1542 - Gươm đã tuốt ra nơi miền đất xa xôi - Những ước mơ tan vỡ của Miền Nam (Phần 20)

 Tác giả: George J. Veith

Trần Quang Nghĩa dịch

PHỤC HỒI KINH TẾ

Trong khi hòa bình là vấn đề chính đối với công chúng miền Nam, thì bất mãn kinh tế là vấn đề lớn thứ hai. Những thăm dò công luận hàng tháng được các nhân viên phỏng vấn người Việt được CORDS đào tạo tiến hành cho thấy các vấn đề cơm áo gạo tiền vẫn là mối quan ngại bức bách. Báo cáo tháng 4 1971 cho thấy trong khi có 43 phần trăm người trả lời cho rằng chính quyền đã đạt được các tiến bộ kinh tế, 37 phần trăm tin rằng nó đã thất bại. Dù có những tai hoạ kinh tế, Bunker vẫn xem Tổng trưởng Kinh tế Phạm Kim Ngọc là “người tài giỏi nhất trong Nội các.”

Bất chấp nỗi bất mãn tiếp diễn, tình hình kinh tế vĩ mô đã cải thiện. Chẳng hạn, việc cải cách ruộng đất là một thành tựu vang dội. Đến ngày kỷ niệm một năm luật Người Cày Có Ruộng ra đời, bộ của Cao Văn Thân đã phân phối hơn 500 ngàn mẫu cho 162,341 nông dân. Dưới bất kỳ phép đo nào, đó là một thành tựu choáng ngợp, hầu hết được tiến hành ở mức độ làng. Thân lên kế hoạch chuyển thêm 900 ngàn mẫu vào năm sau. Vào tháng 3 1973, mục tiêu của ông là phải hoàn tất chương trình và phân phát 2.5 triệu mẫu đất. Kết quả cuối cùng sẽ nuôi dưỡng đầy hy vọng tính hợp pháp rộng khắp ở nông thôn mà chính quyền còn đang thiếu thốn.

Đối với Ngọc, “kinh tế cũng quan trọng như đánh giặc,” một điều rất ít được nhận ra tại thời điểm đó nhưng tuyệt đối đúng đắn. Vào tháng 3 1971, mức độ lạm phát đã giảm nhiều từ lần tăng rất nóng vào giữa năm 1970, nhưng khoảng hở ngân sách tiếp tục mở rộng. Để giải quyết nhu cầu có thêm nguồn tài chính, Ngọc lên kế hoạch tạo ra các thay đổi cấu trúc kinh tế có ý nghĩa trong năm 1971 để giải quyết các vấn để tài chính của miền Nam. Sự tăng trưởng sẽ chữa lành các rủi ro kinh tế của miền Nam, và thiết kế của Ngọc nằm trên các nguyên tắc thị trường tự do, khai thác dầu khí, và phát triển kỹ nghệ. Trong khi các tổng trưởng trước đây như Nguyễn Hữu Hanh đã trông cậy vào việc kiếm tiền bù đắp thâm hụt, viện trợ Mỹ, và các thuế nhập khẩu để cung cấp kinh phí cho CQMN, thì mục tiêu của Ngọc là “chuyển hướng kinh tế từ sự phụ thuộc nặng nề vào viện trợ nước ngoài bằng cách động viên mọi nỗ lực và tài nguyên tiến đến việc cung ứng tài chính cho chi phí chiến tranh gia tăng, và hướng về tương lai, đặt nền móng cho phát triển kinh tế an toàn.” Cả Ngọc và người phó của minh, Nguyễn Đức Cường, quyết tâm dịch chuyến miền Nam khỏi mô hình kế hoạch tập quyền được các nhà hành chính do Pháp đào tạo chủ trương trước đây đã khống chế việc kế hoạch hóa kinh tế miền Nam.

Ngọc đặc biệt để mắt đến việc khai thác dầu khí ở bờ biển miền Nam. Ông âm thầm hy vọng thu nhập từ dầu khí sẽ giải quyết được vấn đề kinh phí thiếu hụt triền miên. Sau khi các thăm dò địa chất chỉ ra rằng vùng biển miền Nam có thể chứa các trữ lượng dầu, Thiệu ký một sắc luật vào ngày 1/12/1970, ủy quyền khảo sát cho các công ty nước ngoài. Ông đã quyết định bãi bỏ việc thành lập một công ty dầu quốc gia và thay vào đó để cho các công ty ngoại quốc phiêu lưu và trang trí mọi phí tổn. Ngọc cử Trần Văn Khôi, một kỹ sư trẻ trong bộ mình, cầm đầu Uỷ ban Dầu khí Quốc gia của miền Nam vừa mới thành lập. Khôi đi đến Iran để nghiên cứu và phát triển một hợp đồng chào giá dầu, và ông xuất hiện trên truyền hình để quảng bá các kế hoạch của CQMN.

