Peter Reuter - Jonathan P. Caulkins and Keith Humphreys
Có thể là do Trung Quốc—nhưng họ lại không muốn Washington biết điều đó
Tại một nhà kho kiểm tra hàng hóa hàng không ở Los Angeles, tháng 5 năm 2024. Ảnh: Mike Blake / Reuters
Một trong những hành động đầu tiên của Tổng thống Mỹ Donald Trump sau khi trở lại nắm quyền vào tháng 1 năm 2025 là áp đặt các mức thuế mới lên Canada, Trung Quốc và Mexico—những quốc gia mà ông cáo buộc là đã tuồn fentanyl vào Hoa Kỳ. Cáo buộc nhằm vào Canada là hoàn toàn vô căn cứ. Tuy nhiên, vai trò của Trung Quốc trong câu chuyện này lại phức tạp hơn nhiều. Bắt đầu từ năm 2015, đại dịch quá liều opioid tại Mỹ đã tăng tốc một cách đáng kể cùng với sự xuất hiện của fentanyl—loại chất ban đầu được nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc, và sau đó được sản xuất tại Mexico bằng cách sử dụng các tiền chất hóa học giá rẻ do Trung Quốc sản xuất.
Vào năm 2000, 17.000 người tại Hoa Kỳ đã tử vong do sốc thuốc (quá liều), trong đó chỉ có khoảng 780 ca liên quan đến các loại opioid tổng hợp như fentanyl. Hai thập kỷ sau đó, số ca tử vong do sốc thuốc đã chạm mốc 92.000 người. Đến giữa năm 2023, con số này đã đạt đỉnh ở mức 111.000 ca tính trong 12 tháng trước đó, và 70% trong số đó có liên quan đến fentanyl. Tuy nhiên, một cách đầy bất ngờ, vào tháng 6 năm 2023, những con số bi thảm này bắt đầu sụt giảm mạnh. Đến tháng 9 năm 2025, số ca tử vong do sốc thuốc tính trong 12 tháng gần nhất đã giảm gần 40%, xuống còn 73.000 ca—thấp hơn đáng kể so với con số ghi nhận vào năm 2020. Số ca tử vong có liên quan đến fentanyl cũng đã giảm gần 50%. Số ca quá liều opioid tại Canada cũng sụt giảm theo chiều hướng gần như song hành với tình hình tại Hoa Kỳ.
Ban đầu, một số chuyên gia về chính sách ma túy cho rằng sự thay đổi này chỉ đơn thuần là sự trở lại mức nền bình thường sau đại dịch COVID-19—giai đoạn mà nỗi sợ hãi, sự đau thương và tình trạng cô lập xã hội đã dẫn đến việc gia tăng sử dụng ma túy, kéo theo sự bùng phát đột biến về số ca tử vong do sốc thuốc. Tuy nhiên, thời điểm diễn ra sự sụt giảm này lại không trùng khớp với thời điểm các yếu tố gây căng thẳng kể trên dần lắng xuống: đà giảm bắt đầu rất lâu sau khi các lệnh phong tỏa do COVID đã chấm dứt, và số ca tử vong vẫn tiếp tục giảm trong suốt hai năm sau đó. Trong một bài báo mà chúng tôi đã công bố trên tạp chí *Science* cùng với các đồng nghiệp Kasey Vangelov, Harold Pollack và Bryce Pardo, chúng tôi nhận thấy rằng nguồn cung fentanyl tại cả Hoa Kỳ và Canada đều bị thắt chặt vào khoảng thời gian trùng khớp với sự sụt giảm của số ca tử vong do sốc thuốc. Bởi lẽ fentanyl bất hợp pháp được tiêu thụ tại Hoa Kỳ chủ yếu được nhập khẩu từ Mexico, trong khi fentanyl được tiêu thụ tại Canada lại được sản xuất ngay trong nước này, nên diễn biến thời gian nói trên đã mở ra một giả thuyết đầy thú vị: cú sốc nguồn cung có thể bắt nguồn từ Trung Quốc—quốc gia cung cấp các hóa chất tiền chất đóng vai trò nền tảng cho hoạt động sản xuất fentanyl tại Bắc Mỹ.
Trung Quốc vừa là nguồn gốc của vấn đề, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn khả năng trở thành nguồn gốc của giải pháp. Nếu giới chức Trung Quốc thực hiện một chiến dịch trấn áp hiệu quả đối với các nhà sản xuất những hóa chất thiết yếu dùng để điều chế fentanyl, điều này hoàn toàn có tiềm năng giúp giảm thiểu đáng kể vấn đề fentanyl tại Hoa Kỳ. Hơn nữa, nếu Trung Quốc thực sự nắm trong tay quyền lực để kiềm chế các đối tượng buôn bán ma túy bất hợp pháp, thì việc kiểm soát fentanyl có thể sẽ trở thành một nội dung trọng tâm và lâu dài trong các cuộc đàm phán giữa Washington và Bắc Kinh; điều này có thể dẫn đến sự gia tăng hợp tác—hoặc ngược lại là sự gia tăng căng thẳng—tùy thuộc vào việc số ca tử vong do sốc thuốc tăng hay giảm. Dù theo chiều hướng nào, để xây dựng được những chính sách thành công, các chính trị gia Hoa Kỳ cần phải dành nhiều sự quan tâm và tìm hiểu sâu rộng hơn về toàn bộ chuỗi cung ứng ma túy này.
