Hamidreza Azizi
Cuộc xung đột này là một lò luyện thử thách đối với bản sắc và chính trị Hồi giáo Shiite
Một cuộc biểu tình ủng hộ Iran tại Karachi, Pakistan, tháng 2 năm 2026. Ảnh: Akhtar Soomro / Reuters
Trong những tuần cuối cùng trước khi qua đời, Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei đã diễn giải thái độ thù địch ngày càng gia tăng từ phía Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump dưới lăng kính tôn giáo và mang đậm tính Shiite. Bác bỏ những lời kêu gọi đầu hàng, ông đã viện dẫn tấm gương của Imam Hussein—vị Imam (hay lãnh tụ tinh thần) thứ ba của người Shiite—người đã kiên quyết từ chối tuyên thệ trung thành với Yazid, vị quân vương thuộc triều đại Umayyad mà trong ký ức của người Shiite, luôn gắn liền với sự chuyên quyền và bất công. Nhìn theo khía cạnh này, sự bất tuân không chỉ đơn thuần là một mệnh lệnh chiến lược, mà còn là một giá trị đã ăn sâu vào lịch sử và bản sắc của họ.
Cách diễn giải đó không hề biến mất cùng với sự ra đi của ông Khamenei. Ngược lại, các nhân vật chính trị, giới giáo sĩ và cộng đồng người Shiite trên khắp khu vực đã tiếp nhận và lan tỏa những luận điệu cùng các biểu tượng này—một minh chứng cho sự bất an và cảm giác dễ bị tổn thương ngày càng gia tăng trong lòng họ. Tại Lebanon, sự suy yếu của phong trào chính trị kiêm quân sự Shiite Hezbollah trong những năm gần đây vốn dĩ đã làm thay đổi cán cân quyền lực giữa các phe phái tôn giáo trong nước. Những chiến dịch quân sự đầy quyết liệt của Israel tại các khu vực tập trung đông người Shiite trong tháng qua càng củng cố thêm nhận định cho rằng Israel cùng đồng minh là Hoa Kỳ đang quyết tâm áp đặt hình phạt tập thể lên cộng đồng người Shiite. Tại Iraq, những đợt không kích liên tiếp của Hoa Kỳ và Israel nhằm vào Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF)—một liên minh các nhóm vũ trang hoạt động song song, vừa nằm trong vừa nằm ngoài hệ thống an ninh chính thức của nhà nước—đã khiến cho các phe phái vốn dĩ đã cố gắng tránh né những biến động gần đây, nay càng khó có thể đứng ngoài cuộc chiến. Và vượt ra ngoài phạm vi trung tâm thế giới Ả Rập, những phản ứng trước vụ ám sát ông Khamenei trong cộng đồng người Shiite tại các quốc gia như Pakistan đã làm nổi bật thực tế rằng: cuộc xung đột này đang được nhìn nhận và diễn giải thông qua một lăng kính cộng đồng và tôn giáo rộng lớn hơn.
Cuộc chiến này đang làm gia tăng tầm quan trọng và sự nổi bật của bản sắc Shiite trên nhiều phương diện cùng một lúc; qua đó, nó đang định hình lại cách thức mà các chủ thể chính trị và quân sự đánh giá cả về lợi ích lẫn những rủi ro mà họ phải đối mặt. Những nhóm vốn dĩ có thể đã chọn cách đứng ngoài cuộc, nay lại có xu hướng tham gia sâu hơn vào cuộc xung đột; trong khi đó, những nhóm vốn đã và đang chiến đấu lại phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn trong việc đẩy mạnh leo thang xung đột.
Hệ quả tất yếu là sự hình thành một vòng xoáy phản hồi: những hành động xuất phát từ nỗi sợ bị gạt ra bên lề lại châm ngòi cho những phản ứng gây hoang mang, lo ngại cho ngày càng nhiều người—qua đó mở rộng thêm nền tảng xã hội cho công cuộc huy động lực lượng trong cộng đồng người Shiite. "Trục kháng chiến"—mạng lưới các đồng minh phi nhà nước và lực lượng ủy nhiệm của Iran trải khắp khu vực—đã phải hứng chịu vô số thất bại kể từ năm 2023. Tuy nhiên, các hành động quân sự đang diễn ra của Hoa Kỳ và Israel có thể dẫn đến sự tái thiết của mạng lưới này; sự tái thiết đó không đến từ sự dàn dựng của Tehran, mà xuất phát từ một động lực mang tính hữu cơ và tự nhiên hơn nhiều: ý thức về bản sắc Hồi giáo dòng Shiite đang bị đe dọa.
