3734 - Trump hết sạch vốn để chơi ván bài Iran

Trúc Phương

Tehran bước vào bàn đàm phán với lá bài Hormuz trong khi Mỹ gần như chẳng có gì. Hoa Kỳ đến với tay trắng và về với tay trắng là điều tất yếu. Cách đây chỉ hai tháng, Tehran phải đối mặt cuộc khủng hoảng quốc gia nghiêm trọng nhất trong suốt 47 năm cầm quyền của họ nhưng giờ đây họ lại ở thế “trên cơ.”

Tổng Thống Donald Trump theo dõi các trận đấu võ tự do UFC 327 tại Kaseya Center, Miami, Florida, hôm Thứ Bảy, 11 Tháng Tư, trong khi người phó của ông thất bại trong thương thuyết với Iran. (Hình: Tasos Katopodis/Getty Images)

Trò chơi đấu giá đồng đô la

Tổng Thống Donald Trump sai ngay từ đầu khi mở màn cuộc trình diễn sức mạnh quân sự nên ông bế tắc trong việc tìm lối thoát bằng con đường chính trị là điều không thể khác đi được. Điều tối quan trọng là phải có mục tiêu rõ ràng và chiến lược để đạt được mục tiêu. Với ông, cả hai điều đó đều không có. Ông bước vào cuộc chiến với tâm thế chắc thắng và thắng nhanh. Điều đó đã không xảy ra. Đó là một sự tính toán sai lầm tai hại.

Mọi cuộc chiến đều trải qua ba giai đoạn: Mở màn, trung cuộc, và tàn cuộc. Như trong cờ vua, giai đoạn mở màn là việc triển khai lực lượng và giao chiến với kẻ thù. Nếu giai đoạn này không thắng nhanh, cuộc đối đầu sẽ chuyển sang giai đoạn trung cuộc, khi hai bên dốc toàn lực và tìm cách ép đối phương đầu hàng. Khi cục diện dần đến chỗ phân định thắng bại, cuộc chiến bước vào giai đoạn tàn cuộc, khi bên thua buộc phải nhân nhượng những điều kiện mà bên thắng đưa ra.

Với những gì đang thấy, cả Mỹ lẫn Iran đều không bên nào nhận thua. Tình thế hiện tại khiến cuộc đấu giữa Mỹ và Iran ngày càng mang dáng dấp trò chơi đấu giá đồng đô la (“the dollar auction”) – như ví von của tác giả Gideon Rose (thuộc Hội Đồng Quan Hệ Đối Ngoại Hoa Kỳ) trong bài viết trên tạp chí Foreign Affairs.

“Đấu giá đồng đô la” là lý thuyết trò chơi kinh tế học nổi tiếng được nhà kinh tế Martin Shubik (đại học Yale University) giới thiệu năm 1971. Đây là ví dụ kinh điển minh họa cho sự leo thang cam kết và nghịch lý của lý thuyết lựa chọn hợp lý, trong đó những quyết định từng bước trông có vẻ “hợp lý” lại dẫn đến kết quả cực kỳ phi lý, gây thiệt hại cho cả hai bên, đặc biệt càng lỗ càng cố gỡ; và càng gỡ càng mất nhiều hơn.

Quy tắc của trò chơi này là người chủ trì (auctioneer) đưa ra một tờ đô la (bất luận mệnh giá bao nhiêu) để mọi người ra giá theo kiểu đấu giá thông thường, tức là ai ra giá cao nhất sẽ thắng. Người thắng (highest bidder) sẽ được nhận tờ đô la nhưng phải trả đúng số tiền mình ra giá. Người về nhì (second highest bidder) cũng phải trả toàn bộ số tiền mình ra giá nhưng không nhận được gì cả.