Cạn nguồn cung
Vấn đề liên quan đến fentanyl được sản xuất bất hợp pháp chủ yếu chỉ giới hạn trong phạm vi khu vực Bắc Mỹ. Fentanyl bắt đầu thâm nhập vào thị trường ma túy nhóm opioid bất hợp pháp tại Canada và Hoa Kỳ vào khoảng năm 2014; thời điểm đó, các trùm buôn ma túy tại hai quốc gia này nhận thấy việc sử dụng fentanyl giá rẻ để thay thế cho heroin—loại ma túy đắt đỏ vốn chiếm lĩnh thị trường trước đó—là một chiến lược vô cùng hiệu quả. Vào thời điểm ấy, nhu cầu cụ thể dành riêng cho fentanyl là rất thấp, và nhu cầu này thường có thể được đáp ứng thông qua việc tuồn fentanyl từ hệ thống y tế ra ngoài thị trường chợ đen.
Ban đầu, fentanyl chủ yếu được tiêu thụ bởi những người nghiện heroin, và sự xuất hiện của loại ma túy này đã khiến tỷ lệ tử vong trong nhóm đối tượng đó tăng vọt một cách khủng khiếp. Phạm vi của nhóm khách hàng tiềm năng—cũng như số lượng ca tử vong liên quan đến fentanyl—đã tiếp tục mở rộng khi các trùm buôn ma túy bắt đầu tiếp thị fentanyl dưới dạng các viên thuốc giả mạo; phương thức này đã giúp chúng tiếp cận được với những nhóm dân cư vốn luôn tránh xa việc sử dụng ma túy bằng đường tiêm chích. Một số trùm buôn khác lại bắt đầu pha trộn fentanyl vào methamphetamine và cocaine—hai loại ma túy mà nhiều người sử dụng chúng chưa hề hình thành khả năng dung nạp (tức là sự quen thuốc) đối với nhóm opioid.
Cũng giống như việc nhiều yếu tố đã đẩy số ca tử vong do fentanyl tăng cao, nhiều khả năng cũng có hơn một yếu tố đã góp phần vào sự sụt giảm số ca tử vong bắt đầu từ cuối năm 2023. Các cách giải thích trước đây thường có xu hướng tập trung vào những yếu tố làm giảm nhu cầu đối với fentanyl—chẳng hạn như sự xuất hiện của nhiều lựa chọn điều trị tốt hơn và đa dạng hơn, sự sẵn có ngày càng tăng của thuốc giải độc quá liều naloxone, và sự sụt giảm trong việc sử dụng thuốc do nỗi sợ hãi về loại chất này gây ra. Tuy nhiên, không một yếu tố nào thuộc về phía cầu (nhu cầu sử dụng) kể trên có thể giải thích một cách thỏa đáng cho sự sụt giảm đột ngột và trên diện rộng về số ca tử vong liên quan đến ma túy tại cả Hoa Kỳ và Canada. Ví dụ, thuốc naloxone đã được phép bán không cần kê đơn tại Hoa Kỳ vào năm 2023; tuy nhiên, điều này lại không dẫn đến sự gia tăng tương ứng trong hoạt động phân phối naloxone—và dù sao đi nữa, Canada thực tế đã thực hiện bước đi này từ nhiều năm trước đó, cụ thể là vào năm 2016.
Trung Quốc vừa là nguồn gốc của vấn đề ma túy, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn khả năng trở thành nguồn gốc của giải pháp cho vấn đề này.
Ngược lại, các xu hướng liên quan đến những chỉ số cung ứng truyền thống lại bất ngờ bắt đầu sụt giảm vào cùng khoảng thời gian mà số ca tử vong cũng bắt đầu giảm xuống. Số lượng fentanyl bị thu giữ bởi Cơ quan Phòng chống Ma túy Hoa Kỳ (DEA) và Cơ quan Hải quan & Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ đã bắt đầu giảm dần trong nửa cuối năm 2023. Tương tự, số lượng các mẫu fentanyl được phát hiện thông qua phân tích trong phòng thí nghiệm đối với các loại ma túy bị cảnh sát cấp tiểu bang và địa phương thu giữ đã đạt đỉnh vào nửa đầu năm, sau đó giảm 15% trong vòng sáu tháng tiếp theo. Số lượng các mẫu fentanyl được phát hiện vẫn tiếp tục đà giảm cho đến tận cuối năm 2024. Tại Canada, chỉ số này cũng ghi nhận sự sụt giảm, cụ thể là giảm 10% trong nửa cuối năm 2023 so với nửa đầu năm đó. Một chỉ số cung ứng thứ ba—độ tinh khiết của fentanyl bị thu giữ (dưới cả dạng bột lẫn dạng viên nén)—vốn đã liên tục tăng trưởng ổn định trước tháng 6 năm 2023, nhưng sau đó lại đột ngột bắt đầu sụt giảm; đây là thông tin được ghi nhận trong Báo cáo Đánh giá Mối đe dọa Ma túy Quốc gia năm 2025 của DEA.
