3814 - 'Song kiếm’ Steve Witkoff và Jared Kushner: Đánh đâu hỏng đó!

Trúc Phương

Iran đã dứt khoát không làm việc với Jared Kushner và Steve Witkoff và yêu cầu Mỹ phải cử Phó Tổng Thống JD Vance gặp họ. Cuộc đàm phán thứ nhất thất bại cay đắng và vòng đàm phán thứ hai dự trù diễn ra vào “Thứ Ba (21 Tháng Tư), và có thể kéo dài sang Thứ Tư” – Tổng Thống Trump nói với Fox News vào sáng Chủ Nhật 19 Tháng Tư. Nếu thật sự có cuộc đàm phán thứ hai, Kushner và Witkoff lại tháp tùng JD Vance sang Pakistan…

Jared Kushner (trái), Steve Witkoff (giữa) và Phó Tổng Thống JD Vance tại Pakistan hôm 12 Tháng Tư (Hình minh họa: Jacquelyn MARTIN / POOL / AFP via Getty Images)

Điểm dưới trung bình

Jared Kushner (cậu con rể của Trump) và Steve Witkoff không hẳn không “biết gì.” Họ là những kẻ lọc lõi thương trường và rành kỹ thuật thương thuyết. Tuy nhiên, trong vấn đề ngoại giao nói chung và Iran nói riêng, “họ đáng bị chấm điểm F” – nhận định của Aaron David Miller, cựu chuyên gia đàm phán Trung Đông thuộc Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ, người từng làm việc dưới sáu đời ngoại trưởng (“’It’s Not Working’: Diplomats Fear Trump’s Iran Envoys Are Making Things Worse”/Time).

Cho đến nay, hai “đặc phái viên hòa bình” Kushner và Witkoff chưa gặt hái thành công gì trong vai trò được giao, từ những cuộc đàm phán thất bại giữa Nga và Ukraine đến các cuộc thương lượng bế tắc giữa Israel và Hamas. Là dân kinh doanh chuyên nghiệp với kinh nghiệm thương thuyết lọc lõi, Kushner và Witkoff lại gần như mù tịt về chính trị và lịch sử. Giao trọng trách đi nói chuyện với Iran là điều dường như vượt quá khả năng họ.

Trong cuộc chiến Israel và Hamas năm 2023, Kushner nói với các đặc phái viên tiền nhiệm về vấn đề Trung Đông: “Tôi chẳng cần phải nhức đầu suy nghĩ nhiều, và tôi cũng không cần bài học lịch sử nào cả. Tôi chỉ muốn một điều đơn giản… Đâu là kết quả mà các vị sẵn sàng chấp nhận?” Tại hội nghị do Quỹ Đầu Tư Công Saudi Arabia tổ chức trung tuần Tháng Tư, Kushner lại nói một cách tự tin: “Hòa bình không khác mấy so với kinh doanh” và ông có thể tận dụng các mối quan hệ làm ăn để làm ngoại giao.

Vấn đề không đơn giản như vậy. Nếu không biết hoặc không quan tâm lịch sử chính trị phức tạp của khu vực cũng như những gút mắc quan hệ Mỹ-Iran nói riêng và Trung Đông nói chung thì khó có thể đạt được điều mình muốn trên bàn đàm phán.

Robert Einhorn, cựu quan chức cấp cao thuộc Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ, người từng tham gia các vòng đàm phán nguyên tử với Iran từ năm 2009 đến 2013, nói thêm, không như các thương vụ kinh doanh (cho phép nhà đàm phán có quyền tự quyết để chốt thỏa thuận ngay tại chỗ), đàm phán những vấn đề hóc búa như nguyên tử năng thường bị ràng buộc bởi tình hình chính trị nội bộ của cả hai bên. Trong đàm phán kinh doanh, dư luận trong nước lẫn quốc tế gần như chẳng liên can gì nhưng đàm phán chính trị cấp quốc gia hoàn toàn khác.

