4185 - Trung Quốc gia tăng nỗ lực xóa nhòa ký ức về vụ thảm sát Thiên An Môn năm 1989

Thanh Hà RFI

Cảnh sát dựng rào chắn trên đường phố khu vực Causeway Bay nhân kỷ niệm 37 năm sự kiện đàn áp Quảng trường Thiên An Môn của Trung Quốc, tại Hồng Kông, ngày 04/06/2026. AP Photo/Chan Long Hei - Chan Long Hei

Trung Quốc cấm gia đình các nạn nhân phong trào đòi dân chủ Mùa Xuân Bắc Kinh đi tảo mộ người thân vào đúng ngày kỷ niệm 37 năm vụ thảm sát đẫm máu Thiên An Môn, 04/06/1989 khi quân đội nổ súng vào người biểu tình ôn hòa, làm hàng ngàn người thiệt mạng. Thông cáo của tổ chức bảo vệ nhân quyền Human Rights Watch trụ sở tại New York ghi nhận : Bắc Kinh gia tăng những nỗ lực « xóa bỏ ký ức » và đang siết chặt hơn bao giờ hết các biện pháp kiểm duyệt và kiểm soát những thông tin và sinh hoạt liên quan đến sự kiện mà đảng Cộng Sản Trung Quốc vẫn coi là một « cuộc nổi loạn ».

Vào mùa xuân năm 1989, cái chết đột ngột của nguyên tổng bí thư Hồ Diệu Bang, một lãnh đạo có đường lối cải cách từng bị thanh trừng vì ủng hộ phong trào sinh viên 1986–1987, đã châm ngòi cho phong trào được biết đến dưới tên gọi Mùa Xuân Bắc Kinh. Sinh viên, công nhân và người dân xuống đường yêu cầu cải cách dân chủ và chấm dứt tham nhũng. Các cuộc biểu tình ôn hòa, nổi bật là cuộc tuyệt thực của sinh viên tại quảng trường Thiên An Môn, kết thúc vào ngày 4 tháng 6 khi chính quyền điều hơn 200.000 binh sĩ xe tăng và súng ống tấn công người dân ngay tại thủ đô.

Cũng chính vì vụ đàn áp đẫm máu này, Trung Quốc trong nhiều năm đã bị các nước phương Tây trừng phạt. Mọi thông tin về sự kiện Thiên An Môn đều bị chính quyền ở Bắc Kinh kiểm duyệt nghiêm ngặt. Nhưng Hồng Kông vẫn là một « ốc đảo riêng biệt » nơi hàng năm vẫn diễn ra những đêm canh thức vào đúng ngày 04/06, hàng ngàn ngọn nến được thắp lên tưởng nhớ các nạn nhân Thiên An Môn. Thế nhưng từ khi Bắc Kinh ban hành luật an ninh quốc gia nhắm vào Hồng Kông năm 2020 thì ngay cả những hoạt động tưởng nhớ nạn nhân Thiên An Môn cũng đã bị cấm.

Hôm 03/06/2026 cảnh sát đặc khu hành chính này đã bắt giữ nghệ sĩ Sanmu Chen, chỉ vì đã giăng trên đường phố một sơi dây màu đỏ có chiều dài 6,4 mét : hai con số 6 và 4 ngầm nhắc đến vụ thảm sát ngày mồng 4 tháng 6 năm 1989. Hãng tin Anh Reuters nhắc lại trong suốt 37 năm qua chính quyền Trung Quốc luôn coi phong trào đòi dân chủ Bắc Kinh năm 1989 là « một cuộc nổi dậy chống cách mạng » do « một thiểu số rất nhỏ cầm đầu ». Các giới chức an ninh đã phải can thiệp để « tái lập trật tự công cộng ».