Sự hình thành nỗi lo âu của người Shiite
Cái chết của Khamenei không đơn thuần là một sự kiện chính trị nội bộ tại Iran. Nó tạo ra những dư chấn mạnh mẽ trong các cộng đồng người Shiite nằm xa ngoài biên giới quốc gia này, qua đó nhấn mạnh tầm quan trọng và sức ảnh hưởng to lớn của uy quyền ông trong khu vực rộng lớn hơn. Tại Pakistan, sự ra đi của ông đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình trong các nhóm người Shiite—một số cuộc biểu tình thậm chí đã biến thành bạo loạn—với những người tham gia công khai tôn xưng ông là một vị lãnh tụ tinh thần. Tại Bahrain—quốc gia có đa số dân cư theo dòng Shiite dù đang chịu sự cai trị của một hoàng tộc theo dòng Sunni và là nơi đặt một căn cứ quân sự trọng yếu của Hoa Kỳ—những người biểu tình Shiite đã đụng độ với lực lượng an ninh, đồng thời hô vang những khẩu hiệu bày tỏ sự ủng hộ đối với Cộng hòa Hồi giáo Iran. Những phản ứng này tuy không hoàn toàn đồng nhất, nhưng chúng đã hé lộ cách mà người dân khắp khu vực diễn giải các diễn biến tại Iran thông qua lăng kính của một bản sắc tôn giáo chung và một vận mệnh tập thể gắn bó mật thiết với nhau.
Cái chết của Khamenei cũng làm rõ nét thêm một nhận thức vốn đã âm ỉ hình thành từ lâu trong cộng đồng người Shiite tại khu vực. Trên nhiều phương diện khác nhau, các chủ thể thuộc dòng Shiite đã bắt đầu nhìn nhận những diễn biến trong khu vực như là bằng chứng cho thấy cán cân quyền lực đang dịch chuyển theo chiều hướng bất lợi cho họ. Cuộc chiến liên quan đến Iran đã đánh dấu đỉnh điểm của cảm nhận ngày càng gia tăng về mối đe dọa này.
Tại Lebanon, vị thế của phong trào Hezbollah đã phải chịu nhiều sức ép kể từ cuộc chiến năm 2024 với Israel, qua đó làm suy yếu một trụ cột trung tâm trong thế cân bằng giữa các giáo phái tại quốc gia này. Tình trạng đó càng trở nên trầm trọng hơn trong những tuần gần đây. Israel đã đẩy mạnh các chiến dịch tấn công tại Lebanon, bao gồm một loạt đợt không kích tàn khốc vào ngày 8 tháng 4, khiến hàng trăm người thiệt mạng tại các khu vực có đông dân cư theo dòng Shiite sinh sống. Tờ *New York Times* cùng nhiều ấn phẩm báo chí khác cũng đã đưa tin rằng các quan chức Israel đã kêu gọi cộng đồng người Cơ đốc giáo và người Druze ở miền nam Lebanon trục xuất những người Shiite ra khỏi cộng đồng của họ. Người Shiite tại Lebanon nhìn nhận những sức ép từ phía Israel không chỉ đơn thuần là một chiến dịch nhằm vào Hezbollah, mà còn là một chiến dịch chống lại toàn bộ cộng đồng người Shiite nói chung.
Trong khi đó, sự sụp đổ của nhà lãnh đạo Syria Bashar al-Assad vào năm 2024, cùng với sự hình thành của một trật tự chính trị mới tại Syria, đã làm dấy lên những mối lo ngại khác biệt tại quốc gia láng giềng Iraq. Cộng đồng người Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq lo ngại rằng người kế nhiệm ông Assad—Ahmed al-Shara, một cựu chiến binh thánh chiến dòng Sunni với nguồn gốc từ tổ chức al-Qaeda tại Iraq—có thể tiếp thêm động lực cho các mạng lưới phiến quân dòng Sunni và tái tạo một nguồn gây bất ổn xuyên biên giới. Đây là một mối lo đặc biệt cấp bách, xét đến lịch sử xung đột sắc tộc tại Iraq cũng như ký ức vẫn còn rất sống động về cuộc chiến chống lại cái gọi là Nhà nước Hồi giáo (còn gọi là ISIS), trong đó các lực lượng dân quân dòng Shiite đã đóng vai trò chủ chốt.
Cuộc chiến này đang làm gia tăng tầm quan trọng và sự nổi bật của bản sắc Shiite trên nhiều phương diện khác nhau.
