3602 - Hormuz – Điểm quyết định trong chiến sự Iran

Hiếu Chân Đúng như dự đoán của giới phân tích, Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz, bắt thị trường quốc tế làm con tin nhằm đối phó cuộc tấn công của liên quân Mỹ-Israel. Hậu quả là thị trường thế giới rơi vào khủng hoảng, giá dầu mỏ, khí đốt, phân bón liên tục leo thang, gây bất ổn khắp nơi. Nhu cầu khai thông eo biển Hormuz càng lúc càng khẩn cấp, nhưng cho đến nay chưa có giải pháp nào để mạch máu thương mại này được an toàn mà viễn cảnh lại khá u ám.

Tàu chở hàng rời Albina đang neo tại Cảng Sultan Qaboos ở Muscat, Oman, ngày 22 Tháng Ba. (Hình minh họa: Elke Scholiers/Getty Images)

Eo biển trở thành vũ khí

Có thể khi tấn công Iran ngày 28 tháng trước, chính quyền Trump nghĩ rằng Iran sẽ không dám liều lĩnh phong tỏa eo biển Hormuz, nơi có một phần tư nhu cầu dầu mỏ mà 20% nhu cầu khí tự nhiên của thế giới đi qua. Nhưng chỉ một ngày sau khi bom Mỹ và Israel giội xuống Tehran, Iran đã tấn công các tàu chở dầu qua lại eo biển; tàu Skylight MV do Công ty Red Sea Ship Management LLC của UAE quản lý trở thành nạn nhân đầu tiên bị bắn cháy ngoài bờ biển Oman.

Ngày 2 Tháng Ba, Iran tuyên bố đóng eo biển Hormuz, dùng máy bay không người lái (drone), thuyền cao tốc và thuỷ lôi nhắm vào các tàu thương mại. Trong Tháng Ba, có ít nhất 18 tàu bị tấn công, bảy thuyền viên bị giết ở eo biển Hormuz, theo dữ liệu của công ty dữ liệu hàng hải Kpler. Eo biển chỉ rộng 35km này bị biến thành vũ khí trong cuộc chiến bất đối xứng giữa Iran và Mỹ.

Sợ bị Iran tấn công, tàu dầu thuộc nhiều nước phải nằm im trong Vịnh Ba Tư, các công ty bảo hiểm hàng hải không cung cấp dịch vụ bảo hiểm tàu dầu nữa. Theo nhiều nguồn tin, hiện có gần 3,000 tàu đang nằm chờ. Trước chiến tranh mỗi ngày có hơn 120 tàu, vận chuyển khoảng 20% nhu cầu dầu khí của thế giới, đi qua eo biển Hormuz nhưng trong tháng qua chỉ có khoảng 150 tàu.

Giao thương qua eo biển đã giảm 90% kể từ đầu cuộc chiến, đẩy giá dầu lên cao và gây thiếu hụt xăng dầu nghiêm trọng cho các quốc gia Châu Á vốn phụ thuộc nặng vào nguồn dầu mỏ nhập cảng từ Trung Đông. Nguồn cung phân bón hoá học và khí helium cũng bị giảm trầm trọng.

Thị trường thế giới mất đi 20% nguồn cung dầu khí và giá xăng dầu tăng vọt khắp nơi, một số quốc gia như Philippines rơi vào khủng hoảng năng lượng. Tại Mỹ, giá xăng bán lẻ đã tăng bình quân $1.02 mỗi gallon so với tháng trước, cá biệt như ở California, giá xăng một vài trạm đã vượt mức $6/gallon, dầu diesel lên $8/gallon. Theo các nhà kinh tế thuộc Đại học Stanford, năm nay một hộ gia đình Mỹ trung bình phải chi thêm khoảng $740 tiền xăng – một điềm báo xấu cho đảng Cộng Hoà cầm quyền khi cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần.

Tổng Thống Trump lúc đầu đã cố trấn an thị trường bằng lời hứa cử chiến hạm Mỹ hộ tống các tàu chở dầu đi qua eo biển, nhưng biện pháp này không khả thi vào lúc Iran vẫn còn đủ lực lượng và vũ khí để khống chế eo biển rất hẹp này cho dù quân đội Mỹ đã đánh chìm hơn 30 tàu rải mìn của Iran.   Ông Trump sau đó kêu gọi các nước nhập cảng dầu Trung Đông qua eo biển Hormuz đưa quân đội tới khai thông tuyến hàng hải huyết mạch nhưng hầu như không có nước nào hưởng ứng.