Ví dụ, A trả $0.50 (để lấy tờ đô la đang được đưa ra đấu giá) và B trả $0.60 – có nghĩa B đang dẫn trước A. Bây giờ, A đứng trước lựa chọn: Hoặc bỏ cuộc và mất $0.50; hoặc trả $0.70 để hy vọng thắng lại. Nếu A trả thêm thì thắng B nhưng B có thể không bỏ cuộc và chấp nhận trả cao hơn nữa. Cuối cùng, giá đấu ngày càng vượt quá giá trị tờ đô la và cả hai đều lỗ nhưng không bên nào muốn dừng vì tin rằng chỉ cần thêm một bước nữa là thắng…

Như đề cập ở trên, trò chơi “đấu giá đô la” là ví dụ điển hình nhất của cái gọi là leo thang cam kết (escalation of commitment), khi người ta tiếp tục đổ thêm nguồn lực vào một quyết định tồi tệ chỉ để không phải thừa nhận thất bại. Nó cho thấy lý lẽ ngắn hạn (tại mỗi bước, quyết định ra giá cao hơn luôn được đưa ra chỉ nhằm giảm thiểu tổn thất tức thì) cuối cùng lại dẫn đến kết quả phi lý dài hạn.

Cuộc “đấu giá đô la” thường không có một kết quả cố định hay có thể đoán trước. Như nhà kinh tế học Martin Shubik nhận định: “Diễn biến trò chơi dường như phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tâm lý người chơi, hoặc các yếu tố ngầm thuộc về môi trường mà trò chơi đó diễn ra.” Trong trường hợp này, “yếu tố ngầm” chính là sự tính toán của mỗi bên trong khả năng có thể gây ra thiệt hại lớn hơn cho phía bên kia.

Trong vụ Iran, trong khi Mỹ tin rằng sức mạnh quân sự có thể khiến Iran quỳ gối xin hàng thì Tehran không chỉ không đầu hàng mà còn đối phó bằng chiến lược tấn công các cơ sở hạ tầng kinh tế khắp vùng Vịnh. ​​Điều tệ hại không dừng lại ở đó. Trò “dạo chơi” của Trump ở Trung Đông (cách nói của ông) lại vô hình trung làm phát sinh một lá bài mang lại lợi thế áp đảo cho Tehran: Eo biển Hormuz.

Cục diện phức tạp ở chỗ cuộc xung đột không chỉ liên quan Mỹ và Iran mà còn dính dáng Israel. Nguyên nhân gốc rễ và lợi ích chính trị của Mỹ và Israel lại không giống nhau. Trong khi Israel muốn “đập cho chết” Iran – mối đe dọa lớn nhất của họ ở khu vực, Mỹ chỉ nhắm vào vấn đề năng lực nguyên tử của Iran. Sai lầm cực kỳ tai hại của ông Trump là không nghiên cứu kỹ Israel muốn gì ở cuộc chiến này và đáng lý ông phải đánh giá kỹ lợi ích gì của Mỹ khi cùng tham chiến với Israel.

Trong bài bình luận đăng trên nhật báo The New York Times, do ông Chuck Hagel và ông Leon Panetta đồng ký tên, hai cựu bộ trưởng Quốc Phòng Mỹ viết:

“Là những cựu bộ trưởng Quốc phòng và cựu thành viên Quốc Hội, chúng tôi có thể chứng thực những vấn đề nảy sinh khi đất nước chúng ta sa vào các cuộc xung đột mà không có mục tiêu hay điểm kết thúc rõ ràng. Những cuộc xung đột ấy thường biến thành những cuộc chiến bi thảm, không thể nào giành chiến thắng, và sẽ bị lịch sử ghi nhận với ánh mắt đầy khắc nghiệt…”

“Điều này cho thấy cả đồng minh lẫn đối thủ của chúng ta nhận ra rằng những quyết định bốc đồng và đơn phương đang chi phối các mục tiêu chính sách đối ngoại của chúng ta. Nó cũng cho thấy quyết định của tổng thống trong việc bỏ qua Quốc Hội và người dân Mỹ, cũng như bất chấp các chuẩn mực dân chủ, đã gây ra những hệ quả sâu sắc như thế nào đối với quân đội, công dân Mỹ và người dân khắp thế giới…”