Các quan chức Hoa Kỳ càng làm gia tăng sự báo động này khi đưa ra những gợi ý cho rằng một cuộc tái thiết trật tự khu vực trên diện rộng đang diễn ra. Chẳng hạn, các nhà bình luận dòng Shiite tại Iran và Iraq đã bày tỏ sự lo ngại trước những phát biểu vào tháng 9 năm 2025 của Tom Barrack—đặc phái viên của Washington tại Syria—người đã phủ nhận chính khái niệm "Trung Đông" như một phạm trù chính trị có ý nghĩa, khi tuyên bố rằng "không hề có Trung Đông", mà chỉ có "các bộ lạc và những ngôi làng". Họ coi đây là bằng chứng cho thấy một nỗ lực được Hoa Kỳ hậu thuẫn nhằm định hình lại khu vực dựa trên các ranh giới sắc tộc, tạo ra một trật tự do người Sunni thống trị và gạt các chủ thể dòng Shiite ra bên lề.
Việc cộng đồng người Shiite bị gạt ra bên lề trong lịch sử tại nhiều nơi ở Trung Đông đã khiến những nhận thức này trở nên đặc biệt mạnh mẽ. Trên khắp khu vực, các cộng đồng Shiite từ lâu đã nắm giữ những vị thế chính trị đầy hạn chế, ngay cả tại những nơi mà họ chiếm tỷ lệ lớn trong dân số. Tại Iraq, người Shiite chỉ mới vươn lên nắm quyền sau sự lật đổ của Saddam Hussein vào năm 2003; tuy nhiên, vị thế chính trị ưu việt của họ lại phụ thuộc vào những cơ chế thể chế đầy mong manh—vốn bắt nguồn từ sự chia sẻ quyền lực theo sắc tộc—cũng như dựa vào các nhóm vũ trang như Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF). Tại Lebanon, tầm ảnh hưởng của người Shiite phụ thuộc vào việc duy trì một thế cân bằng đầy tinh tế với cộng đồng người Sunni và người Cơ đốc giáo dòng Maronite. Tại Bahrain và các quốc gia vùng Vịnh khác, cộng đồng người Shiite vẫn chưa được đại diện xứng đáng về mặt chính trị, bất chấp trọng lượng về mặt dân số của họ.
Cuộc chiến tại Iran chỉ là ví dụ mới nhất—dù là ví dụ mang tính kịch tính nhất—cho điều mà cộng đồng người Shiite nhìn nhận như một chiến dịch rộng lớn hơn nhằm chống lại các lợi ích cũng như những đại diện chính trị của họ. Người Shiite lo ngại rằng những thành quả mà họ đã đạt được trong vài thập kỷ gần đây—tại Iraq, Lebanon và nhiều nơi khác—có thể sẽ bị đảo ngược. Cùng với sự qua đời của ông Khamenei và chiến dịch tấn công dữ dội của Israel tại Lebanon, những nỗi lo ngại đó càng trở nên gay gắt hơn bao giờ hết.
Phản ứng nhanh chóng
Tại những nơi như Pakistan và Bahrain, các cộng đồng Hồi giáo dòng Shiite chủ yếu phản ứng trước cuộc chiến bằng các cuộc biểu tình và những hoạt động huy động mang tính biểu tượng. Tuy nhiên, điều mang lại hệ quả sâu sắc hơn lại chính là hành vi của các phe phái vũ trang và chính trị nằm ở trung tâm quyền lực của người Shiite trong khu vực. Cách hành xử của họ cho thấy tầm quan trọng ngày càng tăng của yếu tố bản sắc—không chỉ dừng lại ở lời lẽ suông, mà còn thể hiện qua những quyết định tham chiến ngay cả khi các nhóm này phải đối mặt với những hạn chế đáng kể về mặt vật chất.
Tại Lebanon, quyết định tham chiến vào tháng 3 của Hezbollah nhằm hỗ trợ Iran là một ví dụ nổi bật. Dù đã bị suy yếu nghiêm trọng và phải hứng chịu áp lực liên tục từ phía Israel, nhóm này vẫn phóng những loạt tên lửa dữ dội về phía lãnh thổ Israel. Đáp trả lại, Israel đã mở rộng phạm vi tấn công thâm nhập sâu vào các khu vực có đông người Shiite sinh sống—thậm chí vượt ra ngoài phạm vi miền Nam Lebanon—góp phần khiến hơn một triệu người phải rời bỏ nhà cửa, mà đại đa số trong số đó là người Shiite. Những hành động này đã làm lu mờ ranh giới phân định giữa Hezbollah và chính cộng đồng dân cư, nơi cung cấp cho họ nguồn lực ủng hộ. Chúng cũng đồng thời làm gia tăng cái giá phải trả nếu Hezbollah chọn cách kiềm chế. Nhóm này buộc phải tiếp tục cuộc chiến chống lại Israel, nếu không muốn bị coi là đã từ bỏ vai trò vốn được thừa nhận bấy lâu nay là người bảo vệ cho cộng đồng Hồi giáo dòng Shiite.