Một chỉ số phi truyền thống liên quan đến nguồn cung fentanyl bất hợp pháp đã cung cấp thêm bằng chứng củng cố cho giả thuyết về một "cú sốc nguồn cung". Trên nền tảng mạng xã hội Reddit, diễn đàn r/fentanyl là nơi 38.000 người dùng có thể thảo luận về việc sử dụng loại ma túy này, cũng như chia sẻ các lời khuyên về cách đối phó với những rủi ro đi kèm. Các diễn đàn có liên quan khác—chẳng hạn như r/heroin và r/opiates—cũng thỉnh thoảng xuất hiện các chủ đề thảo luận xoay quanh fentanyl. Chúng tôi đã rà soát kỹ lưỡng các cuộc thảo luận này để tìm kiếm những đề cập đến tình trạng "khan hiếm" (hay "hạn hán") fentanyl. Trước tháng 9 năm 2023, hiếm khi xuất hiện những đề cập như vậy. Sau đó, tần suất này đã tăng vọt gấp 15 lần trước khi năm kết thúc. Chẳng hạn, không hề có sự gia tăng tương tự trong các đề cập về tình trạng "khan hiếm" (drought) đối với methamphetamine; điều này cho thấy người dùng Reddit đang gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tìm kiếm fentanyl nói riêng.
Nhiều yếu tố có thể đã góp phần gây ra cú sốc nguồn cung fentanyl này. Tại Mexico, một phe phái quyền lực thuộc băng đảng Sinaloa—vốn được chính phủ Hoa Kỳ coi là nhà sản xuất fentanyl chính cung cấp cho thị trường Mỹ—đã công khai tuyên bố vào tháng 7 năm 2023 rằng họ cấm các phòng thí nghiệm độc lập sản xuất và buôn bán fentanyl trên địa bàn do họ kiểm soát. Ngay sau đó, các phòng thí nghiệm độc lập quy mô nhỏ quả thực đã phải đóng cửa; một số nhà sản xuất độc lập loại ma túy này thậm chí còn bị phát hiện đã tử vong. Hơn nữa, Cơ quan Phòng chống Ma túy Hoa Kỳ (DEA) cùng Lực lượng Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ đã tăng cường triệt phá các đường dây buôn bán do những kẻ cầm đầu cấp cao điều hành; điều này có thể đã làm giảm hiệu quả của hoạt động buôn lậu, qua đó làm gián đoạn quá trình vận chuyển fentanyl vào Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, những diễn biến tại Sinaloa vẫn chưa giải thích thỏa đáng lý do tại sao số ca tử vong do sốc thuốc fentanyl cũng sụt giảm tại Canada—nơi mà fentanyl bất hợp pháp chủ yếu được sản xuất ngay trong nước, chứ không phải nhập khẩu từ Mexico hay Hoa Kỳ. Việc sản xuất fentanyl tại Canada sử dụng các tiền chất hóa học có nguồn gốc từ Trung Quốc, giống hệt như cách các nhà sản xuất tại Mexico vẫn làm. (Tại khu vực Bắc Mỹ, các tiền chất này chịu sự kiểm soát vô cùng nghiêm ngặt, do đó không hề tồn tại thị trường hợp pháp cho chúng. Ngược lại, Trung Quốc sở hữu ngành công nghiệp hóa chất lớn nhất thế giới cùng các quy định kiểm soát lỏng lẻo hơn.) Vì vậy, có vẻ như xu hướng sụt giảm đồng thời về nguồn cung fentanyl lẫn số ca tử vong do sốc thuốc này có mối liên hệ mật thiết với việc sụt giảm dòng chảy của các tiền chất hóa học từ Trung Quốc.
Kiểm soát các tiền chất hóa học
Không có cách nào để phân tích một cách chính xác dòng chảy của các tiền chất hóa học nếu thiếu đi thông tin từ Bắc Kinh. Việc tiếp cận các dữ liệu minh bạch và đáng tin cậy về cách thức vận hành của chính phủ Trung Quốc vốn dĩ đã là một thách thức lớn, và điều này càng trở nên khó khăn hơn khi xét đến các biện pháp mà họ áp dụng nhằm trấn áp những cơ sở sản xuất tiền chất. Giới chức Trung Quốc luôn muốn bảo vệ danh tiếng về quyền tự chủ trong việc ra quyết định, đồng thời không muốn tạo ấn tượng rằng họ đang hành động theo sự chỉ đạo hay yêu cầu từ phía chính phủ Hoa Kỳ. Chẳng hạn, vào đầu những năm 2000, Trung Quốc đã thắt chặt các quy định về bảo vệ môi trường, nhưng lại hiếm khi chủ động nêu bật những động thái này trong các cuộc đàm phán quốc tế.
