4071 - Cặp đôi chiến lược Trung – Nga vẫn bền vững – nhưng những giới hạn đã lộ rõ

Tiến sĩ Yu Jie

Hội nghị thượng đỉnh tuần này cho thấy mối quan hệ giữa hai nước có sức bền bỉ, bắt nguồn từ những lợi ích chung. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn tỏ ra thận trọng đối với các cam kết trên nhiều phương diện khác nhau.

Hình ảnh — Tổng thống Vladimir Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình tại lễ đón chính thức ở Đại lễ đường Nhân dân vào ngày 20 tháng 5 năm 2026 tại Bắc Kinh, Trung Quốc. (Ảnh: Maxim Shemetov - China Pool/Getty Images)

Trong sáu tháng qua, Bắc Kinh đã trở thành một điểm giao thoa ngoại giao quy tụ tất cả các thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Vị khách mới nhất đặt chân đến đây là một gương mặt vô cùng quen thuộc đối với chủ nhà Trung Quốc: Tổng thống Nga Vladimir Putin – người mà Chủ tịch Tập Cận Bình đã gặp gỡ hơn 40 lần kể từ năm 2012.

Cũng giống như hội nghị thượng đỉnh giữa ông Tập và ông Trump diễn ra vào tuần trước, giới truyền thông quốc tế đã tập trung khai thác sự ăn ý về mặt cá nhân giữa các nhà lãnh đạo, đồng thời mổ xẻ từng chi tiết trong "vở diễn ngoại giao" bao quanh các cuộc gặp gỡ này.

Tuy nhiên, trên thực tế, địa chính trị hiếm khi được dẫn dắt bởi sự nồng ấm cá nhân hay thứ gọi là "tình huynh đệ chính trị". Thay vào đó, nó được định hình bởi các lợi ích chiến lược, những tính toán về tương quan quyền lực và các ưu tiên quốc gia.

Cuộc gặp gỡ mới nhất giữa ông Tập và ông Putin được thiết kế nhằm gửi đi một thông điệp tới toàn thế giới: Bắc Kinh và Moscow vẫn duy trì sự đồng điệu về mặt chiến lược trong nỗ lực định hình lại trật tự quốc tế. Một tuyên bố chung được đưa ra tại hội nghị thượng đỉnh – trong đó đề cao một "thế giới đa cực" và một "kiểu quan hệ quốc tế mới" – đã nhấn mạnh sự bền vững của quan hệ đối tác Trung – Nga vào thời điểm thế giới đang ngày càng trở nên phân mảnh.

Thế nhưng, ẩn sau vẻ bề ngoài của sự đoàn kết ấy lại là một thực tế phức tạp hơn nhiều. Trung Quốc và Nga vẫn gắn bó với nhau nhờ yếu tố địa lý, nhờ sự phản đối chung đối với sự thống trị của phương Tây, và nhờ một chương trình nghị sự chiến lược có sự chồng lấn một phần. Tuy nhiên, mối quan hệ đối tác này không phải là vô hạn. Bắc Kinh vẫn tỏ ra lo ngại về tình trạng phụ thuộc quá mức vào nguồn năng lượng từ Nga. Hơn nữa, những tham vọng toàn cầu rộng lớn hơn của Trung Quốc vẫn tiếp tục đặt ra những giới hạn cho mức độ phát triển của mối quan hệ này.

Do đó, hội nghị thượng đỉnh Tập – Putin đã đồng thời hé lộ hai sự thật: Trung Quốc và Nga vẫn tiếp tục vận hành như một cặp đôi chiến lược nhất quán trên vũ đài thế giới. Song, mối quan hệ đối tác giữa họ vẫn chỉ dừng lại ở mức độ liên kết mang tính thực dụng, chứ chưa phải là một liên minh toàn diện.

Những sợi dây gắn kết

Địa lý là yếu tố đầu tiên và cũng là yếu tố bền vững nhất giúp gắn kết Trung Quốc và Nga lại với nhau. Hai quốc gia này chia sẻ một trong những đường biên giới trên bộ dài nhất thế giới (với chiều dài 4.300 km, tương đương bề rộng của lục địa châu Âu) và cùng nằm trong một không gian chiến lược Á-Âu chung. Cả hai đều không thể chấp nhận duy trì tình trạng thù địch kéo dài với đối phương.

Đối với Bắc Kinh, mối quan hệ ổn định với Moscow giúp đảm bảo an ninh cho biên giới phía Bắc, đồng thời giảm thiểu nguy cơ bị các thế lực thù địch từ phía Nam bao vây. Quả thực, một phần mục đích trong chuyến thăm của ông Putin tuần này là nhằm kỷ niệm 25 năm ký kết "Hiệp ước Láng giềng tốt đẹp và Hợp tác hữu nghị" – văn kiện đã được thống nhất giữa ông Putin và người tiền nhiệm của ông Tập Cận Bình là Chủ tịch Giang Trạch Dân.