Vẫn theo các tài liệu chính thức, sau 48 giờ, khoảng 200 người biểu tình và hàng chục quân nhân Trung Quốc tử vong. Các số liệu từ phía các hiệp hội bảo vệ nhân quyền độc lập, từ phía các gia đình nạn nhân, từ phía các tổ chức phi chính phủ quốc tế, thì có tới « hàng ngàn người » chết.

Năm nay, tại Hoa lục, các biện pháp kiểm soát và kiểm duyệt của Trung Quốc về phong trào đòi dân chủ tăng thêm một nấc. Cách nay hai ngày, hiệp hội Các Bà Mẹ Thiên An Môn thông báo với tổ chức bảo vệ nhân quyền Human Rights Watch là họ bị cấm tảo mộ người thân tại nghĩa trang Vạn An. Đây là nghĩa trang duy nhất mà đến nay được chính quyền cho phép các gia đình tập hợp vào đúng ngày 04/06 hàng năm.

Theo giới bảo vệ nhân quyền, đây là một bước thụt lùi mới về nhân quyền « rất đáng lo ngại ». Human Rights Watch đánh giá Bắc Kinh đang siết chặt thêm các hành vi để kiểm soát xã hội dân sự. Sarah Brooks, giám đốc HRW đặc trách khu vực châu Á thậm chí còn cho rằng, qua việc cấm tảo mộ nạn nhân phong trào đòi dân chủ Mùa Xuân Bắc Kinh năm 1989 chính quyền trong tay ông Tập Cận Bình hiện nay « dường như muốn xóa tan mọi ký ức về cá nhân của những gia đình đã mất người thân trong sự kiện đó (…) Điều này thể hiện thái độ triện để hơn và mất hẳn nhân tính. Chối bỏ sự thật về đợt đàn áp tại Thiên An Môn năm xưa là một việc, chối bỏ quyền của những cá nhân tưởng nhớ người thân đẩy sự độc ác của chế độ này lên một nấc cao mới ». HRW nhắc lại, năm 2025 Bắc Kinh đã từng cấm hiệp hội Các Bà Mẹ Thiên An Môn hội họp vào dịp Tết nguyên đán.

Tại thủ đô Washington, chưa đầy một tháng từ Bắc Kinh trở về sau chuyến tháp tùng tổng thống Mỹ Donald Trump công du Trung Quốc, hôm 03/06/2026 ngoại trưởng Marco Rubio lên án chính sách kiểm duyệt của chế độ trong tay ông Tập Cận Bình khi cho rằng không một biện pháp kiểm duyệt nào có thể « xóa nhòa ký ức ». Lời lẽ này khiến Bắc Kinh phẫn nộ.

Nhà sử học Rowena He, trường Đại Học Hồng Kông trong một bài tham luận trên báo Nhật Bản, The Diplomat đặt câu hỏi vì sao, 37 năm đã trôi qua, chính quyền ở Bắc Kinh vẫn nhắm vào các nạn nhân Thiên An Môn và gia đình của họ ? Câu trả lời có lẽ đơn giản là vì « đòi hỏi công lý cho những người nằm xuống không bị xóa nhòa theo thời gian ». Bên cạnh đó « khát vọng tìm kiếm sự thật về vụ thảm sát năm 1989 vẫn nguyên vẹn » và nhìn rộng ra hơn nữa có thể là gia đình của những nạn nhân đã chết trong đại dịch Covid 19 cũng đang khát khao tìm kiếm sự thật và công bằng về nguyên nhân và cách xử lý dịch bệnh của chính quyền trung ương những năm 2019-2020.

Do vậy theo tác giả, đảng Cộng Sản Trung Quốc có thể ngăn cản dưới mọi hình thức các hoạt động tưởng niệm phong trào dân chủ năm 1989 nhưng họ thừa biết là « không thể dập tắt được ngọn lửa dân chủ và tự do trong mỗi con tim ». Khát vọng đó có lẽ không chỉ giới hạn trong trường hợp của Trung Quốc và vụ thảm sát Thiên An Môn những ngày Mùa Xuân Bắc Kinh.