Tuy nhiên, vào tháng 5 năm 2019, Trung Quốc đã bổ sung fentanyl vào danh sách các chất bị kiểm soát, động thái này đã kìm hãm việc sản xuất loại ma túy này trong nước (mặc dù không áp dụng đối với các tiền chất hóa học dùng để sản xuất nó). Chính sách này dường như đã loại bỏ phần lớn tình trạng nhập khẩu trực tiếp fentanyl từ Trung Quốc vào khu vực Bắc Mỹ. Sau đó, bắt đầu từ năm 2023, các cơ quan chức năng Trung Quốc dường như cũng đã mạnh tay trấn áp việc sản xuất các tiền chất hóa học. Trong năm đó, Cục Ma túy Quốc tế thuộc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ghi nhận rằng các cơ quan chức năng Trung Quốc đã điều tra 274 vụ việc và thu giữ khoảng 1.000 tấn tiền chất hóa học. Con số này đánh dấu mức tăng 42% so với năm 2022. Ngoài ra, cũng đã có những nỗ lực nhằm đóng cửa các trang web chuyên quảng cáo các loại tiền chất này.
Trong nửa cuối năm 2023, khi quan hệ giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc bắt đầu hồi phục sau những căng thẳng nảy sinh từ chuyến thăm Đài Loan của Chủ tịch Hạ viện Hoa Kỳ Nancy Pelosi một năm trước đó, Trung Quốc bắt đầu thực hiện thêm các biện pháp nhằm kiểm soát tiền chất—cả theo hình thức đơn phương lẫn thông qua hợp tác với Hoa Kỳ. Các cơ quan thực thi pháp luật của Trung Quốc đã tăng cường công tác quản lý và giám sát đối với các tiền chất hóa học, bao gồm việc cải thiện quy trình cấp phép, gia tăng các đợt thanh tra, kiểm tra và ứng dụng các công nghệ mới. Sau cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden và Nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 11 năm 2023, hai bên đã nhất trí tăng cường hợp tác trong công tác phòng chống ma túy. Ủy ban Kiểm soát Ma túy Quốc gia Trung Quốc đã ban hành cảnh báo nghiêm cấm việc cung cấp các tiền chất, đặc biệt là việc cung cấp cho khu vực Bắc Mỹ. Chính phủ Trung Quốc cũng đã siết chặt các biện pháp kiểm soát đối với các tiền chất dùng để sản xuất fentanyl nhằm tuân thủ các hiệp ước quốc tế về phòng chống ma túy của Liên Hợp Quốc. (Tuy nhiên, phải đến tháng 6 năm 2025, Bắc Kinh mới hoàn tất việc tuân thủ đầy đủ các quy định này.) Theo Cơ quan Phòng chống Ma túy Hoa Kỳ (DEA), những động thái kể trên của các cơ quan chức năng Trung Quốc rất có thể đã khiến các nhà sản xuất tiền chất tại nước này trở nên e dè, thận trọng hơn trong việc cung cấp các tiền chất thuộc danh mục kiểm soát cho các khách hàng quốc tế.
Các cơ quan chức năng Trung Quốc đã thu giữ khoảng 1.000 tấn tiền chất hóa học trong năm 2023.
Tuy nhiên, không thể hoàn toàn loại trừ các giả thuyết giải thích khác: sự sụt giảm số ca tử vong do sốc thuốc tại Hoa Kỳ thực tế đã bắt đầu sớm hơn một chút so với thời điểm Trung Quốc triển khai các biện pháp kiểm soát và thực thi pháp luật; mặc dù vậy, một số ý kiến lập luận rằng các chiến dịch trấn áp quy mô lớn được thực hiện trong nửa cuối năm 2023 chắc chắn phải được chuẩn bị và khởi động từ những nỗ lực sớm hơn trước đó. Hơn nữa, các nhà phân tích chính sách đối ngoại—chẳng hạn như bà Vanda Felbab-Brown, Giám đốc Sáng kiến về các Tác nhân Vũ trang Phi nhà nước thuộc Viện Brookings—cho rằng nếu Bắc Kinh thực sự chịu trách nhiệm trong việc kìm hãm đại dịch fentanyl tại Hoa Kỳ, thì các quan chức Trung Quốc hẳn đã công khai rầm rộ về điều này ngay từ đầu.
