3595 - Cơ hội nào cho cựu Thái Tử Reza Pahlavi?

Trúc Phương

Người Iran ở Los Angeles, California, bày tỏ sự ủng hộ dành cho cựu Thái Tử Reza Pahlavi. (Hình: Patrick T. Fallon/AFP via Getty Images)

Dù Tổng Thống Trump nói rằng Mỹ gần như không chọn Reza Pahlavi cho một Iran “hậu Cộng Hòa Hồi Giáo” nhưng vị cựu thái tử Iran không ngừng nuôi hy vọng. Lần này cơ hội có thật sự đến, hay ông vĩnh viễn sống lưu vong những năm cuối đời?

Những gì ít được kể về Reza Pahlavi

Cuối năm 2025, Reza Pahlavi – người con 65 tuổi của vị quốc vương bị phế truất – cho thấy ông hiển nhiên là người duy nhất dẫn dắt cuộc lật đổ chính quyền Cộng Hòa Hồi Giáo. Các cuộc biểu tình bùng nổ cuối Tháng Mười Hai bắt nguồn từ sự sụp đổ đồng rial và lạm phát phi mã đã chuyển sang chống chế độ thần quyền.

Ngày 6 Tháng Giêng, Reza Pahlavi đăng video kêu gọi dân chúng đoàn kết. Hai ngày sau, Iran chứng kiến làn sóng biểu tình chưa từng có tại hơn 150 thành phố. Tại thủ đô Tehran, hàng ngàn người phẫn nộ không chỉ “đả đảo Khamenei” mà còn hô vang “quốc vương sống mãi!,” đồng thời kêu gọi Reza Pahlavi “hãy trở về.”

Suốt những năm tháng lưu vong, cựu Thái Tử Reza Pahlavi tự định vị là biểu tượng đoàn kết, như truyền thống ngàn năm khi các vị vua trở thành “chất keo” gắn kết đế quốc Ba Tư luôn phập phồng chia rẽ. Đội ngũ cố vấn của ông – những nhân vật từ thời chế độ cũ – tin rằng hình ảnh một cựu thái tử nêu cao tinh thần đoàn kết dân tộc sẽ dễ thu hút sự ủng hộ của Mỹ lẫn Châu Âu.

Cho đến năm 2022, Reza Pahlavi vẫn theo đường lối này. Trong một sự kiện ủng hộ cuộc biểu tình của dân Iran ở quê nhà tổ chức tại Đại Học Georgetown vào Tháng Hai, 2023, Reza một lần nữa thể hiện hình ảnh nhân vật trung tâm của sức mạnh đoàn kết.

Tuy nhiên, như bản chất của chính trị lưu vong nói chung, đấm đá phe nhóm chưa bao giờ buông tha Reza Pahlavi. Các nhóm đối lập, từ hải ngoại đến trong nước, đều chống ông. Cuối cùng Reza Pahlavi phải thay nhóm cố vấn trẻ hơn. Tháng Tư, 2023, hai tháng sau sự kiện Georgetown, Reza viết trên X (Twitter) rằng ông không còn gắn bó với bất kỳ tổ chức đối lập nào, hàm ý ông không nhân nhượng chia sẻ quyền lực với bất kỳ nhóm nào.

Những gì Reza Pahlavi làm tiếp theo là thắt chặt quan hệ với Israel. Năm 2023, ông đến Jerusalem, chụp ảnh cùng vợ chồng Thủ Tướng Benjamin Netanyahu, thăm bảo tàng Yad Vashem và Bức Tường Than Khóc. Ông muốn Mỹ và Israel nhìn thấy quyết tâm của mình. Năm 2025, Bộ Trưởng Khoa Học và Công Nghệ Israel Gila Gamliel cho biết bà và Pahlavi đã bàn về một thỏa thuận hòa bình giữa Iran và Israel sau khi chế độ thần quyền sụp đổ – “năm tới tại Tehran.”

Đầu Tháng Giêng, 2026, khi an ninh nhà nước Iran trấn áp người biểu tình và Mỹ-Israel tỏ ra sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự, nhóm Reza Pahlavi tung ra chiến dịch kêu gọi công nhân đình công, phát mã QR để những người thuộc lực lượng an ninh nhà nước chán nản chế độ “ký” vào nhằm bày tỏ đồng lòng với dự án “phục hưng Iran” của Reza Pahlavi. Nhóm Reza Pahlavi cho biết họ nhận được 50,000 phản hồi. Cùng lúc, họ đưa ra thông điệp mạnh mẽ rằng bất cứ ai làm việc trong chế độ thần quyền cũng nên “cải tà quy chánh;” bằng không, hậu quả rất thảm khốc, “bất kể là ai.”