“Xấu” đến mức không thể xấu hơn

Có thể thấy rõ “hệ quả sâu sắc như thế nào” ngay trước mắt là Tehran từ thế yếu lại chuyển sang thế mạnh khi bóp được yết hầu của ông Trump bằng cách khóa eo biển Hormuz. Vị tổng thống Mỹ hoàn toàn bất lực trước việc giải quyết vấn đề Hormuz. Cách đây sáu tuần, trước khi ông Trump phát động cuộc chiến (vào ngày 28 Tháng Hai), Iran có nằm mơ cũng không nghĩ họ lại có thể “bóp cổ” Mỹ theo cách như họ đang làm. Hormuz nay trở thành đòn bẩy chiến lược mà Iran khiến Mỹ phải “bối rối” trên bàn đàm phán.

Suốt nhiều năm từ khi có sự xuất hiện của ông Trump, giới quan sát nhiều lần đề cập sự tuột dốc sức mạnh Mỹ trên võ đài chính trị thế giới. Không gì chứng minh rõ điều này như vậy bằng cuộc chiến Iran. Gần như toàn bộ đồng minh Mỹ giờ đây đều quay lưng lại với ông Trump. Tất nhiên họ vẫn duy trì quan hệ với nước Mỹ trên nhiều phương diện quan trọng nhưng chẳng ai coi ông là bạn đúng nghĩa của từ này.

Suốt nhiều thập niên, người ta “chơi” với Mỹ không phải chỉ vì “Mỹ giàu,” vì đây là nơi có một thị trường khổng lồ, mà còn vì người ta tin Mỹ luôn xứng đáng dẫn dắt thế giới ở những giá trị về tự do và dân chủ. Tuy nhiên, khi một tổng thống Mỹ – bất chấp đạo đức căn bản của một người đang sống ở thời đại mà văn minh nhân loại từ lâu đã đi rất xa khỏi sự mông muội, khi tuyên bố sẵn sàng xóa sổ nền văn minh Iran – thì ai cũng hiểu “nước Mỹ của ông Trump” đã xuống tới đáy một cách thảm hại như thế nào. Trong tất cả các cuộc biểu tình chống ông Trump, điều người Mỹ bày tỏ rõ nét nhất là tâm trạng xấu hổ tột cùng cho nước Mỹ ở “thời đại Trump.”

Trở lại vấn đề đàm phán với Iran. Thời điểm hiện tại, ông Trump chẳng có lá bài nào cả. Có thể ông tiếp tục mở rộng chiến dịch quân sự trong vô định nhưng để có trong tay một lá bài nhằm giành lợi thế nói chuyện với Tehran thì ông trắng tay. Khi Phó Tổng Thống JD Vance trở về Mỹ sau khi đàm phán thất bại với Iran ở Islamabad, Pakistan, tất cả gút mắc vẫn nguyên vẹn như thể chưa từng có chuyện ông phó phải làm việc với phái đoàn của Tehran suốt 21 tiếng đồng hồ, từ vấn đề eo biển Hormuz, hơn 400 kg uranium được làm giàu ở mức độ cao, cho đến việc Iran đòi “xả băng” khoảng $27 tỷ bị khóa ở các ngân hàng nước ngoài.

Nhìn chung, cả hai đều muốn kết thúc “cuộc đấu giá đô la” nhưng ngừng như thế nào để không mất mặt, nhất là với Mỹ, chứ không phải theo cách tự an ủi như cách nói của ông JD Vance rằng vụ đàm phán thất bại là “một tin xấu cho Iran nhiều hơn là với Mỹ.” Ở một góc độ, có thể nói Mỹ không thể “xấu” hơn, khi nó đã và đang ở mức xấu nhất. Những gì ông Trump tiếp tục nói về thất bại của Iran ngày càng nghe như ông nói về chính mình: THUA và THUA ĐẬM (“LOSING, and LOSING BIG!”).

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/trump-het-sach-von-de-choi-van-bai-iran/