Mặt khác, Bắc Kinh cũng có những động cơ nhất định để giữ kín các nỗ lực của mình, không để lọt vào tầm mắt công chúng. Nếu rêu rao về những thành công đạt được, họ sẽ ngầm thừa nhận thất bại trước đó trong việc kiểm soát hoạt động xuất khẩu fentanyl của chính mình. Và ngay cả khi các hành động của Trung Quốc thực sự mang lại hiệu quả, dòng chảy fentanyl vào Bắc Mỹ cũng chưa bị chặn đứng hoàn toàn; khi đó, ông Trump vẫn hoàn toàn có thể lấy lý do Trung Quốc có liên quan đến vấn đề fentanyl để biện minh cho việc áp đặt thuế quan. Suy cho cùng, thực tế là Canada không xuất khẩu lượng fentanyl đáng kể nào sang Hoa Kỳ cũng chẳng ngăn cản được vị Tổng thống này áp thuế lên hàng hóa nhập khẩu từ Canada.
Một điều khác cũng gây khó hiểu là sự sụt giảm số ca tử vong do sốc thuốc fentanyl lại kéo dài trong một khoảng thời gian lâu đến vậy. Thông thường, các nỗ lực kiểm soát hiếm khi có thể làm giảm nguồn cung xuống mức thấp đến thế hoặc duy trì mức giảm đó trong một khoảng thời gian dài như vậy, bởi lẽ các nhà sản xuất và buôn bán ma túy thường có khả năng thích nghi rất cao. Về mặt lý thuyết, việc nguồn cung hóa chất tiền chất từ Trung Quốc bị cắt giảm sẽ dẫn đến sự chuyển dịch sang việc nhập khẩu các tiền chất này từ những nguồn khác. Đơn cử như Ấn Độ—quốc gia sở hữu ngành công nghiệp dược phẩm lớn thứ hai thế giới. Mặc dù có tính minh bạch cao hơn và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn so với đối trọng Trung Quốc, nhưng ngành dược phẩm tại Ấn Độ lại có cơ chế quản lý thiếu nhất quán, thậm chí bị cho là còn tồn tại tình trạng tham nhũng. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có nhiều bằng chứng cho thấy Ấn Độ đã trở thành nguồn cung cấp thường xuyên cho các cơ sở tinh chế fentanyl tại Bắc Mỹ.
Một giả thuyết hợp lý là sự sụt giảm tỷ lệ tử vong nói trên có thể bắt nguồn từ những nỗ lực ngăn chặn hoạt động sản xuất fentanyl diễn ra song song và trùng hợp ngẫu nhiên tại cả Canada lẫn Mexico. Các hoạt động thực thi pháp luật tại Canada đã gặt hái được những thành công đáng kể, bao gồm việc thu giữ lượng tiền chất kỷ lục trong năm 2022, cũng như việc triệt phá nhiều "siêu phòng thí nghiệm" sản xuất ma túy—đặc biệt là kể từ đầu năm 2024. Tuy nhiên, những biến động trong các chỉ số liên quan đến nguồn cung tại Canada chỉ mang tính tương đồng tương đối với tình hình tại Hoa Kỳ; chúng không hoàn toàn thay đổi cùng một thời điểm hay diễn ra trong cùng một ngày.
Hiểu rõ kẻ thù
Tuy nhiên, mô hình tổng thể lại gợi ý về sự can dự của Bắc Kinh. Và việc xem xét vai trò của Trung Quốc trong việc kìm hãm đại dịch fentanyl tại Bắc Mỹ là điều vô cùng quan trọng. Nếu các hành động của Trung Quốc nhằm kiểm soát nguồn cung tiền chất hóa học đã góp phần vào sự sụt giảm số ca tử vong do sốc thuốc gần đây, thì đây có thể được coi là một ví dụ hiếm hoi về sự hợp tác thầm lặng giữa các siêu cường, giúp cứu sống hàng chục nghìn sinh mạng. Điều này cũng có thể phản ánh những động lực nội tại trong chính quyền Trung Quốc—những động lực mà các nhà phân tích cần nỗ lực tìm hiểu sâu sắc hơn.
Đáng tiếc thay, các yếu tố chính trị nội bộ tại Hoa Kỳ có thể gây cản trở một cách phi lý đối với những nỗ lực tìm hiểu về khả năng các nỗ lực của Trung Quốc đã tác động đến cuộc khủng hoảng fentanyl tại Mỹ. Một số quan chức dân cử cấp cao tại Washington đơn giản tin rằng việc cung cấp fentanyl giá rẻ cho Hoa Kỳ là một phần trong chiến dịch của Trung Quốc nhằm chống lại đối thủ chiến lược quan trọng nhất của mình. Lĩnh vực y tế công cộng và giới học thuật nhìn chung cũng tỏ thái độ hoài nghi đối với bất kỳ chính sách nào nhằm kiểm soát nguồn cung ma túy bất hợp pháp. Những hệ quả thái quá của "cuộc chiến chống ma túy"—cụ thể là tỷ lệ giam giữ tù nhân tăng vọt mà chính sách này gây ra (với tỷ lệ mất cân đối nghiêm trọng trong các nhóm thiểu số về chủng tộc)—đã phủ bóng đen lên toàn bộ các chính sách kiểm soát nguồn cung. Do đó, những tiếng nói đầy trọng lượng này thường tỏ ra ngần ngại, thậm chí không muốn ghi nhận dù chỉ là những thành công khiêm tốn của các biện pháp kiểm soát tiền chất.
