3607 - Kinh tế Trung Quốc: Không ‘tuyệt đỉnh kung fu’ như được tưởng

Trúc Phương Lịch sử văn hóa Trung Quốc luôn được xây dựng bằng những màn phô trương nặng tính trình diễn, từ những bài quyền của cái gọi là “Thiếu Lâm công phu” đến những màn xiếc kỳ công thâm hậu. Đầu năm nay, màn biểu diễn robot hình người “múa võ” đã khiến thế giới trầm trồ, Elon Musk cũng phải thốt lên “quá ấn tượng!” Tuy nhiên, chính những bước tiến nhảy vọt không thể không thừa nhận, cùng lúc, cũng cho thấy nhiều lỗ hổng khó có thể “vá” của nền kinh tế nước này.

Các nhân viên làm việc trên dây chuyền sản xuất xe điện tại một nhà máy của hãng xe Trung Quốc NIO ở Hợp Phì, thuộc tỉnh An Huy, miền đông Trung Quốc, vào ngày 24 Tháng Chín, 2025. (Hình minh họa: Jade GAO / AFP via Getty Images)

Khả năng “thực chiến” không đẹp mắt như trên màn bạc

Tại các thành phố lớn cũng như thị trấn nhỏ khắp Trung Quốc, hai thực tế dường như mâu thuẫn đang cùng tồn tại: Trung Quốc ngày càng thu hẹp khoảng cách với Mỹ trong cuộc đua giành quyền thống trị công nghệ toàn cầu, nhưng đồng thời, phần lớn nền kinh tế nước này đang rơi nhanh vào xoáy hỗn loạn.

Đó là hình ảnh những chiếc xe điện lướt qua những thành phố ma gần như không một bóng người. Các robot nhà máy, được vận hành bởi trí tuệ nhân tạo (AI), ngày đêm cho ra lò những sản phẩm rất ít người đủ khả năng mua. Các quỹ công nghệ nhà nước tiếp tục rót hàng tỷ vào những công ty khởi nghiệp thua lỗ; trong khi nợ công quốc gia đang vượt hết “ải Nhạn Môn quan” này đến “đỉnh Hoa Sơn” khác…

Trên bề mặt, sự bùng nổ công nghệ AI, robot hình người và xe điện cho thấy Trung Quốc có thể lấn át Mỹ trong tương lai rất gần. Tuy nhiên, Bắc Kinh đang trả giá rất đắt. Sự can thiệp quá sâu và cứng nhắc của nhà nước trong việc định hướng đầu tư tiếp tục gây lãng phí khổng lồ. Hàng trăm tỷ đô Trung Quốc chi mỗi năm cho công nghệ nội địa đang “ăn mòn” nguồn ngân sách dành cho giáo dục nông thôn cũng như “làm thủng” mạng lưới an sinh xã hội. Nói cách khác, người nghèo ở Trung Quốc gần như không hưởng được lợi ích nhiều từ sự phát triển vũ bão của kinh tế, bất chấp việc xe điện nhan nhản và ngày càng có nhiều mẫu robot hình người biểu diễn võ thuật đẹp mắt như “sư phụ Diệp Vấn” trên màn bạc.

Trung Quốc không tiếc tiền cho các kế hoạch phát triển. Chi tiêu nghiên cứu và phát triển (R&D) tăng gần 50% từ năm 2020 đến 2024. Trên biển, Trung Quốc hạ thủy chiếc hàng không mẫu hạm được đánh giá là hiện đại nhất của hải quân nước này. Trên đất liền, họ sản xuất robot nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Trong không gian, họ dự kiến đưa phi hành gia lên Mặt Trăng vào năm 2030, thời điểm mà trạm vũ trụ Thiên Cung trở thành tiền đồn thường trực duy nhất trên quỹ đạo Trái Đất, khi Trạm Vũ Trụ Quốc Tế (ISS) chính thức ngừng hoạt động.