Có lúc ông Trump tỏ ý chán nản, muốn bỏ mặc eo biển Hormuz cho các nước khác giải quyết với Iran vì cho rằng Mỹ hưởng lợi rất ít từ tuyến giao thương hàng hải này. 

Tối hậu thư của Trump

Thứ Bảy tuần trước (21 Tháng Ba, 2026), Tổng Thống Trump ra “tối hậu thư,” yêu cầu Tehran trong vòng 48 giờ phải mở eo biển Hormuz, nếu không Mỹ sẽ ném bom các nhà máy điện của nước này. Tuy nhiên, phản ứng sụt giảm mạnh của thị trường chứng khoán và dầu khí sau thông tin đó làm ông Trump phải thay đổi quyết định: sang Thứ Hai 23 Tháng Ba, ông gia hạn tối hậu thư thêm năm ngày, và mới nhất, hôm Thứ Năm – sau khi chỉ số chứng khoán S&P 500 giảm 1.7% và giá dầu tăng 5.7% lên $108 một thùng – ông gia hạn thêm 10 ngày nữa, hạn chót sẽ là ngày 6 tháng Tư 2026. Cả thế giới phấp phỏng chờ xem chuyện gì sẽ xảy ra khi vào ngày đó.

Ông Trump còn cho biết quyết định trì hoãn tấn công các nhà máy điện của Iran là để tạo thuận lợi cho các cuộc đối thoại đang diễn ra giữa hai nước nhằm tìm cách chấm dứt xung đột. Nhưng trong lúc đó, ông vẫn quyết định tăng cường quân đội Mỹ, điều động 2,000 lính nhảy dù và 5,000 thuỷ quân lục chiến đến khu vực để vừa gây sức ép, vừa chuẩn bị cho việc khai thông eo biển nếu đàm phán thất bại.

Cùng với việc Mỹ tăng quân, Israel thông báo đã tiêu diệt được Alireza Tangsiri, tư lệnh hải quân thuộc Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (IRGC) của Iran, người điều hành việc phong tỏa eo biển Hormuz.

Trạm thu phí

Trong khi đó, chính quyền Iran chính thức “thu phí” qua eo biển: thay vì phong tỏa toàn diện, Iran chỉ cấm tàu bè của Mỹ, Israel và đồng minh, cho phép tàu bè của một số quốc gia “thân thiện” đi qua sau khi đã đóng “phí đi lại an toàn,” có khi lên tới $2 triệu mỗi chuyến tàu. Hãng AP ngày 27 Tháng Ba đưa tin Iran tự sắm vai người gác cổng (gatekeeper) của Hormuz, “tàu bè phải đi vào lãnh hải Iran, được lực lượng IRGC kiểm tra và cấp phép.”

Công ty thông tin hàng hải Llyod’s List Intelligence có trụ sở ở London cho biết trước đây tàu thuyền thường đi theo luồng giữa eo biển, nay bị buộc phải đi theo bờ bắc, gần đảo Larak, trong vùng lãnh hải của Iran. Tàu thuyền phải trình cho lực lượng IRGC của Iran chi tiết của chuyến tàu, loại hàng hoá chuyên chở, tên chủ tàu, cảng đến và danh sách thuyền viên. Tàu thuyền được “duyệt” cho đi qua sẽ được cấp một mã số (code) và được tàu của IRGC dẫn đường. Llyod’s List ghi nhận ít nhất hai tàu dầu đã nộp phí bằng tiền Trung Quốc (yuan), một số tàu khác được đi qua nhờ áp lực ngoại giao.

Bằng cách này, Iran đang “củng cố quyền kiểm soát thực tế của Tehran đối với hải lộ huyết mạch này và chính thức hoá năng lực của Iran duy trì dòng chảy dầu mỏ sang Trung Quốc,” AP cho biết. Đây cũng là cách Iran có thêm nguồn thu ngân sách đồng thời gia tăng áp lực lên các nền kinh tế phụ thuộc vào xuất cảng dầu khí ở Trung Đông và nhập cảng dầu khí ở châu Á.

Vi phạm pháp luật quốc tế

Hành vi của Iran phong tỏa các eo biển Hormuz, thu phí tàu bè qua lại bị lên án mạnh mẽ vì Iran hoàn toàn không có quyền làm như vậy.