Nếu các hành động của Trung Quốc thực sự không làm thắt chặt nguồn cung fentanyl, thì bí ẩn về nguyên nhân thực sự khiến số ca tử vong sụt giảm chỉ càng làm nổi bật thực tế rằng cả Washington lẫn Bắc Kinh đều hiểu quá ít về những thế lực mà họ đang cố gắng quản lý. Một phần, điều này phản ánh sự thiếu thiện chí đến mức đáng kinh ngạc của cả chính quyền thuộc Đảng Dân chủ lẫn Đảng Cộng hòa trong việc đầu tư vào các chương trình giám sát thường xuyên—những chương trình có thể mang lại cái nhìn sâu sắc về các động lực vận hành của thị trường ma túy. Điều đáng ngạc nhiên là, ngay cả khi số ca sốc thuốc đã tăng vọt lên mức thảm họa, một số chương trình giám sát trọng yếu vẫn bị cắt bỏ. Tuy nhiên, việc cải thiện các hệ thống dữ liệu sẽ giúp các quốc gia hiểu rõ và ngăn chặn các chuỗi cung ứng ma túy bất hợp pháp trên toàn cầu, đặc biệt là khi được triển khai trên cơ sở hợp tác với cộng đồng quốc tế. Một điều chắc chắn là fentanyl không còn đơn thuần chỉ là một vấn đề khẩn cấp về y tế công cộng. Nó là một lời nhắc nhở rằng trong một thế giới đầy rẫy sự phân mảnh, ngay cả lĩnh vực hóa học cũng đã trở thành một vấn đề địa chính trị.
PETER REUTER là Giáo sư Đại học Danh dự tại Trường Chính sách Công và Khoa Tội phạm học thuộc Đại học Maryland.
JONATHAN P. CAULKINS là Giáo sư Đại học H. Guyford Stever về Nghiên cứu Vận hành và Chính sách Công tại Trường Heinz thuộc Đại học Carnegie Mellon.
KEITH HUMPHREYS là Giáo sư Esther Ting Memorial tại Khoa Tâm thần học và Khoa học Hành vi thuộc Đại học Stanford.
https://www.foreignaffairs.com/china/what-drove-down-americas-fentanyl-deaths
***
What Drove Down America’s Fentanyl Deaths?
China Might Have—but Wouldn’t Want Washington to Know
In an air cargo inspection warehouse, Los Angeles, May 2024 Mike Blake / Reuters
Among U.S. President Donald Trump’s first actions after returning to office in January 2025 was imposing new tariffs on Canada, China, and Mexico, which he accused of sending fentanyl to the United States. The allegation against Canada was completely unfounded. China’s role in the story, however, is more complex. Beginning in 2015, the U.S. opioid overdose epidemic accelerated dramatically with the arrival of fentanyl imported at first directly from China and later manufactured in Mexico using cheap, Chinese-produced chemical precursors.
In 2000, 17,000 people in the United States died of drug overdoses, with only about 780 involving synthetic opioids such as fentanyl. Two decades later, fatal drug overdoses reached 92,000. By mid-2023, that figure had peaked at 111,000 over the previous 12 months, and 70 percent involved fentanyl. But unexpectedly, in June 2023, these gruesome numbers began to plummet. By September 2025, fatal drug overdoses over the past 12 months had fallen by almost 40 percent, to 73,000—well below the 2020 figure. The number of deaths involving fentanyl fell by nearly 50 percent. Canadian opioid overdoses declined more or less in parallel with those in the United States.
At first, some drug-policy experts thought the shift was just a return to baseline after the COVID-19 pandemic, when fear, grief, and social isolation led to increased drug use and a spike in overdose deaths. But the decline’s timing does not match up with the waning of these stressors: the downturn began well after COVID lockdowns had ended, and deaths kept dropping for two years. In an article we published in Science with our colleagues Kasey Vangelov, Harold Pollack, and Bryce Pardo, we found that the supply of fentanyl in both the United States and Canada constricted at around the same time as the downturn in overdose deaths. Because illegal fentanyl consumed in the United States is primarily imported from Mexico, whereas fentanyl consumed in Canada is also manufactured in Canada, the timeline raises the intriguing possibility that the supply shock came from China, which provides the precursor chemicals that underpin North American fentanyl production.
China is a source of the problem but also, potentially, of the solution. An effective crackdown by Chinese authorities on manufacturers of the critical chemicals needed to make fentanyl has the potential to reduce the U.S. fentanyl problem substantially. And if China has the power to constrain illegal drug actors, this could make fentanyl control an enduring feature of negotiations between Washington and Beijing, resulting in more collaboration—or friction, depending on whether overdoses rise or fall. Either way, to make successful policy, U.S. politicians need to get more curious about the full drug-supply chain.