Chiến lược vĩ mô của Trung Quốc là thúc đẩy khả năng tự chủ trong các lĩnh vực trọng yếu, nhằm tạo ra “tấm khiên bảo hiểm” đề phòng trường hợp các đối thủ cắt đứt quyền tiếp cận công nghệ. Dĩ nhiên đó là chính sách đúng. Giới lãnh đạo nước này cho rằng cái giá phải trả cho chiến lược này là xứng đáng. Vấn đề ở chỗ Bắc Kinh dường như không có khả năng điều chỉnh chính sách sao cho không “lố tay.”

Theo công ty tư vấn AlixPartners, trong 129 thương hiệu xe điện và xe hybrid tính đến cuối năm 2025, ​​chỉ vỏn vẹn 15 công ty có khả năng duy trì sự bền vững về mặt tài chính vào năm 2030. Và với hơn 150 công ty dốc hết tiền sản xuất robot hình người, nguồn cung đang đối mặt nguy cơ dư thừa đến mức không biết đám robot này rồi sẽ được quẳng đi đâu. Năm 2020, nhà sản xuất xe điện NIO thông báo họ nhận được khoảng $1 tỷ từ các nhà đầu tư có liên hệ với nhà nước. Tuy nhiên, từ năm 2020 đến 2024, NIO lỗ hơn $10 tỷ. Năm 2025, các nhà đầu tư rót thêm $500 triệu. Kết quả, chỉ riêng quý III-2025, NIO tiếp tục lỗ $500 triệu.

Vấn đề còn ở chỗ, các khoản đầu tư công nghệ và trợ cấp nhà nước đang đổ vào những lĩnh vực không cần nhiều nguồn lao động, có nghĩa, tiền đầu tư nhiều nhưng khả năng tạo ra việc làm thấp. Hiện cứ sáu thanh niên tại các đô thị thì có một người không có việc làm. Tệ hơn, các doanh nghiệp tiếp tục giảm tuyển dụng và không tăng lương.

Thu nhập khả dụng bình quân đầu người tại các khu vực thành thị vẫn chưa được $700/tháng; trong khi đó, tại nông thôn, hàng trăm triệu người chật vật mưu sinh với thu nhập vài đô mỗi ngày. Wall Street Journal cho biết, tổng nợ Trung Quốc tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2019-2024, lên đến $23 ngàn tỷ. Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF) ước tính các khoản hỗ trợ từ nhà nước, như trợ cấp tiền mặt, ưu đãi thuế và cho vay lãi xuất thấp dành cho doanh nghiệp, đã làm giảm tổng GDP tới 2%, khi nhà nước chi đến $800 tỷ chỉ trong năm 2023.

Phe ta “ăn thịt” phe mình

Bi kịch ở chỗ chính nguồn nhân lực khổng lồ lại là nguyên nhân tạo ra sức ì. Nó khiến nền kinh tế mất cân bằng và phụ thuộc vào thị trường nước ngoài để hấp thụ sản lượng dư thừa. Lịch sử cho thấy chỉ năng lực thôi thì chưa hẳn tạo nên siêu cường, như có thể thấy ở trường hợp các nước Đức, Nhật và Liên Xô vào thế kỷ 20.

Điều đáng chú ý nhất dẫn đến cuộc khủng hoảng hiện tại ở Trung Quốc là hiện tượng “neijuan/nội quyển” (“involution”), với những đặc điểm gồm cạnh tranh gay gắt, giảm phát và tình trạng dư thừa năng lực sản xuất diễn ra trên hàng loạt ngành công nghiệp. Có nghĩa, Trung Quốc mắc kẹt trong một vòng xoáy cạnh tranh khốc liệt đến mức hủy hoại lợi nhuận, tạo ra cuộc chạy đua tàn khốc giữa những người lao động và châm ngòi cho cơn lốc giảm phát. Hiểu một cách đơn giản, Trung Quốc đang chứng kiến tình trạng “phe ta ‘ăn thịt’ phe mình.”