Tại Iraq, tình hình diễn biến có phần bị kiềm chế hơn, nhưng mức độ phản ánh thực tế lại không hề kém phần sâu sắc. Ngay từ thời điểm khởi phát, các nhà lãnh đạo tôn giáo dòng Shiite hàng đầu tại đây đã nhấn mạnh tầm quan trọng của sự thận trọng. Vào đầu tháng 3, Đại Ayatollah Ali al-Sistani—giáo sĩ Hồi giáo dòng Shiite có tầm ảnh hưởng lớn nhất tại Iraq—đã đưa ra một tuyên bố cảnh báo về nguy cơ leo thang xung đột, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải tránh để đất nước bị lôi vào một cuộc chiến tranh quy mô rộng lớn hơn. Mặc dù giọng điệu trong các phát biểu sau đó của ông có trở nên cứng rắn hơn, ông vẫn kiên quyết không kêu gọi tiến hành thánh chiến hay huy động lực lượng trực tiếp; điều này cho thấy sự lo ngại sâu sắc của các nhà lãnh đạo Shiite tại Iraq trước nguy cơ sụp đổ của trật tự chính trị vốn đã rất mong manh tại quốc gia này.
Tuy nhiên, ngay cả tại đó, logic của sự kiềm chế cũng đang ngày càng chịu nhiều sức ép. Các cuộc tấn công lặp đi lặp lại của Hoa Kỳ và Israel nhằm vào các vị trí của Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF)—bao gồm cả các cuộc tập kích vào sở chỉ huy, cơ sở hậu cần và nhân sự—đã bắt đầu làm thay đổi môi trường chính trị. Các cuộc tấn công do một bộ phận các nhóm dân quân Iraq thực hiện—đáng chú ý là những nhóm hoạt động dưới ngọn cờ của cái gọi là "Kháng chiến Hồi giáo tại Iraq"—nhằm vào các mục tiêu của Hoa Kỳ đã vấp phải những đòn phản công trên diện rộng nhắm vào toàn bộ lực lượng PMF; điều này đã mở rộng phạm vi đối đầu, đồng thời gia tăng sức ép lên chính phủ Iraq cũng như các cử tri thuộc cộng đồng Hồi giáo dòng Shiite của họ.
Các cộng đồng Hồi giáo dòng Shiite từ lâu đã nắm giữ những vị thế chính trị đầy hạn chế.
Về phía mình, chính phủ Iraq đã từ chối kiềm chế các nhóm này, đánh dấu một sự chuyển dịch so với những nỗ lực ngăn chặn leo thang căng thẳng trước đó. PMF không đơn thuần chỉ là một tập hợp các nhóm dân quân; đây là trụ cột trung tâm của quyền lực Shiite tại Iraq kể từ sau năm 2003, và quan trọng hơn cả, là một bộ phận thuộc lực lượng vũ trang chính quy của nhà nước Iraq, chịu sự chỉ huy trực tiếp của Thủ tướng. Việc nhắm mục tiêu vào lực lượng này cũng đồng nghĩa với việc tấn công trực diện vào chính nhà nước Iraq—một hành động làm gia tăng sức ép buộc các lực lượng chính phủ Iraq phải tiến hành phản ứng trực tiếp chống lại Hoa Kỳ và Israel.
Những phản ứng này càng trở nên đáng chú ý hơn khi đặt trong bối cảnh các giai đoạn đối đầu trước đây giữa Iran và Israel. Trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6 năm 2025, các chủ thể thuộc dòng Shiite tại Lebanon và Iraq phần lớn vẫn đứng ngoài cuộc. Xung đột khi đó dường như vẫn nằm trong tầm kiểm soát, với những rủi ro mang tính sống còn ở mức hạn chế đối với chính phủ do người Shiite lãnh đạo tại Iran cũng như các đồng minh trong khu vực của họ. Cuộc chiến hiện nay lại có quy mô rộng lớn hơn nhiều, lôi kéo và đe dọa các chủ thể Shiite trên khắp toàn khu vực. Sự chuyển dịch này giúp lý giải tại sao ngày càng nhiều nhóm Shiite bị cuốn vào vòng xoáy giao tranh, ngay cả khi những rủi ro về các đòn trả đũa từ phía Hoa Kỳ và Israel đang ngày một gia tăng.