Tuy nhiên, hy vọng lớn của Ngọc thất bại do các thế lực ngoài vòng kiểm soát của ông. Khi ông công khai vào tháng 2/1971 rằng bộ của ông sẽ bắt đầu nhận các vụ bỏ thầu quyền thăm dò dầu khí, phe tả phản chiến ở Mỹ nhảy chồm lên. Họ tuyên bố dầu khi đang lèo lái chính sách Việt Nam của Nixon. Cơn thịnh nộ buộc Saigon phải huy bỏ việc đấu thầu, nhưng Ngọc thông báo vào ngày 9/6 rằng việc đấu thầu sẽ tổ chức lại. Nhiều lời đề nghị bỏ thầu được nộp, nhưng Thiệu để cho chúng hết hạn. Việc gọi thầu thăm dò dầu khí cứ để trùm mền  suốt hai năm sau. Chỉ đến đầu năm 1973, sau khi Ngọc tiếp tục quấy rầy Thiệu, cuối cùng Thiệu mới đồng ý. Sự đình hoãn là một sai lầm lớn. Nếu việc đấu thầu đã được chấp nhận vào năm 1971, các giếng dầu kiểm tra hẳn đã được khoan và đến năm 1975 lợi tức từ việc sản xuất dầu ắt hẳn có thể đã giúp ổn định tình trạng thâm hụt ngân sách mới manh nha đúng ngay khi viện trợ Mỹ giảm xuống tệ hại. Hơn nữa, Ngọc xem thu nhập dầu khí như một vực dậy tâm lý, một điều gì đó gây cho quần chúng niềm hy vọng kinh tế hơn là nỗi tuyệt vọng buồn thảm của thuế má chồng chất. Điều gì gây ra sự đình hoãn? Ngọc không biết cho đến nhiều năm sau là việc treo lại là do nguyên do của nhiều yếu tố phối hợp. Thứ nhất, tiếng ồn ào do phe tả phản chiến Mỹ hò hét đã khiến Thiệu tạm dừng để tránh bị nghi ngờ. Thứ hai, ông trong lòng sợ rằng các công ty dầu có thể hũ hóa các viên chức nhà nước. Thứ ba, cuộc Công kích 1972 và rồi hòa đàm Paris đã chiếm hết thì giờ của chính quyền, khiến việc đấu thầu quyền thăm dò dầu khí phải gác lại.

Mặc dù thiết kế hoành tráng của ông là sử dụng doanh thu dầu khí, cải cách cấu trúc lại là mục tiêu tức thì của Ngọc. Bước đầu tiên của ông là cải tiến việc thu thuế, nhưng để tránh phản ứng gay gắt như vào tháng 10 1969 từ việc tăng thuế nhập khẩu đột ngột, Ngọc muốn thúc đẩy việc thu thuế cá nhân dần dần để giảm nhẹ nỗi bất mãn. Tuy vậy, sứ quán Mỹ, quan ngại về việc quốc hội đang gia tăng bất bình về tình hình tham nhũng và chi tiêu không đúng cách tiền viện trợ, nên ép buộc ông ngay lập tức phải áp đặt tăng thuế mọi đối tượng. Ngọc lưỡng lự, sợ rằng việc này sẽ kích động xuống đường, nhưng thay vào đó ông thuyết phục tổng trưởng bộ tài chính tiến hành kiểm tra thuế và kiểm toán ở Saigon. Bản năng Ngọc cho thấy là chính xác. Sau khi nhiều doanh nghiệp phàn nàn về sự xuất hiện thình lình của thanh tra thuế, vào ngày 25/2/1971, Thiệu hủy bỏ việc ấy. Sau đó tổng thống thông báo rằng công chức và binh sĩ vẫn được miễn thuế lợi tức suốt thời chiến. Thiệu rõ ràng  đang muốn lấy lòng giới ủng hộ mình, vì vào tháng 3 ông chấp thuận lượt cải cách kinh tế tiếp theo của Ngọc. Trong đó có việc bán trái phiếu của chính phủ, với lãi suất cao hơn, và định giá gạo nhập khẩu bằng giá gạo trồng trong nước. Chương trình Ngọc được thiết kế để giúp nông dân, rút tháo tình trạng thanh khoản dư thừa khỏi nền kinh tế, làm nguội lạm phát, và thể hiện các thay đổi kinh tế để trấn an các nghị sĩ Quốc hội Mỹ bất mãn.

Các cải cách của Ngọc không được lòng dân chúng nhưng cần thiết, đặc biệt việc dỡ bỏ trợ cấp gạo, làm giá gạo thành thị tăng lên, khiến dư luận la ó. Vào ngày 19/3, 24 thượng nghị sĩ ký tên vào một nghị quyết đòi truất phế ông. Đây là lời kêu gọi thứ ba đòi hạ bệ Ngọc. Thiệu phớt lờ. Được hậu thuẫn của tổng thống, Ngọc quay sang vấn đề kinh tế chính của Saigon, việc đồng tiền miền Nam được đánh giá quá cao một cách tệ hại. Tỉ số hối đoái chính thức thấp khiến miền Nam hầu như không thể xuất khẩu hàng hóa. Hơn nữa, thuế quan trong nước cao, các quy định rắc rối, và việc kiểm soát ngoại thương (một di sản của Pháp), không kể vấn đề an ninh và tham nhũng, đã hạn chế ngặt nghèo việc đầu tư của nước ngoài. Ngọc cần hoạt động tài chính nên ngoài vực dậy nền kinh tế. Để làm được điều này, ông phải giảm bớt thủ tục phiền hà và đánh giá đúng thực tế đồng bạc.

