là tiếp tục đường lối ngoại giao của nước Ý, đó là vì châu Âu, chủ nghĩa đa phương và bảo vệ lợi ích của Công giáo trên thế giới khi cần ».

Nguy cơ Mỹ dùng vũ khí nguyên tử nhân danh Chúa

Trên mạng Truth Social hôm qua 04/04/2026, trước thềm Lễ Phục Sinh, tổng thống Mỹ Donad Trump tuyên bố : « … Thời gian đang cạn dần - chỉ còn 48 giờ nữa trước khi địa ngục giáng xuống chúng (tức chế độ Iran). Vinh quang thuộc về Chúa! »  (Time is running out - 48 hours before all Hell will reign down on them. Glory be to GOD!). Trước khi tối hậu thư hết hạn, ông Trump đe dọa xóa sổ « nền văn minh » Iran.

Trả lời AFP, chuyên gia về Vatican, Marco Politi, cho biết, thoạt tiên khi mới được bầu chọn tháng 5/2025, giáo hoàng vốn chọn cách không trực tiếp đối đầu với tổng thống Mỹ. Tuy nhiên, những lời đe dọa hủy diệt mang tính tận thế của Trump đối với Iran, làm dấy lên suy đoán về khả năng Washington sử dụng vũ khí hạt nhân, đã khiến « ông Prévost » (tên khai sinh của giáo hoàng) phải bước lên tuyến đầu, chuyên gia Marco Politi nhấn mạnh.

Trong bài giảng vào ngày Lễ Lá, 29/03, khởi đầu cho Mùa Phục Sinh, Giáo hoàng nhấn mạnh « Chúa Giêsu không nghe lời cầu nguyện của những kẻ gây chiến », « Người là Vua của Hoà bình », « không ai có thể viện dẫn Người để biện minh cho chiến tranh ». Ngày 13/04, trên đường đến Algérie, ngài khẳng định « Tôi không sợ chính quyền Trump, cũng không sợ việc lên tiếng mạnh mẽ và rõ ràng về thông điệp của Phúc Âm… Đó là thúc đẩy hòa bình », « tôi tin rằng Giáo hội có bổn phận phải lên tiếng rất rõ ràng chống lại chiến tranh. »

Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ cổ vũ cho « Thánh chiến » chống Iran

Từ nhiều tuần nay, bộ trưởng Chiến tranh của chính quyền Trump, Pete Hegseth, đã cố gắng mang lại cho cuộc chiến chống Iran màu sắc của một cuộc thánh chiến, « một cuộc thập tự chinh ». Niềm tin Thiên Chúa giáo đã được chính quyền Trump sử dụng công khai để cổ vũ cho cuộc chiến chống Iran, trong lúc theo Hồng y Robert McElroy, tổng giám mục của vùng thủ đô Washington D.C, không có cơ sở để khắng định đây là « một cuộc chiến chính nghĩa » (mời xem thêm : « Pete Hegseth, un fanatique des croisades pour qui l'Iran ne serait que la première étape / "Pete Hegseth, một kẻ cuồng tín thập tư chinh, coi Iran chỉ là bước đầu tiên. », L’Express, 11/03/2026).  

Đầu tháng 3/2026, Tổ chức Tự do Tôn giáo Quân đội Mỹ (MRFF) cho biết « nhận được hơn 200 khiếu nại từ các quân nhân thuộc tất cả các binh chủng, bao gồm thủy quân lục chiến, không quân và lực lượng vũ trụ », về việc « nhiều chỉ huy đã viện dẫn luận điệu cực đoan của về “Ngày tận thế” trong Kinh thánh để biện minh cho việc tham gia vào cuộc chiến tranh Iran trước binh lính. »

Về việc tổng thống Trump đưa ra những hình ảnh bị coi là xúc phạm đến Công giáo và Thiên Chúa giáo nói chung, bà Cécile Coquet-Mokoko, giáo sư về văn minh Mỹ, đại học Université Versailles - Saint Quentin, Pháp, nhận xét : « Không có gì thật sự mới ở đây, nhưng Donald Trump đang làm trầm trọng thêm xu hướng này một chút. Việc đùa giỡn với các biểu tượng như vậy là vô cùng nguy hiểm. Bạn cần hiểu sự coi trọng của người Mỹ đối với quốc kỳ, hình tượng Chúa Kitô còn quan trọng hơn nhiều. Trong trường hợp này, với cử chỉ đặt tay lên đầu người bệnh, thực sự là Trump đã thể hiện mình như một vị thánh. Đó là một ranh giới, một lằn đỏ không được phép vượt qua, đối với những người sùng đạo ở Mỹ ».

Trump ra lệnh ngừng bắn ở Liban qua mạng: Quyết định gây sốc với Israel

Những phát ngôn tấn công giáo hoàng và hình ảnh bị coi là báng bổ đối với đạo Thiên Chúa của tổng thống Mỹ được đưa ra vào lúc Donald Trump đang đứng trước một quyết định quan trọng : Đình chỉ xung đột tại Liban. « Israel sẽ không còn ném bom Liban nữa. Nước Mỹ cấm họ làm như vậy. Đủ rồi!!! » (Israel will not be bombing Lebanon any longer. They are prohibited from doing so by the USA Enough is enough!). Tổng thống Trump rút cục đã áp đặt quyết định đình chiến theo cách như trên, trên mạng xã hội ngày 16/08/2026, một quyết định gây sốc với phe Netanyahu và một bộ phận công luận Israel.