Về phía Nga, quan hệ đối tác với Trung Quốc mang lại sự vững vàng về kinh tế cũng như nâng cao vị thế địa chính trị, đặc biệt trong bối cảnh mối quan hệ giữa Moscow và phương Tây vẫn đang chịu những tổn thương sâu sắc.

Lập luận địa lý này càng trở nên xác đáng hơn khi hệ thống quốc tế ngày càng trở nên phân cực. Cả Bắc Kinh và Moscow đều nhận thấy giá trị của việc phối hợp hành động nhằm chống lại điều mà họ gọi là "chủ nghĩa bá quyền" và chủ nghĩa đơn phương của phương Tây. Bản thông cáo chung mới nhất của hai nước về chủ đề thế giới đa cực chính là sự phản ánh cho thế giới quan chung này. Ngôn từ về một trật tự quốc tế "công bằng và bình đẳng hơn" không đơn thuần chỉ là những lời lẽ hoa mỹ mang tính tu từ; trái lại, nó phản ánh nỗ lực lâu dài của cả Trung Quốc và Nga nhằm làm suy yếu sự thống trị của các thể chế do Mỹ dẫn dắt, đồng thời tạo thêm không gian cho sự trỗi dậy của các trung tâm quyền lực khác.

Thế giới đa cực đó phục vụ những mục đích khác biệt nhưng lại mang tính bổ trợ lẫn nhau. Nga coi thế giới đa cực là con đường giúp nước này thoát khỏi sự cô lập, đồng thời là sự công nhận rằng Nga vẫn duy trì vị thế một cường quốc lớn – bất chấp các lệnh trừng phạt và áp lực ngoại giao từ phương Tây. Trung Quốc lại nhìn nhận thế giới đa cực như một giai đoạn chuyển tiếp hướng tới một trật tự thế giới ít tập trung vào sự ưu việt chiến lược của Mỹ hơn, và cởi mở hơn đối với sự gia tăng ảnh hưởng cả về kinh tế lẫn chính trị của chính Bắc Kinh.

Sự hội tụ về quan điểm này đã tạo nên một mối quan hệ đối tác chiến lược bền vững. Kể từ khi cuộc chiến tại Ukraine nổ ra, Trung Quốc đã cung cấp cho Nga những "dây cứu sinh" kinh tế mang tính sống còn. Nước này đã mở rộng quy mô thương mại song phương, gia tăng lượng dầu khí nhập khẩu từ Nga, đồng thời duy trì các hoạt động trao đổi về công nghệ và công nghiệp – một quá trình vốn đã gây ra những căng thẳng nhất định trong quan hệ giữa Trung Quốc và châu Âu.

Ngược lại, Nga cũng đã dành cho Trung Quốc nguồn cung năng lượng với mức giá ưu đãi, tăng cường hợp tác quân sự, cũng như dành sự ủng hộ về mặt ngoại giao đối với nhiều vấn đề khác nhau – từ vấn đề Đài Loan cho đến việc chỉ trích các toan tính của NATO tại khu vực châu Á.

Sự đồng điệu về lợi ích – chứ không phải sự tin cậy lẫn nhau.

Nhưng sự liên kết chiến lược không xóa bỏ được sự bất đối xứng hay sự thiếu tin tưởng. Và nó cũng sẽ không thể thay thế mục tiêu cốt lõi của Bắc Kinh là theo đuổi sự tự chủ kinh tế.

Bắc Kinh vẫn còn do dự về việc phụ thuộc năng lượng sâu hơn vào Nga. Mặc dù hợp tác năng lượng vẫn là trụ cột của quan hệ song phương, Trung Quốc đã tránh đặt mình vào vị thế mà nguồn cung từ Nga trở nên không thể thiếu.

Điều này giải thích tại sao các dự án đã được thảo luận từ lâu như đường ống dẫn khí đốt Power of Siberia 2 vẫn tiến triển chậm chạp bất chấp những lời khẳng định liên tục. Đối với Moscow, dự án này rất cấp bách về mặt kinh tế: việc châu Âu giảm nhập khẩu năng lượng từ Nga đã biến Trung Quốc trở thành khách hàng năng lượng tiềm năng quan trọng nhất trong dài hạn của Điện Kremlin.

Nhưng Bắc Kinh đã tiếp cận các cuộc đàm phán một cách thận trọng, tận dụng vị thế thương lượng suy yếu của Nga để yêu cầu giá cả và điều khoản cung cấp thuận lợi. Sự do dự đó mang tính chiến lược hơn là chỉ đơn thuần là thương mại. Bắc Kinh hiểu rằng sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ nhà cung cấp nào sẽ tạo ra những điểm yếu.

Mối quan hệ này bền vững bởi vì nó thực dụng, mang tính giao dịch và bắt nguồn từ lợi ích chung – chứ không phải nghĩa vụ theo hiệp ước hay sự tin tưởng lẫn nhau sâu sắc.

Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc đã dành nhiều năm để đa dạng hóa các nguồn năng lượng trên khắp Trung Đông, Trung Á, châu Phi và thị trường khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu nhằm tránh sự phụ thuộc về địa chính trị. Việc phụ thuộc quá mức vào năng lượng của Nga sẽ làm giảm tính linh hoạt của Trung Quốc và khiến Bắc Kinh đối mặt với rủi ro chiến lược không cần thiết.

Hơn nữa, Trung Quốc không chia sẻ tất cả các ưu tiên địa chính trị của Nga. Mặc dù cả hai đều phản đối sự thống trị của Mỹ, Bắc Kinh vẫn hội nhập sâu rộng hơn vào nền kinh tế toàn cầu so với Moscow và có nhiều thứ để mất hơn nếu tình trạng bất ổn kéo dài. Trung Quốc tìm kiếm ảnh hưởng mang tính hệ thống thông qua sự phụ thuộc lẫn nhau có kiểm soát với các đối tác thương mại và đối thủ; Nga thường tìm kiếm đòn bẩy thông qua việc phá vỡ các điểm nóng toàn cầu.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Bắc Kinh ủng hộ Moscow về mặt chính trị ở một mức độ nhất định nhưng cũng thận trọng không hoàn toàn ủng hộ sự đối đầu của Nga với phương Tây. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc tiếp tục duy trì mối quan hệ kinh tế với châu Âu. Họ đã duy trì quyền tiếp cận các thị trường toàn cầu. Và họ đã tránh kích hoạt các lệnh trừng phạt thứ cấp đủ nghiêm trọng để gây nguy hiểm cho tăng trưởng kinh tế trong nước vốn đã suy yếu của Trung Quốc.

Do đó, hội nghị thượng đỉnh Tập Cận Bình - Putin gần đây đã thể hiện một mối quan hệ được định nghĩa ít hơn bởi hệ tư tưởng mà bởi lợi ích chiến lược được tính toán kỹ lưỡng. Cả hai bên đều được lợi từ việc thể hiện sự đoàn kết. Nga có được hình ảnh một đối tác hùng mạnh bất chấp những nỗ lực cô lập của phương Tây. Trung Quốc duy trì được vị thế đối trọng địa chính trị đáng tin cậy với Mỹ và là đối tác quan trọng trong việc thúc đẩy các tầm nhìn khác về quản trị toàn cầu.

Tuy nhiên, không bên nào sẵn sàng đặt lợi ích quốc gia của mình hoàn toàn dưới quyền của bên kia.

Chính thực tế đó giải thích tại sao những dự đoán về một liên minh chính thức giữa Trung Quốc và Nga vẫn tiếp tục đi chệch trọng tâm vấn đề. Mối quan hệ này có sức bền bỉ bởi tính thực dụng, tính trao đổi và việc nó được xây dựng dựa trên những lợi ích chung – thay vì các nghĩa vụ theo hiệp ước hay sự tin cậy sâu sắc lẫn nhau. Nó đủ mạnh mẽ để trụ vững trước các áp lực từ bên ngoài, nhưng cũng đủ giới hạn để tránh biến thành một khối quân sự thực thụ.

Tuyên bố chung mới nhất về "thế giới đa cực" đã phản ánh chính xác sự cân bằng này. Trung Quốc và Nga thống nhất trong nỗ lực làm suy giảm sự thống trị do Hoa Kỳ dẫn đầu, cũng như định hình lại hệ thống quản trị toàn cầu. Hai bên sẽ tiếp tục phối hợp trên cả phương diện ngoại giao lẫn chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu đó. Các yếu tố về địa lý, những bất bình chung và sự hội tụ về lợi ích chính là những nhân tố đảm bảo cho điều này.

Tuy nhiên, cuộc gặp gỡ cũng làm nổi bật những giới hạn vẫn đang định hình mối quan hệ đối tác này. Sự thận trọng của Trung Quốc đối với vấn đề phụ thuộc năng lượng, khát vọng về quyền tự chủ chiến lược, cùng những tham vọng toàn cầu rộng lớn hơn, đồng nghĩa với việc Bắc Kinh sẽ tiếp tục cân nhắc kỹ lưỡng về việc liệu có nên hợp tác với Moscow hay không, và sẽ hợp tác theo phương thức nào.

Mối quan hệ giữa ông Tập Cận Bình và ông Putin vẫn là một trong những quan hệ đối tác chiến lược có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất trên thế giới. Song, sự bền vững của mối quan hệ này không nằm ở một tình hữu nghị vô biên, mà lại nằm chính ở những giới hạn được quản lý một cách thận trọng.

Tiến sĩ Yu Jie Nghiên cứu viên cao cấp về Trung Quốc, Chương trình Châu Á – Thái Bình Dương

Nguồn:
China and Russia’s strategic duo endures – but its limits are clear

https://www.chathamhouse.org/2026/05/china-and-russias-strategic-duo-endures-its-limits-are-clear