Hệ quả là một vòng xoáy phản hồi đầy nguy hiểm. Việc huy động lực lượng ban đầu của các chủ thể có cam kết tư tưởng mạnh mẽ—tiêu biểu là Hezbollah và một số nhóm dân quân Iraq—đã châm ngòi cho những hành động leo thang từ phía Israel và Hoa Kỳ; trong đó bao gồm các chiến dịch quân sự kéo dài tại những khu vực có đông người Shiite sinh sống, cùng với việc gia tăng sức ép lên các thể chế gắn liền với quyền lực của cộng đồng này. Ngược lại, chính những phản ứng đó lại đang làm gia tăng cảm giác bị đe dọa trong cộng đồng người Shiite, khiến cho các chủ thể chính trị và quân sự thuộc dòng này càng khó lòng duy trì sự kiềm chế. Trục liên minh mới
Bất kể diễn biến của lệnh ngừng bắn hiện tại tại Iran cũng như cục diện cuộc chiến rộng lớn hơn ra sao, sự nổi bật ngày càng tăng của bản sắc Hồi giáo dòng Shiite nhiều khả năng sẽ định hình quỹ đạo của những căng thẳng khu vực trong tương lai. Tại Lebanon, động lực này có thể khiến việc cô lập Hezbollah về mặt chính trị trở nên khó khăn hơn, ngay cả khi lực lượng này vẫn đang phải chịu áp lực quân sự dai dẳng. Các quan chức Israel đã phát tín hiệu rằng các chiến dịch quân sự ở miền nam Lebanon có thể sẽ tuân theo "mô hình Rafah"—ám chỉ thành phố bị tàn phá nặng nề ở phía nam Gaza—qua đó làm dấy lên viễn cảnh về một cuộc chiếm đóng kéo dài. Cộng đồng người Shiite nhiều khả năng sẽ diễn giải kịch bản này như một mối đe dọa trực tiếp đối với vị thế và sự an nguy của họ. Chính nhận thức đó đang làm thay đổi cục diện chính trị nội bộ. Những căng thẳng từng tồn tại giữa Hezbollah và Amal—một phong trào chính trị lớn khác của người Shiite tại Lebanon—đã nhường chỗ cho một sự tái liên kết dưới áp lực chung. Ông Nabih Berri—Chủ tịch Quốc hội thuộc dòng Shiite kiêm lãnh đạo phong trào Amal—đã cùng Hezbollah phản đối quyết định hồi tháng 3 năm 2026 của chính phủ Lebanon về việc trục xuất Đại sứ Iran khỏi Beirut. Áp lực quân sự từ phía Israel có thể làm suy giảm năng lực tác chiến của Hezbollah, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ củng cố chính cái logic cộng đồng—yếu tố nền tảng giúp lực lượng này duy trì sự tồn tại.
Một động lực tương tự cũng có thể diễn ra tại Iraq, mặc dù thông qua những cơ chế khác biệt. Các nhóm vũ trang dòng Shiite tại Iraq đã hình thành nhằm phản ứng lại những mối đe dọa mà họ cảm nhận được trong quá khứ—khởi đầu là cuộc xâm lược và chiếm đóng của Hoa Kỳ, và sau đó là sự trỗi dậy của tổ chức ISIS. Ngày nay, những nỗi sợ hãi mới về áp lực từ bên ngoài—vốn bị thổi bùng bởi những lo ngại về sự hồi sinh của chủ nghĩa cực đoan dòng Sunni, cũng như các hành vi xâm phạm chủ quyền Iraq của Hoa Kỳ và Israel—đang làm sống dậy những câu chuyện tự sự về tinh thần kháng chiến từng xuất hiện trước đây. Ngày càng nhiều nhóm vũ trang tại Iraq có thể sẽ sẵn sàng gia tăng áp lực cả về quân sự lẫn chính trị lên Hoa Kỳ nhằm buộc nước này cắt giảm hoặc chấm dứt sự hiện diện quân sự tại quốc gia Trung Đông này; song song với đó, những căng thẳng về sắc tộc và chính trị giữa một bên là cộng đồng người Shiite Iraq, và bên kia là cộng đồng người Sunni cùng người Kurd, sẽ ngày càng trở nên sâu sắc hơn.