Đây là lần đầu tiên kể từ đầu cuộc chiến Mỹ-Israel ngày 28/02/2026, tiếng súng gần như im bặt trên tất cả các mặt trận. Trước khi có quyết định này, Israel đã cố gắng tách hẳn cuộc chiến chống phe Hezbollah, đồng minh Iran tại Liban ra khỏi hồ sơ chiến tranh Iran, nhưng bất thành. Ngừng bắn tại Liban là đòi hỏi của Iran và cũng là điều kiện tiên quyết mà tổng thống Liban đòi hỏi, trước khi chấp nhận đối thoại cấp thượng đỉnh với Israel. Thông tín viên Frédérique Misslin tường trình từ Tel Aviv :

« Trong một bài phát biểu qua video, thủ tướng Benjamin Netanyahu khẳng định đây là một ‘‘’cơ hội’’ để đạt được một ‘‘thỏa thuận lịch sử” với Beirut. Thủ tướng Israel đã triệu tập nội các an ninh vào buổi tối. Các báo đài cho biết ông đã thông báo về lệnh ngừng bắn tạm thời với các bộ trưởng, những người đã rất sốc khi biết tin này trước đó từ báo chí, vì thông báo đến từ Washington.

Tổng thống Mỹ tin rằng mọi người đều muốn đạt được một nền hòa bình lâu dài. Nhưng những câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ. Cư dân miền bắc Israel lo ngại về việc vẫn bị đe dọa bởi lực lượng Hezbollah thân Liban. Đây cũng là lời chỉ trích từ phía phe đối lập Israel.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu giải thích rằng ông đã từ chối rút quân Israel khỏi miền nam Liban. Israel muốn duy trì quyền kiểm soát một ‘‘vùng an ninh mở rộng’’, trong một dải đất rộng 10 km dọc biên giới ở miền nam Liban, một khu vực hiện đang bị Israel chiếm đóng về mặt quân sự. Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết thêm rằng nhà nước Do Thái vẫn có quyền tự vệ hợp pháp, nhưng Donald Trump đảm bảo rằng thỏa thuận này sẽ bao gồm cả lực lượng Hezbollah ».

Cho đến nay quan điểm của thủ tướng Netanyahu là tiêu diệt hoàn toàn tổ chức Hezbollah với tư cách một lực lượng quân sự, tổ chức mà Israel và Mỹ đều coi là « tổ chức khủng bố ».

Cội nguồn chiến tranh và thỏa thuận ngừng bắn mong manh  

Về mặt chính thức, chính quyền Trump coi nguy cơ Iran có thể chế tạo vũ khí hạt nhân là lý do chính để tiến hành chiến dịch quân sự này. Theo nhiều nhà quan sát am hiểu về hồ sơ này, việc chính quyền Trump nhiệm kỳ thứ nhất, hồi 2018, rút khỏi Thỏa thuận hạt nhân giữa Iran và Lục cường (Mỹ, Pháp, Anh, Đức, Trung Quốc và Nga), cho phép quốc tế giám sát các cơ sở hạt nhân của Iran, đã là nguyên do căn bản nhất dẫn đến việc Teheran phát triển chương trình làm giàu uranium nằm ngoài giám sát quốc tế (tham khảo Alexandre Kazerouni, giảng viên chính trị học trường ENS – PSL – bài « Guerre en Iran : Le grand tournant est la sortie américaine en 2018 des accords sur le nucléaire iranien », 27/03/2026).

Trước cuộc chiến tranh, một số nhà quan sát đã dự đoán, tổng thống Trump sẽ buộc phải lựa chọn giữa hai khả năng, hoặc chấp nhận một thỏa thuận về hạt nhân với chế độ Iran, bị coi là dưới mức kỳ vọng, tức phần nào có thể bị đánh giá là thất bại, hoặc can thiệp quân sự (« Iran : Trump contraint de choisir entre un accord au rabais et une intervention militaire », Le Figaro, 18/02). Vào thời điểm đó, theo chuyên gia Iran Raz Zimmt, Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia (INSS) ở Tel Aviv, được Le Figaro dẫn lại, « Hoa Kỳ tin tưởng rằng Iran rất yếu, không đủ khả năng gánh chịu một cuộc đối đầu quân sự, và do đó sẽ phải nhượng bộ đáng kể về vấn đề hạt nhân và tên lửa đạn đạo. ».

Trở lại điểm xuất phát, nhưng bối cảnh khác trước nhiều

Thực tế cho thấy chế độ Hồi giáo Iran đã trụ được với chiến thuật kháng cự bất đối xứng. Sau hơn 5 tuần chiến tranh, tình hình dường như về một mặt nào đó, lại trở về điểm xuất phát. Chính quyền Trump lại tiếp tục đòi hỏi Teheran phải có những nhân nhượng về vấn đề hạt nhân, như chuyển giao lượng uranium đã làm giàu, có thể sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân, cho Mỹ, điều mà phía Teheran cho đến nay không chấp nhận.

Nhưng nếu Iran không giao nộp uranium, liệu chính quyền Trump có thể một lần nữa nối lại với chiến thuật cũ, dùng vũ lực để buộc Iran đầu hàng ?

Về mặt này, tình hình giờ đây có nhiều điểm khác trước rất nhiều. Việc eo biển Hormuz bị kiểm soát, giao thông hàng hải bị bóp nghẹt đẩy thế giới vào cuộc đại khủng hoảng năng lượng và nguy cơ suy thoái kinh tế. Đa số người Mỹ ngày càng ngả mạnh về phía phản đối một cuộc chiến tranh, mà tổng thống tự động tiến hành không thông qua Quốc Hội. Ngay trong nội bộ cử tri Cộng Hòa, có đến 20% không ủng hộ, 24% bán tín bán nghi, tỉ lệ cao bất thường (điều tra của Ipsos/Reuters giữa tháng 4/2026).