3721 - Ẩn số chung quanh việc mở lại eo biển Hormuz

Thanh Hà RFI

Đối với Iran, kiểm soát eo biển Hormuz hữu ích hơn cả nắm giữ bom nguyên tử. Trong khi Washington hô hào « toàn thắng » sau 40 ngày xung đột, Teheran âm thầm thúc đẩy kế hoạch « thu lệ phí » với mọi tàu thuyền đi qua « eo biển chiến lược » này. Trước viễn cảnh thu được «rất nhiều tiền », tổng thống Trump dường như muốn « liên doanh » với Iran. Các nước vùng Vịnh có vẻ sẵn sàng chi tiền để tiếp tục xuất khẩu năng lượng cho thế giới

Thỏa thuận ngừng bắn 15 ngày Mỹ-Iran và lệnh giải tỏa cấm vận eo biển Hormuz chưa thể trả lời hai câu hỏi : Eo biển chiến lược này đã được mở cửa hay chưa? Có gì bảo đảm an ninh và an toàn cho các tàu thuyền đi qua vùng « chiến sự này »?

Thận trọng trước một thỏa thuận ngừng bắn mong manh

Họp báo hôm 08/04/2026 tại Washington, bộ trưởng Quốc Phòng Mỹ Pete Hegseth thông báo eo biển Hormuz đã được mở lại. Nhưng tại chỗ, Tổ Chức An Ninh Hàng Hải Quốc Tế ghi nhận trong cả ngày đầu tiên từ khi lệnh ngừng bắn giữa Iran với Hoa Kỳ có hiệu lực, chỉ có 2 tàu chở hàng dám đi qua eo biển này.

Sáng nay, 09/04/2026 Teheran, thông báo hai lộ trình thay thế cho tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz, tránh nguy cơ đụng thủy lôi được rải dọc hành lang chính của tuyến đường thủy huyết mạch này.

Tổng thống Donald Trump ngay khi thông báo về thỏa thuận ngừng bắn khẳng định Teheran đồng ý « hoàn toàn mở cửa, ngay lập tức và bảo đảm an ninh cho eo biển Hormuz ». 

Theo báo cáo được cập nhật của Tổ Chức An Ninh Hàng Hải Quốc Tế, « vẫn có khoảng20.000 thủy thủ trên khoảng 3.000 chiếc tàu vẫn còn kẹt ở Vịnh Ba Tư ». Vẫn theo cơ quan này, trong trường hợp khả quan nhất, tức là lệnh ngừng bắn được đôi bên cùng tuân thủ, tối đa mỗi ngày chỉ khoảng 200 tàu có thể đi qua cửa biển này. Như vậy sẽ phải mất hơn 2 tuần mới hy vọng giải quyết được ách tắc giao thông trong khu vực này

Eo biển Hormuz hữu ích hơn vũ khí hạt nhân

« Trump chỉ nhắm tới thắng lợi trước mắt, còn Iran thì hướng đến chiến thắng lâu dài ». Hai nhà nghiên cứu Mohammad Eslami và Zeynab Malakouti đã ghi nhận như trên trong bài tham luận đăng trên tạp chí Responsible Statecraft hôm 04/04/2026. Theo hai đồng tác giả này, trong các kế hoạch của Tehran, eo biển Hormuz không phải là công cụ để chấm dứt xung đột, mà là một yếu tố mang tính lâu dài cho giai đoạn hậu chiến tranh.

Trong 40 ngày giao tranh, Iran đã thành công trong việc bắt chẹt cả thế giới chỉ nhờ vào eo biển Hormuz, nơi trung chuyển 20% năng lượng hóa thạch. Đóng cửa eo biển này, mỗi ngày thế giới bị thiếu hụt khoảng 11 triệu thùng dầu, theo thẩm định hôm 01/04/2026 của viện nghiên cứu Mỹ Brookings Institute.

Theo thống kê của công ty phân tích dữ liệu trong lĩnh vực năng lượng Kpler, trong những tuần lễ chiến tranh, từ ngày 01/03/2026 đến 07/04/2026, lưu lượng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz giảm 95 % so với « thời bình ».   

Jeffrey Lewis, chuyên gia về chương trình hạt nhân Iran tại Trung tâm James Martin ở Monterey, California, ghi nhận Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo đã nhanh chóng ý thức được rằng eo biển Hormuz mang lại cho Iran « quyền lực tức thì và sức mạnh vượt trội » : Phong tỏa rồi giải tỏa eo biển biển này là điều dễ làm và một khi đã kiểm soát được Hormuz thì không có lý do gì để Teheran từ bỏ công cụ đó.