Hàm ý rộng lớn hơn của tình hình này là: cuộc chiến hiện tại có thể đang tái thiết lập một phần của "trục kháng chiến" do Iran hậu thuẫn, nhưng lại theo một cơ chế "tự phát từ bên dưới". Động lực chủ chốt thúc đẩy quá trình này không nhất thiết phải là sự điều phối tập trung từ Tehran, mà lại chính là những nỗi sợ hãi mang tính cục bộ về nguy cơ bị gạt ra bên lề, bị chiếm đóng, hoặc bị bỏ rơi. Trong suốt chiều dài lịch sử, chính những nỗi lo ngại như vậy đã trở thành nguồn sức mạnh giúp duy trì các phong trào kháng chiến, ngay cả trong bối cảnh thiếu vắng sự hậu thuẫn vững chắc từ phía nhà nước.
Kết quả của tình thế này là một nghịch lý. Một cuộc chiến vốn được khởi xướng—ít nhất là một phần—với mục đích làm suy yếu Iran cùng mạng lưới liên kết khu vực của quốc gia này, rốt cuộc lại có nguy cơ củng cố chính những điều kiện xã hội và chính trị vốn là nền tảng duy trì sự tồn tại của họ. Và cấu trúc mới hình thành từ tiến trình này, nhiều khả năng, sẽ không còn mang dáng dấp của một "trục liên minh tập trung" như những gì đã từng tồn tại trong quá khứ. Nó có thể rời rạc hơn, kém phối hợp hơn và khó kiểm soát hơn, nhưng đồng thời cũng bền vững hơn, độc lập với bất kỳ quốc gia hay chủ thể đơn lẻ nào, và bắt nguồn từ một nỗi sợ hãi chung đang ngày càng lan rộng.
Hamidreza Azizi là Nghiên cứu viên Thỉnh giảng tại Viện Các vấn đề Quốc tế và An ninh Đức, đồng thời là tác giả của cuốn sách sắp xuất bản mang tựa đề *Trục Kháng cự: Iran, Israel và Cuộc đấu tranh vì Trung Đông*.
https://www.foreignaffairs.com/iran/what-iran-war-means-axis-resistance
***
What the Iran War Means for the “Axis of Resistance”
The Conflict Is a Crucible for Shiite Identity and Politics
A demonstration in support of Iran, in Karachi, Pakistan, February 2026 Akhtar Soomro / Reuters
In the final weeks before his death, Iranian Supreme Leader Ali Khamenei cast the mounting hostility of U.S. President Donald Trump in religious and explicitly Shiite terms. Rejecting calls for capitulation, he invoked the example of Imam Hussein—the third imam, or spiritual leader, of the Shiites—refusing to pledge allegiance to Yazid, the Umayyad ruler widely associated in Shiite memory with tyranny and injustice. Defiance, in this light, was not simply a strategic imperative but a value rooted in history and identity.
That framing did not disappear with Khamenei’s death. Instead, Shiite political figures, clerics, and communities across the region have taken up this rhetoric and symbolism, a measure of their growing disquiet and sense of vulnerability. In Lebanon, the weakening in recent years of the Shiite political and military movement Hezbollah had already altered the country’s sectarian balance. Aggressive Israeli operations in Shiite-populated areas over the past month have only reinforced perceptions that Israel and its ally the United States are bent on subjecting Shiites to collective punishment. In Iraq, repeated U.S. and Israeli strikes on the Popular Mobilization Forces (PMF)—a coalition of armed groups that are at once inside and outside the formal state security forces—have made it harder for factions that had largely avoided entanglement in recent upheavals to stay out of the fray. And beyond the Arab core, reactions to Khamenei’s killing among Shiite populations in places such as Pakistan underscore how the conflict is being interpreted through a broader communal and religious lens.
The war is heightening the salience of Shiite identity across multiple arenas at once and, in doing so, reshaping how political and military actors assess both their interests and their risks. Groups that might otherwise have remained on the sidelines are becoming more likely to get involved in the strife, and those already fighting face growing pressure to escalate.
The consequence is a feedback loop: actions driven by fears of marginalization provoke responses that alarm more and more people, expanding the social base for Shiite mobilization. The “axis of resistance,” Iran’s network of nonstate allies and proxies across the region, has endured numerous setbacks since 2023. But ongoing U.S. and Israeli military actions may lead to its reconstitution, not through the orchestration of Tehran but rather as a result of the altogether more organic impetus of an embattled Shiite identity.