Trong thực tế, một báo cáo tình báo Mỹ (soạn trước khi xảy ra các sự kiện đầu Tháng Giêng và trình Trump một tuần trước chiến tranh) đã kết luận rằng không thể trông cậy gì vào Reza Pahlavi. Đánh giá tình báo cho thấy tỷ lệ ủng hộ là một chuyện nhưng thực lực cá nhân là chuyện khác. Để lật đổ chế độ thần quyền, cần phải có một mạng lưới cơ sở rộng khắp chứ không chỉ những tiếng hô ủng hộ. Hơn nữa, thực tế cho thấy Reza Pahlavi không phải là con người của chính trị. Ông không được đào tạo để bước vào con đường chính trị gai góc, dù có thể ông lên ngai vàng thay cha nếu cuộc Cách Mạng Hồi Giáo 1979 không xảy ra.

Quốc Vương Mohammad Reza Pahlavi và Hoàng Hậu Farah luôn bất đồng về cách nuôi dạy con trai Reza. Trong khi quốc vương (Shah) muốn biến Reza thành con người mạnh mẽ để thay ông lên ngai vàng thì hoàng hậu lại muốn Reza có cuộc sống khép kín. Trong khi vua cha giao việc dạy dỗ Reza cho các sĩ quan quân đội thì mẫu hậu lại đẩy cậu ấm vào bàn tay bảo mẫu người Pháp. Ngay cả bạn học của Reza cũng được đích thân hoàng hậu chọn.

Cuối cùng, “phiên bản mềm” đã thắng “phiên bản cứng.” Theo nhật ký của Asadollah Alam, một thượng thư trong triều đình Mohammad Reza Pahlavi, Reza chịu ảnh hưởng rất đáng kể từ bà giáo người Pháp (Mademoiselle) Joelle. Uốn nắn cậu học trò thành quý tộc kiểu Pháp, “quý bà” Joelle thậm chí cấm Reza đi săn vì “giết động vật và chim là sai.” Chán nản, không ít lần quốc vương nói với các cận thần, “chẳng thà để nó mạo hiểm còn hơn là yếu đuối như Ahmad Shah Qajar” (vị vua cuối cùng của triều đại trước, vốn nổi tiếng nhu nhược).

Năm 1979, Cách Mạng Hồi Giáo nổ ra. Triều đại Pahlavi bị lật đổ. Lúc đó, Reza 18 tuổi, đang học lái tiêm kích cơ ở Lubbock, Texas. Gia đình Pahlavi phải sống lưu vong. Hoàng hậu – có khi ở Greenwich (Connecticut) và có lúc sang Paris – chỉ giao du với giới quý tộc Châu Âu. Reza ở lại Mỹ, lấy bằng đại học tại USC (University of Southern California) và sống ở Potomac, Maryland. Phần mình, cựu hoàng Mohammad Reza Pahlavi chết tại Ai Cập năm 1980, khi 60 tuổi.

“Nếu về, tôi về với cái gì?”

Đầu thập niên 1980, khi Reza ngoài 20 tuổi, Ardeshir Zahedi – đại sứ cuối cùng của cựu hoàng tại Mỹ – sắp xếp cuộc gặp cho ông với giới chức Mỹ. Thoạt đầu, người Mỹ có chút hy vọng nhưng sau đó nhanh chóng mất niềm tin. Washington không nghĩ Reza có thể làm được đại sự, đặc biệt tại một quốc gia cực kỳ phức tạp về tôn giáo lẫn chính trị như Iran.

Phần mình, trong nhiều năm, Reza Pahlavi vẫn xem ông là “thái tử hợp pháp.” Chưa bao giờ công nhận việc bãi bỏ chế độ quân chủ, hàng năm, ông vẫn gửi thông điệp chúc mừng năm mới cho đồng bào trong nước. Dù vậy, Reza chưa bao giờ thật sự là một nhân vật chính trị với sự quyết đoán cần có.

Như tác giả Azadeh Moaveni viết trên The New Yorker ngày 22 Tháng Ba, Reza trông không bình dân mà cũng chẳng uy nghi. Ông chỉ là một người bình thường, sống thảnh thơi ở ngoại ô Maryland. Lâu lâu đi siêu thị và thỉnh thoảng chơi poker. Một người quen Reza từ thập niên 1980 ở Washington nhận xét: “Ông ấy là người tốt, nhưng lười biếng, và chính ông ấy cũng biết điều đó.”

Ngay sau khi Mỹ-Israel tấn công Tehran, ngày 28 Tháng Hai, Reza Pahlavi đăng một xã luận trên The Washington Post (“Thanks to President Trump, the hour of Iran’s freedom is at hand”).