Trung Quốc tự thắt thòng lọng tròng cổ họ từ lúc nào? Đó là lúc thị trường bất động sản suy thoái, đặc biệt trong một thập niên qua. Để xoay trở tình thế, Trung Quốc đẩy mạnh sản xuất như một động lực tăng trưởng chủ chốt. Các khoản trợ cấp và vốn vay được dồn cho sản xuất, đặc biệt trong những lĩnh vực công nghệ cao được Bắc Kinh ưu tiên, chẳng hạn xe điện và pin mặt trời. Vấn đề là sản xuất xong thì bán cho ai, khi thị trường tiêu dùng nội địa luôn trong trạng thái èo uột. Giải pháp là tống thặng dư ra thị trường nước ngoài. Tuy nhiên, khi sản phẩm giá rẻ Trung Quốc tràn lan, các nước phải lập rào cản. Cuối cùng, hàng tồn kho. Vốn liếng không chỉ bị “chôn” mà còn bị “âm.” Cái gọi là “neijuan/nội quyển” là như vậy.

Ít nhất ở thời điểm này, Bắc Kinh gần như bế tắc trong việc giải quyết nan đề mà chính họ đẻ ra. Từ giữa năm 2024, chính quyền trung ương đã cảnh báo “sự mở rộng mù quáng” trong lĩnh vực năng lượng mặt trời, pin và xe điện. Hè 2025, sau khi cuộc chiến khốc liệt trong ngành năng lượng mặt trời khiến giá giảm khoảng 40% so với cùng kỳ năm trước, giới lãnh đạo Trung Quốc chỉ đạo các địa phương phải giải quyết tình trạng dư thừa công suất và chấm dứt việc “định giá phi lý” trong các ngành công nghiệp trọng điểm.

Hệt như giai đoạn Trung Quốc vươn lên thống trị ngành sản xuất quần áo, đồ chơi và thiết bị điện tử, ngày nay họ chiếm lĩnh các lĩnh vực như xe điện hoặc tấm pin năng lượng mặt trời theo cùng cách, và vẫn sa vào cái bẫy của chính họ, có nghĩa họ cùng đẩy nhau lọt vào thế lưỡng nan trong đó mọi người buộc phải chấp nhận ngày càng kiếm được đồng lời ít dần, làm xói mòn thêm biên độ lợi nhuận vốn đã eo hẹp. Nói cách khác, cuộc chiến tranh nhau đại hạ giá không chỉ khiến thị trường các quốc gia bên ngoài sống dở chết dở mà chính người Trung Quốc cũng giết nhau. Đơn cử, biên độ lợi nhuận trung bình của các hãng xe đã giảm từ 5% năm 2023 xuống còn 4.4% năm 2024, khi họ giành giật thị phần bằng chính sách giảm giá quyết liệt.

Tình trạng biên lợi nhuận duy trì ở mức thấp và kéo dài đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không còn nhiều nguồn tiền để tái đầu tư vào hoạt động phát triển sản phẩm và tuyển dụng nhân sự. Điều này dẫn đến việc kìm hãm đà tăng trưởng của thu nhập hộ gia đình cũng như nhu cầu tiêu dùng. Người dân vốn tiết kiệm, bất chấp nhà nước trung ương khuyến khích tiêu dùng, bây giờ càng ôm hầu bao chặt hơn.

Không như những đợt dư thừa trước đây, những thủ phạm hàng đầu hiện nay là công ty tư nhân chứ không phải doanh nghiệp nhà nước. Nếu Bắc Kinh can thiệp nặng tay, chẳng hạn ép sáp nhập hoặc thậm chí đóng cửa nhà máy, điều đó chắc chắn làm hỗn loạn thị trường việc làm, đẩy ra xã hội một tỷ lệ thất nghiệp đáng kể nữa, làm đình trệ thêm động lực tăng trưởng địa phương, và đặc biệt thất thu ngân sách.

Tóm lại, tình trạng dư thừa năng lực sản xuất không đơn thuần là vấn đề cục bộ của riêng ngành nghề nào mà đang trở thành lực cản đối với toàn bộ nền kinh tế Trung Quốc, khiến họ bị mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn: lợi nhuận thấp, đầu tư yếu ớt, tốc độ tạo việc làm ì ạch và nhu cầu thị trường luôn trong trạng thái èo uột.

https://www.nguoi-viet.com/tin-chinh/kinh-te-trung-quoc-khong-tuyet-dinh-kung-fu-nhu-duoc-tuong/