Các chuyên gia về luật biển quốc tế nhấn mạnh, chiếu theo Công ưowsc Liên Hiệp Quốc về Luật biển 1982, Iran không có quyền tùy tiện cản trở lưu thông hàng hải tại một vùng biển quốc tế. Tuy nhiên Teheran « chưa bao giờ phê chuẩn Công ước này ». Hơn nữa trong mắt chính quyền Iran, « quốc hữu hóa » eo biển Hormuz là một quyết định khôn ngoan: vừa để gây áp lực đòi chấm dứt chiến tranh, vừa tạo thế mạnh khi cần đàm phán với Mỹ. 

Iran đã có kế hoạch thu « lệ phí » ở eo biển Hormuz

Tại Mỹ, tổng thống Donald Trump và bộ trưởng Quốc Phòng Pete Hegseth say sưa tuyên bố Mỹ đã giành được một « thắng lợi lịch sử và áp đảo », để Iran hiểu rằng vận mệnh đất nước này « nằm trong tay nước Mỹ ». Trái lại ở Teheran, một nhà ngoại giao Iran được báo Pháp Le Monde trích dẫn bình thản nhận định: « Chúng tôi không cần tự mãn ».

Chuyên gia Mỹ Jeffrey Lewis, Trung tâm James Martin ở Monterey, đánh giá : Đành rằng Hoa Kỳ đã loại được giáo chủ Khamenei, nhưng quyền lực tại Teheran vẫn không đổi chủ; người dân Iran vẫn không vùng lên để lật đổ chế độ và Mỹ vẫn chưa tìm ra 400 ký uranium được làm giàu. Theo chuyên gia Lewis, đây có lẽ là « thất bại ê chề » của Washington.

Nhìn kỹ hơn vào « kế hoạch 10 điểm », cơ sở để Hoa Kỳ và Iran bắt đầu đàm phán, có 4 điểm then chốt : Teheran cam kết không chế tạo bom nguyên tử, nhưng vẫn đòi Washington công nhận Iran được quyền làm giàu chất uranium. Hơn thế nữa, Iran đòi được bồi thường thiệt hại chiến tranh, đòi Mỹ dỡ bỏ « tất cả các lệnh trừng phạt » và đòi « duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz ».

Điển hình là thông báo của Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi giáo Iran được báo chí chính thức trích dẫn yêu cầu tất cả các tàu dự định đi qua eo biển Hormuz « tuân thủ nguyên tắc an toàn hàng hải » của Iran. Teheran đồng thời báo trước sẽ « hạn chế » số tàu sử dụng eo biển này mỗi ngày.

Trên thực tế eo biển Hormuz đến nay chưa bao giờ hoàn toàn bị phong tỏa, vì như đã nói, so với giai đoạn trước chiến tranh, vẫn có 5 % lượng tàu được đi qua trong suốt tháng 3/2026. Nhưng đó là tàu hàng của các « nước bạn » và  đã đồng ý đóng một số tiền lệ phí cho Teheran.  

Donald Trump tán đồng sáng kiến của Iran ?

Tham vọng thu lệ phí của Iran lại không bị Hoa Kỳ chống đối. Washington hoàn toàn im lặng trước  việc Teheran áp đặt luật chơi với thế giới tại eo biển Hormuz. 

Trả lời phóng viên kênh ABC hôm 08/04/2026, tổng thống Mỹ bất ngờ tỏ ý tán đồng, thậm chí « hình dung » ra viễn cảnh « một liên doanh » giữa Hoa Kỳ với Iran đòi các tàu thuyền đi qua eo biển này phải nộp tiền. Ông kỳ vọng sẽ kiếm được « rất nhiều tiền » từ nguồn thu nhập, đó như thể ông đã quên mất « tự do hàng hải là nguyên tắc cốt lõi của luật biển quốc tế. »

Giáo sư Vali Nasr, đại học Hopkins, Hoa Kỳ ghi nhận : Hormuz là lá chủ bài quý giá nhất đối với Iran và sau một cuộc chiến còn chưa ngã ngũ, Mỹ hiểu rằng Teheran có thể kiểm soát eo biển này mà không cần đến các phương tiện hải quân quá tốn kém. Cho nên « cách duy nhất để giải tỏa Hormuz là đạt được một thỏa thuận bảo đảm với Iran là quốc gia này sẽ không bao giờ lại bị tấn công và/hoặc hình thành một phương án để thu phí qua lại,  chia sẻ nguồn lợi đó với các nước trong Vùng Vịnh và Oman ».

Các vương quốc dầu hỏa trong khu vực đã đánh tiếng là họ sẵn sàng chi tiền, đóng lệ phí để đổi lấy an toàn cho các tàu xuất khẩu dầu khí của Trung Đông ra toàn thế giới.