Ông viết: “Thưa ngài tổng thống, xin cảm ơn… Một nước Iran tự do sẽ nối lại, sau nhiều thập niên, mối quan hệ từng rất nồng ấm với Hoa Kỳ. Sự tái sinh đất nước chúng tôi sẽ mở ra một kỷ nguyên hòa bình và thịnh vượng… Iran không phải Iraq. Chúng tôi sẽ không lặp lại những sai lầm xảy ra sau cuộc chiến đó. Sẽ không có việc giải thể các định chế nhà nước, không có khoảng trống quyền lực, không có hỗn loạn. Chính vì vậy mà đội ngũ chuyên gia của tôi đã xây dựng một kế hoạch chuyển tiếp mang tên Dự Án Thịnh Vượng Iran.

“Bản kế hoạch chi tiết này – một lộ trình cho sự phục hồi quốc gia – cho thấy cần phải làm gì trong 100 ngày đầu tiên sau khi chế độ sụp đổ, cũng như kế hoạch tái thiết và ổn định đất nước trong dài hạn. Dự án đã nhận được sự ủng hộ của nhiều lãnh đạo doanh nghiệp trên thế giới… Các nhóm đối lập dân chủ của Iran – từ những người theo chế độ quân chủ đến những người theo chế độ cộng hòa, từ các lực lượng thế tục đến các cộng đồng tôn giáo thiểu số, từ cánh tả đến phe tự do, và mọi sắc tộc – đều thống nhất trên bốn nguyên tắc nền tảng: toàn vẹn lãnh thổ Iran; quyền tự do cá nhân và sự bình đẳng của mọi công dân; tách biệt tôn giáo và nhà nước; và quyền của người dân Iran được quyết định một thể chế dân chủ cho đất nước mình…”

Trump không bị “ép phê” lắm với “Dự Án Thịnh Vượng Iran” cũng như với cá nhân Reza Pahlavi. Tại Iran, các cuộc khảo sát vài năm gần đây, trong đó có cuộc thăm dò Tháng Mười Một, 2025, cho thấy khoảng một phần ba người Iran ủng hộ Reza Pahlavi, trong khi một phần ba khác kiên quyết phản đối ông – theo nhà nghiên cứu thăm dò người Hòa Lan Ammar Maleki (“What to know about Reza Pahlavi, a potential successor to lead Iran”/Axios).

Ngày 1 Tháng Ba, trong cuộc nói chuyện với Maria Bartiromo (Fox News), Reza Pahlavi tin rằng ông có sự ủng hộ lẫn tính chính danh cần thiết để đứng đầu một chính phủ chuyển tiếp; rằng ông đang làm việc với Thượng Nghị Sĩ Lindsey Graham – mà ông thân mật gọi là “Chú Lindsey” (“Uncle Lindsey”) – để trình bày kế hoạch trước một nhóm nghị viên lưỡng đảng tại Thượng Viện.

Reza Pahlavi dường như chưa hết hy vọng được giới chính trị Mỹ chống lưng. Ông dự kiến tham gia với tư cách diễn giả tại Hội Nghị Hành Động Chính Trị Bảo Thủ (CPAC) ở Texas vào cuối Tháng Ba. Chương trình có sự tham gia của Thứ Trưởng Tư Pháp Todd Blanche, cựu Đại Sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mark Wallace, Thượng Nghị Sĩ Ted Cruz, và Michael Whatley (ứng cử viên thượng nghị sĩ đại diện tiểu bang North Carolina).

Nếu phát biểu xong tại những sự kiện tương tự rồi “ai về nhà nấy” thì thật ra không có nhiều ý nghĩa. Trong một podcast năm 2023, chính Reza Pahlavi thừa nhận, dù luôn đề cập đấu tranh lật đổ chế độ nhưng ông chưa từng hình dung việc về Iran vĩnh viễn. Ông nói: “Con tôi sống ở đây. Bạn bè tôi sống ở đây. Tất cả người tôi quen đều ở đây. Nếu về, tôi về với cái gì?” (“The Distant Promise of Iran’s Would-Be King”/The New Yorker).

Cách nói này cho thấy Reza Pahlavi mâu thuẫn với chính ông. Một mặt muốn chứng tỏ mình xứng đáng là nguyên thủ, một mặt tỏ ra e dè dấn thân vào con đường chính trị. Ông dường như chưa bao giờ đủ can đảm hy sinh sự bình yên hiện tại để đánh đổi vô vàn cam go khi trở về Iran tham chính. Xa quê nhà gần nửa thế kỷ, thật ra Reza Pahlavi chỉ là một cái bóng rất mờ. Có 10 “Chú Lindsey” hoặc hơn cũng không thay đổi được điều đó.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/co-hoi-nao-cho-cuu-thai-tu-reza-pahlavi/