Hormuz là eo biển quốc tế nối Vịnh Ba Tư với biển Ả Rập. Theo Giáo sư Sal Mercogliano, nhà nghiên cứu lịch sử hàng hải tại Đại học Campbell University ở North Carolina, điều 19 Công Ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS) quy định quốc gia ven biển không được cản trở việc đi qua vô hại (innocent passage) của tàu thuyền và không được đặt điều kiện về chính trị hoặc tài chính để cho phép/không cho phép đi qua. “Không điều khoản nào trong luật quốc tế cho phép thiết lập ‘trạm thu phí’ và ngăn cản tàu thuyền đi lại ở vùng biển quốc tế,” ông Mercogliano nói với hãng tin AP.

Hoàng Thân (sultan) al-Jaber, điều hành tập đoàn dầu khí khổng lồ Abu Dhabi National Oil của UAE gọi việc Iran “vũ khí hoá” eo biển Hormuz là “khủng bố kinh tế chống lại mọi người tiêu thụ, mọi gia đình phụ thuộc vào xăng dầu và thực phẩm giá phải chăng. Khi Iran bắt Hormuz làm con tin, mọi quốc gia đều phải trả phí, ở trạm xăng, ở tiệm tạp hoá và ở tiệm thuốc tây. Không quốc gia nào được phép gây bất ổn cho kinh tế toàn cầu theo kiểu đó,” ông al-Jaber nói trong một sự kiện của Viện Trung Đông ở Washington.

Chiến tranh lan rộng

Một số nhà quan sát lo ngại nếu Mỹ và Iran không đạt được thoả thuận chấm dứt xung đột và eo biển Hormuz không được khai thông thì chiến tranh leo thang là khó tránh khỏi.

Với lực lượng quân đội hiện có ở vùng Vịnh, Mỹ có thể viện cớ Iran từ chối tôn trọng tự do hàng hải và vi phạm luật pháp quốc tế để đổ quân chiếm đóng căn cứ xuất cảng dầu khí của Iran trên đảo Kharg phía thượng nguồn Vịnh Ba Tư hoặc đảo Larak gần điểm hẹp nhất của eo biển Hormuz. Đảo Kharg xử lý tới 95% lượng dầu xuất cảng của Iran, vài ngày trước đây Mỹ đã ném bom và phóng hoả tiễn huỷ diệt các căn cứ quân sự trên đảo nhưng chưa đụng đến các cơ sở dầu khí, đảo Larak là nơi đặt “trạm thu phí” và kiểm tra các tàu thuyền qua lại, cũng là nơi xuất phát drone và thuyền tốc độ cao của Iran tấn công tàu dầu trên eo biển.

Kiểm soát đảo Kharg, Mỹ sẽ cắt đứt huyết mạch kinh tế của Iran, gây áp lực nặng nề lên chế độ thần quyền Tehran mà không cần phải đổ bộ lên đất liền nước này. Còn chiếm đảo Larak, Mỹ sẽ kiểm soát được eo biển Hormuz, hạn chế đáng kể năng lực của Iran tấn công tàu thuyền. Theo thông tin rò rỉ từ Ngũ Giác Đài, cả hai đảo này đều nằm trong tầm ngắm của các lực lượng tinh nhuệ Mỹ.

Tuy nhiên đòn đánh này chưa được dự liệu trước trong kế hoạch tấn công Iran. Việc đổ bộ lính dù và thuỷ quân lục chiến lên các hải đảo gần bờ, trong tầm hoả lực của Iran là một canh bạc hết sức mạo hiểm. Iran sẽ có cớ tấn công các cơ sở dầu khí và lọc nước của các đồng minh Mỹ trong khối Ả Rập. Các đơn vị tinh nhuệ Mỹ có thể chịu thương vong lớn. Cái giá đó không đáng phải trả, nhất là khi Mỹ chỉ mua từ vùng này một lượng dầu không đáng kể.

Hy vọng cuối cùng là sự hiện diện đông đảo của quân đội Mỹ chỉ nhằm răn đe, buộc Tehran ngồi vào bàn thương lượng như mong muốn của ông Trump, thay vì một cuộc chiến lan rộng với tổn thất khủng khiếp cho cả hai bên.

https://www.nguoi-viet.com/tin-chinh/hormuz-diem-quyet-dinh-trong-chien-su-iran/