Out of stock
The problem of illegally manufactured fentanyl is largely confined to North America. Fentanyl entered the Canadian and U.S. illegal opiate markets around 2014 because drug dealers in those two countries found it efficient to substitute cheap fentanyl for the more expensive heroin that previously dominated. Back then, there was little specific demand for fentanyl, and that demand could usually be satisfied by diverting fentanyl from the health-care system.
Initially, fentanyl was consumed mainly by heroin users, and it massively increased their death rate. The pool of potential consumers—and the number of fentanyl-related deaths—grew when dealers began marketing fentanyl via counterfeit pills, which reached populations that shunned injecting drugs. Other dealers began mixing it into methamphetamine and cocaine, many of whose consumers had not developed a tolerance to opioids.
Just as multiple factors drove up fentanyl deaths, more than one factor likely contributed to the decrease in deaths beginning in late 2023. Previous explanations have tended to focus on factors that reduced demand for fentanyl, such as more and better treatment options, increased availability of the overdose rescue drug naloxone, and a decline in use driven by fear of the drug. But none of these demand-side factors adequately explain the sudden, widespread downturn in drug deaths in both the United States and Canada. For example, naloxone became available over the counter in the United States in 2023, but that did not produce a corresponding increase in naloxone distribution, and at any rate, Canada had already taken that step many years earlier, in 2016.
China is a source of the drug problem but also, potentially, of the solution.
By contrast, trends in conventional supply indicators unexpectedly turned down at roughly the same time deaths did. Seizures of fentanyl by the U.S. Drug Enforcement Administration and U.S. Customs and Border Patrol started to fall in the second half of 2023. Likewise, the identification of fentanyl in laboratory analyses of drugs seized by state and local police agencies peaked in the first half of the year, then fell by 15 percent over the next six months. Fentanyl identifications continued falling through the end of 2024. They fell in Canada as well, by ten percent in the second half of 2023 compared with the first half of that year. A third supply indicator, the purity of seized fentanyl (in both powder and pill form), had been steadily rising before June 2023 but then suddenly started to decline, according to the DEA’s 2025 National Drug Threat Assessment.
An unconventional indicator of illicit fentanyl supply corroborates the theory of a supply shock. On the social media platform Reddit, the forum r/fentanyl allows 38,000 users to discuss use of the drug and share advice about how to deal with its risks. Related forums, such as r/heroin and r/opiates, also occasionally include discussions of fentanyl. We combed these discussions for mentions of a fentanyl “drought.” Before September 2023, there were few such mentions. Then, the frequency jumped 15-fold before the end of the year. There was no such increase in mentions of “drought” in reference to methamphetamine, for example, suggesting that Reddit users were having more trouble finding fentanyl in particular.
Multiple factors could have contributed to a fentanyl supply shock. In Mexico, one powerful faction of the Sinaloa cartel, which the U.S. government considers the principal producer of fentanyl bound for the United States, publicly announced in July 2023 that it was prohibiting independent labs from producing and selling fentanyl on its turf. Soon thereafter, small independent labs did indeed shut down; some independent producers of the drug were found dead. Furthermore, the DEA and U.S. Customs and Border Patrol were making more cases against high-level traffickers, which could have made trafficking less efficient and disrupted the delivery of fentanyl to the United States.
But developments in Sinaloa do not adequately explain why fatal fentanyl overdoses also fell in Canada, where illegal fentanyl is primarily manufactured domestically, not imported from Mexico or the United States. Canadian fentanyl production uses precursor chemicals from China, just as Mexican producers do. (Precursors in North America are strictly controlled and therefore have no legal markets. China, on the other hand, has the world’s largest chemical industry and looser restrictions.) Therefore, it seems possible that these downward trends in fentanyl supply and overdose deaths are linked to reduced flows of precursor chemicals from China.
Controlling the chemistry
There is no way to accurately analyze the flow of chemical precursors without information from Beijing. Accessing transparent and credible data on the conduct of the Chinese government is generally challenging, and this is certainly the case with regard to its actions against precursor producers. Chinese authorities want to protect their reputation for independent decision-making and do not want to appear to be acting at the behest of the U.S. government. For example, in the early 2000s, China tightened environmental regulations but rarely highlighted its moves in international negotiations.
Nonetheless, in May 2019, China added fentanyl to its list of controlled substances, which impeded the domestic production of the drug (although not of its precursor chemicals). The policy seems to have largely eliminated the direct importation of fentanyl into North America from China. Then, beginning in 2023, Chinese authorities appear to have clamped down on the manufacture of chemical precursors as well. That year, the U.S. Department of State’s international narcotics bureau found that Chinese authorities investigated 274 cases and seized about 1,000 tons of precursor chemicals. This represents a 42 percent increase from 2022. There were also efforts to shut down websites advertising precursors.