The making of Shiite anxiety
Khamenei’s killing was not simply a political event inside Iran. It reverberated across Shiite communities well beyond the country’s borders, underscoring the extent to which his authority had significance in the wider region. In Pakistan, his death triggered protests among Shiite groups, some of which turned violent, with participants explicitly referring to him as a religious guide. In Bahrain, which has a majority Shiite population even though it is ruled by a Sunni royal family and is home to a key U.S. military base, Shiite protesters clashed with security forces and demonstrators expressed support for the Islamic Republic of Iran. These reactions were not uniform, but they revealed how people across the region interpreted developments in Iran through a sense of shared religious identity and collective fate.
Khamenei’s death also crystallized a perception among Shiites in the region that had been forming for some time. Across several arenas, Shiite actors had already begun to see regional developments as evidence of a disadvantageous shift in the balance of power. The Iran war marked a culmination point in this growing sense of a threat.
In Lebanon, Hezbollah’s position had been under strain since the 2024 war with Israel, weakening a central pillar of the country’s sectarian equilibrium. That only became more pronounced in recent weeks. Israel has ramped up its offensive in Lebanon, including a devastating round of strikes on April 8 that left hundreds dead in areas with large Shiite populations. The New York Times and other publications have also reported that Israeli officials have urged Christians and Druze in southern Lebanon to expel Shiites from their communities. Shiites in Lebanon perceive Israeli pressure as part of a campaign not just against Hezbollah but against the Shiite community more generally.
Meanwhile, the fall of Syrian leader Bashar al-Assad, in 2024, and the emergence of a new political order in Syria raised a different set of concerns in neighboring Iraq. Iraqi Shiites fear that Assad’s replacement, Ahmed al-Shara—a former Sunni jihadi with roots in al-Qaeda in Iraq—could embolden Sunni militant networks and reintroduce a source of cross-border instability, a particularly pressing concern given Iraq’s sectarian history and the still vivid memory of the war against the so-called Islamic State, also known as ISIS, in which Shiite militias played a leading role.
The war is heightening the salience of Shiite identity across multiple arenas.
U.S. officials have compounded the alarm by suggesting that a wider reordering of the region is underway. For instance, Shiite commentators in Iran and Iraq noted with concern remarks in September 2025 by Tom Barrack, Washington’s envoy to Syria, who dismissed the very notion of the Middle East as a meaningful political category, stating that “there is no Middle East,” only “tribes and villages.” They saw it as proof of a U.S.-backed effort to reshape the region along sectarian lines, producing a Sunni-dominated arrangement that would sideline Shiite actors.
The historical marginalization of Shiites in many parts of the Middle East gave these perceptions particular force. Across the region, Shiite communities have long occupied politically constrained positions, even where they represent large segments of the population. In Iraq, Shiites grew ascendant only after the toppling of Saddam Hussein, in 2003, but their political preeminence relies on fragile institutional arrangements rooted in sectarian power sharing and on armed groups such as the PMF. In Lebanon, Shiite influence depends on maintaining a delicate balance with Sunnis and Maronite Christians. In Bahrain and other Gulf states, Shiite populations remain politically underrepresented despite their demographic weight.
The war in Iran constitutes just the latest, albeit the most dramatic, instance of what Shiites perceive as a broader campaign against their interests and their representatives. Shiites fear that the gains they have made in recent decades—in Iraq, Lebanon, and elsewhere—could be rolled back. With Khamenei’s death and the bludgeoning Israeli campaign in Lebanon, those anxieties have only become more acute.
Rapid response
In places such as Pakistan and Bahrain, Shiite communities largely reacted to the war with protests and symbolic mobilization. More consequential, however, was the behavior of armed and political factions at the core of Shiite power in the region. Their conduct demonstrates the heightened salience of identity—not in rhetoric alone but in decisions to fight even when these groups face significant material constraints.
In Lebanon, Hezbollah’s decision to enter the war in March in support of Iran stands out. Badly weakened and facing sustained Israeli pressure, the group nonetheless sent barrages of rockets into Israel. In response, Israel widened its attacks deep into Shiite-populated areas—even beyond southern Lebanon—contributing to the displacement of more than a million people, the vast majority of them Shiites.These acts blur the distinction between Hezbollah and the population from which it draws support. They also raise the cost of restraint for Hezbollah. The group must keep up the fight against Israel lest it be perceived as having forsaken its mantle as the defender of the Shiite community.
