4057 - Câu chuyện lịch sử: Thái sư Trần Thủ Độ

Phạm Nhật Bình

Đời sau khi đọc lại lịch sử nước nhà mới thấy nhà Trần quả thật là một triều đại anh hùng, 3 lần đương đầu với nhà Nguyên bên Tàu với những chiến công thủy bộ oanh liệt, khiến kẻ thù phải từ bỏ mộng xâm lăng.

Khoảng năm 1956, dưới chế độ Việt Nam Cộng Hòa, các tên đường của Pháp được thay thế bằng tên các danh nhân lịch sử Việt Nam. Đường Gallieni được thay thế bằng tên của danh tướng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, trở thành Đại lộ Trần Hưng Đạo, một trong những con đường đẹp nhất, dài nhất Thủ đô Sài Gòn.

Những công thần đời nhà Trần có công đánh bại quân Nguyên, đều được đặt tên cho những con đường quan trọng khác khắp Sài Gòn, như đường Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Quốc Toản, Yết Kiêu, Dã Tượng... Vua Trần Nhân Tôn (Trần Nhân Tông), một hoàng đế anh minh cũng được đặt tên cho một con đường lớn trong Quận 5.

Duy nhất chỉ có một người, cả đời bỏ công sức kiến tạo ra triều đại anh hùng ấy là không có tên đường: Thái sư đầu triều Trần Thủ Độ.

Lần trang lịch sử, năm Giáp Thân 1224 nhà Lý đang trong giai đoạn suy tàn. Vua cha Lý Huệ Tông truyền ngôi cho Chiêu Thánh công chúa tức vua Lý Chiêu Hoàng lúc ấy mới 8 tuổi. Triều chính lúc đó nằm trong tay 3 người họ Trần là Trần Tự Khánh, Trần Thừa và người em họ Trần Thủ Độ.

Họ Trần nắm được quyền bính do dưới thời vua Lý Cao Tông có nội loạn trong triều đình, Thái tử Sam chạy về nương náu nhà Trần Lý làm nghề đánh cá ở Xuân Trường Nam Định. Thái tử Sam lấy con gái Trần Lý là Trần Thị, được anh em họ Trần mộ quân về dẹp loạn. Sau khi Cao Tông chết, ngôi vua về tay Thái tử Sam tức Lý Huệ Tông, Trần Thị trở thành hoàng hậu.

Theo Việt Nam Sử Lược, năm Ất Dậu (1225), họ Trần do nắm hết quyền hành, đã lần lượt ban chức tước quan trọng cho con em trong họ, đáng kể nhất là rất nhiều con cháu họ Trần được tuyển vào cung để sung vào các chức vụ hầu trong đại nội, gần gũi với Chiêu Hoàng.

Trần Cảnh, cháu của Trần Thủ Độ, là con trai thứ 2 của quan Thái úy Trần Thừa, mới 8 tuổi được đưa vào hầu gần Chiêu Hoàng, ban đầu chỉ là ở bên ngoài điện, sau đó phụ trách đưa nước rửa mặt cho Chiêu Hoàng nên vào hầu bên trong. Trần Cảnh cùng gần tuổi với Chiêu Hoàng, được Chiêu Hoàng gần gũi, yêu mến. Trần Thủ Độ lấy dịp đó dựng nên cuộc hôn nhân giữa Chiêu Hoàng và Trần Cảnh rồi chuyển giao triều chính bằng cách để Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng. Từ đó, nhà Trần được thành lập.

Cùng năm đó, Lý Chiêu Hoàng Hoàng xuống chiếu nhường ngôi cho Trần Cảnh. Chiêu Hoàng bỏ hoàng bào mời Trần Cảnh lên ngôi Hoàng đế dựng lên nhà Trần, sử gọi là Trần Thái Tông. Chiêu Hoàng được Thái Tông lập làm hoàng hậu, đổi gọi là Chiêu Thánh. Từ đây nhà Lý hoàn toàn chấm dứt sau 216 năm trị vì.

Việt Nam Sử Lược của tác giả Trân Trọng Kim chép: Tháng Chạp năm Ất Dậu (1225) Trần Cảnh lên làm vua, tức là Trần Thái Tông phong cho Trần Thủ Độ làm Thái sư Thống quốc hành quân chinh thảo sự.

Bấy giờ vua Thái Tông mới có 8 tuổi, việc gì cũng do ở Trần Thủ Độ cả. Thủ Độ tuy là một người không có học vấn nhưng thật là một tay mưu lược, chủ ý cốt gây dựng cơ nghiệp nhà Trần cho bền chặt, cho nên dẫu việc khó đến đâu, cũng làm cho được. Lý Huệ Tông tuy đã xuất gia đi tu ở chùa rồi, nhưng Thủ Độ vẫn định bụng giết đi, cho khỏi sự lo về sau.