In the second half of 2023, as U.S.-Chinese relations started to recover from the tension created by U.S. House Speaker Nancy Pelosi’s visit to Taiwan a year prior, China began taking additional actions to regulate precursors, both alone and in cooperation with the United States. Chinese law enforcement agencies stepped up the management and supervision of precursor chemicals, including by improving licensing procedures, increasing inspections, and implementing new technologies. After the meeting between U.S. President Joe Biden and Chinese Leader Xi Jinping in November 2023, the two agreed to cooperate on counternarcotics. China’s National Narcotics Control Commission issued a warning against supplying precursors, especially to North America. The Chinese government also ramped up controls on fentanyl precursors to comply with the United Nations’ counternarcotics treaties. (It was only in June 2025, however, that Beijing came into full compliance.) According to the DEA, these moves by Chinese authorities may well have made Chinese precursor producers wary of supplying controlled precursors to international customers.
Chinese authorities seized about 1,000 tons of precursor chemicals in 2023.
Other explanations cannot be entirely dismissed: the decline in overdose deaths in the United States started a bit earlier than did regulation and enforcement actions in China, although some might argue that substantial operations in the second half of 2023 must have been preceded by earlier efforts. Further, foreign policy analysts such as Vanda Felbab-Brown, the director of the Brookings Institution’s Initiative on Nonstate Armed Actors, maintain that if Beijing were responsible for blunting the U.S. fentanyl epidemic, Chinese officials would have been very public about it from the beginning.
On the other hand, Beijing had some motives to keep its efforts out of the public eye. If it touted its successes, it would be tacitly admitting to an earlier failure to control its fentanyl exports. And even if Chinese actions helped, the flow of fentanyl to North America was not completely eliminated; Trump might well still have used China’s fentanyl involvement to justify imposing tariffs. After all, the fact that Canada does not export appreciable amounts of fentanyl to the United States did not stop the president from slapping tariffs on imports from Canada.
It is also puzzling that the decline in fentanyl overdose deaths has lasted so long. Control efforts do not usually drive down supply by so much or over such a long period because drug producers and traffickers tend to be highly adaptive. A decrease in the supply of precursor chemicals from China would, in theory, induce a shift toward importing precursors from elsewhere. India, for example, is home to the world’s second-largest pharmaceutical industry. Although more transparent and better monitored than its Chinese counterpart, it is inconsistently regulated, arguably even corrupt. Yet there is still little evidence that India has become a regular source for North American fentanyl refiners.
Conceivably, coincidentally parallel efforts in both Canada and Mexico to stymie fentanyl production could have driven the death-rate declines. Canadian enforcement has had conspicuous successes, including record seizures of precursors in 2022 and the shutdown of multiple superlabs, particularly beginning in 2024. Shifts in Canadian supply indicators are only broadly consistent with those in the United States; they do not pivot on the same day.
Know your enemy
The overall pattern, however, is suggestive of involvement by Beijing. And considering a Chinese role in blunting the fentanyl epidemic in North America matters. If Chinese actions to control the supply of chemical precursors contributed to the recent decline in overdose deaths, it may stand as a rare example of quiet superpower cooperation saving tens of thousands of lives. It may also reflect internal dynamics of China’s government—dynamics that analysts would do well to try to better understand.
Unfortunately, political factors within the United States may unreasonably inhibit attempts to understand the possibility that Chinese efforts affected the U.S. fentanyl crisis. Some prominent elected officials in Washington simply believe that supplying the United States with cheap fentanyl is part of China’s campaign against its most important strategic rival. The public health field and academia are also generally hostile to any policy aimed at controlling illicit drug supply. The excesses of the war on drugs—namely the high rates of incarceration it drove, disproportionately among racial minorities—have cast a shadow over a whole array of supply-control policies. These powerful voices thus bridle at crediting precursor controls with even modest success.
If China’s actions did not constrict the fentanyl supply, then the mystery of what did drive down deaths only underscores how little Washington and Beijing understand about the forces they are trying to manage. In part, this reflects the extraordinary unwillingness of either Democratic or Republican administrations to invest in regular monitoring programs that would provide insight into the dynamics of drug markets. Amazingly, even as drug overdoses soared to catastrophic levels, some of the major monitoring programs were abandoned. But improved data systems would help nations understand and interdict global supply chains for illicit drugs, especially if implemented in cooperation with the international community. What is certain is that fentanyl is no longer just a public health emergency. It is a reminder that in a fragmented world, even chemistry has become geopolitics.
PETER REUTER is Distinguished University Professor in the School of Public Policy and Department of Criminology at the University of Maryland.
JONATHAN P. CAULKINS is H. Guyford Stever University Professor of Operations Research and Public Policy at Carnegie Mellon University’s Heinz College.
KEITH HUMPHREYS is Esther Ting Memorial Professor in the Department of Psychiatry and Behavioral Sciences at Stanford University.
Nhận xét
Đăng nhận xét