Ngay cả khái niệm “không làm giàu uranium” cũng phải hiểu nó là “cái quái quỷ” gì – có nghĩa là không được phép có cơ sở hạ tầng hỗ trợ việc làm giàu uranium; hay có nghĩa lượng uranium được làm giàu hiện có (440 kg) buộc phải được pha loãng hay phải đưa ra khỏi Iran? Theo Amwaj – cơ quan truyền thông tại Anh, dẫn lại nguồn giấu tên từ phía Iran, trong các cuộc đàm phán trước chiến tranh, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã phải “giảng” cho Steve Witkoff về các giai đoạn sản xuất nhiên liệu nguyên tử cũng như sự khác biệt giữa một cơ sở làm giàu uranium với một lò phản ứng nguyên tử.

Daryl Kimball, chủ tịch Hiệp Hội Kiểm Soát Vũ Khí (Arms Control Association), cho biết thêm, dựa trên thông tin chính thức từ chính quyền Trump về sự thất bại của các cuộc đàm phán, bộ đôi Witkoff và Kushner đã mắc những sai lầm nghiêm trọng trong việc hiểu hàng loạt vấn đề kỹ thuật và lịch sử cơ bản. Trong khi Witkoff và Kushner coi việc Iran tiếp tục sử dụng uranium làm giàu ở mức 20% tại Lò Phản Ứng Nghiên Cứu Tehran (Tehran Research Reactor – TRR) là “tín hiệu cảnh báo đỏ”, thì các chuyên gia nguyên tử khẳng định không hề có bằng chứng cho thấy lò TRR đang được sử dụng, hoặc thậm chí có thể được sử dụng, để chế tạo bom nguyên tử.

Nhìn chung, như nhận định của Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí, Witkoff thiếu hụt kiến thức chuyên sâu về mặt kỹ thuật. Có lúc, ông tỏ ra ngạc nhiên khi biết Iran sản xuất máy ly tâm – thứ mà nước này đã thực hiện từ nhiều thập niên, và nói rằng máy ly tâm IR-6 của Iran “có lẽ là loại máy ly tâm tiên tiến nhất thế giới” (thực tế không phải vậy). Ông cũng nói các cơ sở Natanz, Fordow và Esfahan là những “lò phản ứng công nghiệp” (thực tế cũng không phải vậy).

Theo đó, một số nhà quan sát kết luận, cuộc chiến đã bùng nổ một phần do “sự thiếu hụt kiến thức về nguyên tử” của Witkoff và Kushner, dẫn đến việc đưa ra những báo cáo sai lệch trình lên Trump, cũng như việc họ “thiếu chuyên môn kỹ thuật cần thiết để có thể hiểu chính xác những gì Iran đề xuất trong các cuộc đàm phán”. Cần nói thêm, việc chính quyền Trump không đưa chuyên gia nguyên tử vào đội ngũ đàm phán từng khiến Iran cảm thấy hoang mang và khó hiểu.

Không chỉ thiếu kiến thức chuyên môn, Kushner lẫn Witkoff đều được xem là “người nhà” của Israel. Điều đó khiến họ gần như không hề có chút niềm tin nào đối với Tehran. Họ đến bàn đàm phán không chỉ đại diện cho Mỹ mà còn với tư cách nói chuyện thay cho Israel. Mức độ thân thiết của Kushner và Witkoff với Israel là bất thường. Với Steve Witkoff, ông luôn bên mình chiếc máy nhắn tin (pager) được chế tạo riêng mà Thủ tướng Benjamin Netanyahu tặng, hàm ý nhắc rằng tình báo Mossad đã giết hàng trăm viên chức cấp cao Hezbollah khi kích nổ từ xa máy nhắn tin mà họ mang bên mình.

Với Jared Kushner, mức độ thân thiết với Israel thậm chí hơn Steve Witkoff một bậc. Hồi còn là nhà ngoại giao cấp trung làm việc tại New York, Netanyahu thường xuyên ngủ tại tư dinh gia đình Kushner; thậm chí Kushner phải dọn sang phòng khác nhường phòng mình cho Netanyahu (“For Kushner, Israel Policy May Be Shaped by the Personal”/The New York Times). Nhắc lại điều này để thấy mối liên hệ giữa Kushner và phe cực hữu tại Israel không đơn thuần mang tính ý thức hệ hay xuất phát từ niềm tin tôn giáo mà còn mang đậm tính cá nhân. Điều đó không thể không xét đến khi Kushner không chỉ thay mặt Trump mà còn có thể được xem là đại diện của Netanyahu trên bàn đàm phán.