Tuy nhiên, Ngọc buộc lòng phải đợi chờ đến xong bầu cử tổng thống. Thiệu không muốn các biện pháp kinh tế căng thẳng phá hỏng các nỗ lực tái ứng cử của mình. Vì vậy Ngọc có thời gian để hoàn một kế hoạch kinh tế mới với sự hợp tác của người bạn thân Hà Xuân Trừng, tổng trưởng tài chính vừa mới được bổ nhiệm. Với sự hỗ trợ của bạn, Ngọc kết hợp các cải cách đồng hạc với ngân hàng. Vào ngày 15/11, Thiệu công bố các biện pháp mới nhằm tái tạo một cách ấn tượng tỉ lệ hối đoái và thuế quan. Ông đo ni đóng giày thông điệp công khai của mình với các quan ngại của quốc hội Hoa Kỳ. Cả hai hành động, Thiệu nói, đều nhắm làm giảm bớt sự lệ thuộc của miền Nam vào viện trợ Mỹ. Bất kỳ sự hỗ trợ mới nào cũng sẽ được sử dụng để “phát triển và không để tiêu thụ.”

Ngọc lược bỏ một công cụ của mô hình kinh tế tập trung mà bộ máy hành chính kiểu Pháp ưa chuộng. Ông chuyển việc cấp phép nhập khẩu từ chính quyền sang các ngân hàng. Ông cũng giới thiệu tuần tự  việc bảo vệ thuế quan cho các ngành kỹ nghệ trong nước và giảm các khoản thuế suất nhập khẩu từ 200 xuống còn 4. Ông hy vọng sẽ kích thích cạnh tranh và thúc đẩy khuếch trương doanh nghiệp. Ngọc biết rằng khi chiến tranh kết thúc, hàng ngàn binh lính giải ngũ sẽ cần đến việc làm. Hơn nữa, để khuyến khích nước ngoài đầu tư, ông nâng tỷ giá hối đoái đến 410 đồng ăn 1 đô la, nhưng tỷ giá hối đoái sẽ “thả nổi” trên cơ sở hàng ngày hơn là giữ cho cố định, hệ thống hiện thời đang thịnh hành dưới hiệp ước Bretton Woods 1944 nhằm điều chỉnh hệ thống tiền tệ quốc tế. Bên cạnh việc cải cách ruộng đất căn cơ và tín dụng nhỏ, thì miền Nam thuộc về các xứ sở đầu tiên thử nghiệm động thái tiền tệ cấp tiến đó.

Trong khi giá cả nhảy vọt trong thời gian ngắn và một số thượng nghị sĩ một lần nữa hò hét đòi cách chức Ngọc, các kết quả chẳng bao lâu cho thấy hiệu quả. Tiền tư đổ vào hệ thống tài chính, khiến ngân hàng có thể mua được các công trái mới của CQMN, giúp tài trợ cho ngân sách. Mức lạm phát chậm lại nhiều, thị trường đô la chợ đen gần như bị loại ra, và sản xuất tăng vọt. Năm 1971 chứng kiến một mức tăng lạm phát thấp nhất kể từ 1964. Thật là nguy kịch, các cải cách tiền tệ của Ngọc được phát động ngay lúc Thượng viện Mỹ một lần nữa phủ quyết dự luật viện trợ nước ngoài và vô hiệu hóa sít sao một tu chính nhằm giới hạn mọi khoản tài trợ cho Việt Nam chỉ trừ cho việc rút quân Mỹ. Ngọc, biết được cơn bão tố, ngay lập tức phát động một chiến dịch trong quan hệ quần chúng. Ông bảo với cánh nhà báo rằng “các biện pháp của mình được đưa ra vì chúng ta muốn chứng tỏ với nhân dân Mỹ rằng, chúng ta , dân miền Nam, thực lòng đang làm việc hướng tới sự tự túc và tự lập.” Rồi ông kêu gọi sự hỗ trợ của người Mỹ. Không có viện trợ Mỹ, ông nói, “miền Nam khó có thể sống còn.” Sau khi bộ máy hành chính của Nixon phát động một nỗ lực mạnh mẽ để phục hồi dự luật, Quốc hội thông qua sắc luật nhưng còn cắt giảm tài trợ. Ngày trong khi Thiệu đang trong cuộc đua tranh giữa cải thiện lực lượng vũ trang và việc binh lính Mỹ rút đi, Ngọc đang trong cuộc chạy đua giữa cải cách kinh tế và viện trợ Mỹ teo tóp. (còn tiếp)

Nguồn:

https://nghiencuulichsu.com/2021/11/24/guom-da-tuot-ra-noi-mien-dat-xa-xoi-nhung-uoc-mo-tan-vo-cua-mien-nam-phan-20/