In Iraq, the dynamic is more constrained but no less revealing. From the outset, leading Shiite authorities emphasized caution. In early March, Grand Ayatollah Ali al-Sistani, the most influential Shiite cleric in Iraq, issued a statement warning against escalation and stressing the need to avoid dragging the country into a wider war. Even as his rhetoric hardened in subsequent remarks, he stopped short of calling for jihad or direct mobilization, demonstrating how worried Iraqi Shiite leaders are about the collapse of the country’s delicate political order.
Yet even there, the logic of restraint is coming increasingly under strain. Repeated strikes by the United States and Israel on PMF positions—including attacks on headquarters, logistical facilities, and personnel—have begun to alter the political environment. Attacks by a subset of Iraqi militias, notably those operating under the banner of the so-called Islamic Resistance in Iraq, on U.S. targets have been met with broader strikes that have targeted the PMF as a whole, expanding the scope of confrontation and raising pressure on the Iraqi government and its Shiite constituencies.
Shiite communities have long occupied politically constrained positions.
The Iraqi government, for its part, has refused to rein in these groups, marking a shift from earlier efforts to contain escalation. The PMF is not simply a collection of militias; it is a central pillar of post-2003 Shiite power in Iraq and, crucially, a part of Iraq’s state armed forces under the prime minister’s authority. Targeting it is tantamount to striking the Iraqi state itself, an act that increases the pressure on Iraqi government forces to mount a direct response against the United States and Israel.
These reactions are more striking when set against earlier phases of Iranian-Israeli confrontation. During the 12-day war in June 2025, Shiite actors in Lebanon and Iraq remained largely on the sidelines. The conflict appeared containable, with limited existential risks to the Shiite-led government in Iran or its allies in the region. The current war is far more expansive, implicating and threatening Shiite actors across the region. That shift helps explain why more Shiite groups have become ensnared in the fighting even as the risks of U.S. and Israeli retaliation have grown.
The result is a dangerous feedback loop. Initial mobilization by more ideologically committed actors—Hezbollah and some Iraqi militias—has prompted escalatory actions by Israel and the United States, including sustained operations in Shiite-populated areas and intensified pressure on institutions associated with Shiite power. Those responses, in turn, are widening the sense of threat among Shiites, making it harder for Shiite political and military actors to exercise restraint.
The new axis
No matter the course of the current cease-fire in Iran and the wider war, the growing salience of Shiite identity is likely to shape the trajectory of future regional tensions. In Lebanon, this dynamic may make Hezbollah harder to isolate politically, even as it remains under sustained military pressure. Israeli officials have indicated that operations in southern Lebanon could follow a “Rafah model,” referring to the devastated city in the south of Gaza, raising the prospect of prolonged occupation. Shiites would likely interpret such a scenario as a direct threat to their position and security. That perception is already remaking domestic politics. Earlier tensions between Hezbollah and Amal, another major Shiite political movement in Lebanon, have given way to renewed alignment under pressure. Nabih Berri, the Shiite speaker of parliament and the head of Amal, joined Hezbollah in resisting the Lebanese government’s March 2026 decision to expel Iran’s ambassador from Beirut. Israeli military pressure may degrade Hezbollah’s capabilities, but it also risks reinforcing the communal logic that sustains it.
A similar dynamic could unfold in Iraq, although through different mechanisms. Shiite armed groups in Iraq emerged in response to earlier episodes of perceived threat—first the U.S. invasion and occupation, and later the rise of ISIS. Today, fresh fears of external pressure, stoked by concerns of renewed Sunni extremism and violations of Iraqi sovereignty by the United States and Israel, are reviving earlier narratives of resistance. More groups in Iraq may become willing to exert military and political pressure on the United States to reduce or end its presence in the country, while sectarian and political tensions between Iraqi Shiites, on the one hand, and Sunnis and Kurds, on the other, will deepen.
The broader implication is that the war may reconstitute parts of the Iran-backed “axis of resistance” from below. The key driver would not necessarily be centralized coordination from Tehran but localized fears of marginalization, occupation, and abandonment. Such concerns have historically sustained resistance movements even in the absence of strong state backing.
The result is a paradox. A war intended, in part, to weaken Iran and its regional network may instead strengthen the social and political conditions that sustain it. What emerges is unlikely to resemble the centralized axis of the past. It may be more fragmented, less coordinated, and harder to control, but also more durable, independent of any single state or actor, and rooted in a widening sense of communal fear.
HAMIDREZA AZIZI is a Visiting Fellow at the German Institute for International and Security Affairs and the author of the forthcoming book The Axis of Resistance: Iran, Israel, and the Struggle for the Middle East.
Nhận xét
Đăng nhận xét