Những gì Kushner làm ở Trung Đông đều nhằm lợi ích Israel. Trong đề xuất “kế hoạch hòa bình” năm 2020, Kushner tán thành việc Israel mở rộng các khu định cư tại Bờ Tây. Còn nữa, Kushner luôn đan xen lợi ích cá nhân vào chính trị đối ngoại. Thời Joe Biden, Kushner thành lập quỹ đầu tư tư nhân Affinity Partners. Saudi Arabia, thông qua Quỹ Tài sản Quốc gia, đã góp vốn vào Affinity Partners đến $2 tỷ.

Sang giai đoạn Trump 2.0, Jared Kushner được giao nhiệm vụ điều hành “Hội đồng Hòa bình” (Board of Peace). Thoạt đầu, “Hội đồng Hòa bình” được thành lập để giám sát công cuộc tái thiết Gaza nhưng sau đó mở rộng sang “các nỗ lực hòa bình toàn cầu”. Chẳng có “nỗ lực” nào mang lại điều gì đáng ghi nhận. “Nỗ lực” lớn nhất của Kushner là kiếm thêm $5 tỷ tại Trung Đông để rót vào Affinity Partners; và “công cuộc” này vẫn không dừng lại khi Kushner được giao nhiệm vụ đàm phán với Iran.

Già néo đứt dây

Như nhận xét của David Satterfield, cựu Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ và là nhà ngoại giao với thâm niên 40 năm, nếu chính quyền Trump không thể trình bày một cách rành mạch các mục tiêu chiến lược, cả trong nội bộ lẫn trước công chúng, thì cơ hội đạt được thỏa thuận với Iran là rất khó.

Làm thế nào để giới hạn một cách có thể kiểm soát năng lực nguyên tử Iran là một trong những trở ngại lớn nhất của tiến trình đàm phán. Trong cuộc đàm phán thất bại tại Pakistan, Mỹ yêu cầu Iran đưa toàn bộ lượng uranium được làm giàu ở mức cao ra khỏi lãnh thổ họ. Trong khi đó, Iran chỉ đồng ý thực hiện một “quy trình pha loãng có giám sát” (“monitored process of downblending”). Thời hạn tạm ngừng hoạt động làm giàu uranium của Iran là một điểm bất đồng nữa. Mỹ đề xuất việc tạm ngừng kéo dài 20 năm đối với việc làm giàu uranium, trong khi Tehran muốn chỉ vài năm (dưới con số 10).

Việc chính quyền Trump không tận dụng triệt để con đường ngoại giao và không cử một đội ngũ đủ năng lực để đàm phán là một sai lầm tai hại, nhất là khi xét đến hậu quả tàn khốc của cuộc chiến như thế giới đang thấy và đang gánh chịu. Dù chiến dịch quân sự có thể làm chậm lại chương trình nguyên tử Iran nhưng những mối nguy về sự phổ biến vũ khí nguyên tử không thể bị xóa sổ chỉ bằng các cuộc tấn công quân sự. Điều mỉa mai nhất là khi cuộc xung đột kết thúc, Iran vẫn tiếp tục nắm giữ kiến thức, có thể có cả một số vật liệu quan trọng, để phát triển và chế tạo vũ khí nguyên tử, thậm chí họ có động lực chính trị mạnh mẽ hơn để thực hiện điều này.

Cần nói thêm, Kushner và Witkoff có thể không thành công trong các cuộc đàm phán nhưng nếu truy căn nguyên thì Trump phải là người chịu trách nhiệm chính. Tất cả những gì từng đàm phán được và giúp hình thành nên thỏa thuận JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) vào năm 2015 thời Tổng thống Barack Obama giờ lại phải làm lại từ đầu. Trump khai tử JCPOA năm 2018 để rồi tái đàm phán, rồi khai hỏa chiến tranh khi đàm phán bất thành, rồi bây giờ tìm cách gỡ rối trên bàn đàm phán, với cái thế kém hơn nhiều so với thời điểm mà Barack Obama nói chuyện với Tehran để cho ra đời JCPOA. Già néo đứt dây. “Quy luật tự nhiên” nó thế.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/song-kiem-steve-witkoff-va-jared-kushner-danh-dau-hong-do/