Một hôm, Huệ Tông ngồi nhổ cỏ ở sân chùa Chân Giáo, Thủ Độ đi qua trông thấy, mới nói rằng: "Nhổ cỏ thì phải nhổ cả rễ cái nó đi" Huệ Tông nghe thấy phủi tay nói rằng: "Nhà ngươi nói ta hiểu rồi".

Được mấy hôm Thủ Độ cho người đến mời Huệ Tông, Huệ Tông biết ý, vào nhà sau thắt cổ tự tận. Thủ Độ đưa bá quan đến tế khóc xong rồi hoả táng, chôn ở tháp Bảo Quang. Còn Thái hậu là Trần thị giáng xuống làm Thiên Cực công chúa để gả cho Trần Thủ Độ (Trần Thủ Độ và Trần Thị là hai chị em họ).

Thủ Độ đã hại Huệ Tông rồi, lại muốn trừ luôn các tôn thất nhà Lý. Đến năm Nhâm Thìn (1232) nhân làm lễ tế Tiên hậu nhà Lý ở thôn Thái Dương, làng Hoa Lâm (huyện Đông Ngạn, tỉnh Bắc Ninh), Thủ Độ sai đào hầm, làm nhà lá ở trên, để đến khi các tôn thất nhà Lý vào đấy tế lễ, thì sụt cả xuống hố, rồi đổ đất chôn sống cả.

Thủ Độ chỉ lo làm thế nào cho ngôi nhà Trần được vững bền, cho nên không những tàn ác với nhà Lý thôi, đến luân thường đạo lý trong nhà, cũng làm loạn cả.

Chiêu Thánh hoàng hậu lấy Thái Tông đã được 12 năm mà vẫn chưa có con (Chiêu Thánh hoàng hậu bấy giờ mới có 19 tuổi). Thủ Độ bắt Thái Tông phải bỏ và giáng xuốngl àm công chúa, rồi đem người chị, tức Thuận-thiên công chúa, vợ Trần Liễu, anh ruột Trần Cảnh vào làm hoàng hậu, bởi vì người chị đã có thai được 3 tháng.

Làm loạn nhân luân như thế, thì từ thượng cổ mới có là một. Trần Liễu tức giận đem quân làm loạn. Vua Thái Tông bị Thủ Độ hiếp chế như thế, trong bụng cũng không yên, đến đêm trốn ra, lên ở chùa Phù Vân, trên núi Yên Tử (huyện Yên Hưng, tỉnh Quảng Yên). Trần Thủ Độ biết tin ấy, đem quần thần đi đón Thái Tông về. Thái Tông không chịu về, nói rằng: "Trẫm còn nhỏ dại, không kham nổi việc to lớn, các quan nên chọn người khác để cho khỏi nhục xã tắc". Thủ Độ nói mãi không nghe, ngoảnh lại bảo bá quan rằng: "Hoàng thượng ở đâu là triều đình ở đấy!". Nói đoạn, truyền sắp sửa xây cung điện ở chùa Phù Vân. Quốc sư ở chùa ấy thấy thế, vào van lạy Thái Tông về triều, Thái Tông bất đắc dĩ truyền xa giá về Kinh.

Được ít lâu Trần Liễu biết sức mình không làm gì nổi, bèn nhân lúc Thái Tông ngự thuyền đi chơi, giả làm người đánh cá lẻn xuống thuyền ngự xin hàng. Hai anh em ôm nhau mà khóc. Thủ Độ nghe tin, đến rút gươm toan giết Trần Liễu, Thái Tông can mãi mới thôi. Sau Thái Tông lấy đất Yên Phụ, Yên Đường, Yên Sinh và Yên Bang (ở huyện Đông Triều và phủ Kinh Môn, Hải Dương) cho Trần Liễu làm thái ấp và phong cho làm An Sinh Vương.

Thủ Độ đã hại hết cả dòng dõi nhà Lý, lại muốn cho hậu thế không ai nhớ đến họ Lý nữa mới nhân vì Tổ nhà Trần tên là Lý, bắt trong nước ai là họ Lý đều phải cải là họ Nguyễn.

“Thủ Độ thật là người gian ác đối với nhà Lý, nhưng lại là một người đại công thần của nhà Trần. Một tay cáng đáng bao nhiêu trọng sự, giúp Thái Tông bình phục được giặc giã trong nước và chỉnh đốn lại mọi việc, làm cho nước Nam ta bấy giờ được cường thịnh, ngày sau có thể chống cự với Mông Cổ, khỏi phải làm nô lệ những kẻ hùng cường”. Đó là những phê phán “có trước có sau” của sử gia Trần Trọng Kim.

Thiết tưởng cũng chính vì vậy mà khắp Sài Gòn – Chợ Lớn, người đời sau không tìm thấy con đường nào là đường Trần Thủ Độ.

Cuối cùng người ta cũng không khỏi tự hỏi, với quyền uy tột bậc như thế, tại sao Trần Thủ Độ không lên làm vua mà phải dựng lên Trần Cảnh, một đứa trẻ 8 tuổi?

(Ảnh: Rạp Hưng Đạo và Đại lộ Trần Hưng Đạo)