4313 - Thỏa thuận với Iran – Trump đặt quyền lợi cá nhân lên trên lợi ích quốc gia

New York Times

Tác giả: Thomas L. Friedman - Trần Quốc Sĩ, dịch

Có lẽ thỏa thuận sơ bộ giữa Hoa Kỳ và Iran cũng không khác gì so với các hồ sơ phá sản của ông. Nó dài dòng, vòng vo, nhưng rốt cuộc vẫn là một sự đầu hàng được ngụy trang dưới cái mác thành công.

Iran biết điều đó. Người trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Ghalibaf đã không cần phải giữ thể diện cho Washington. Ông nói thẳng trên đài truyền hình Iran rằng thỏa thuận này là “bản ghi chép sự thất bại của Hoa Kỳ”. Nói cách khác, Tehran không chỉ đạt được điều mình muốn mà còn công khai khoe rằng họ đã thắng.

Muốn nhìn thấy điều này, người ta không cần phải là chuyên gia về Trung Đông, chỉ cần hiểu rõ tình hình chính trị ở Mỹ.

Trump không ký thỏa thuận này vì một chiến lược lớn lao nào cho hòa bình. Ông ký vì sợ Đảng Cộng hòa sẽ thua trong các cuộc bầu cử ở Pennsylvania, Georgia và Michigan. Ông biết rằng chiến tranh kéo dài sẽ đẩy giá xăng và giá thực phẩm lên cao, và nếu cử tri nổi giận trong kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ, Đảng Cộng hòa có thể mất đa số ghế trong Quốc hội. Khi đó, Trump sẽ phải đối diện với hàng loạt các cuộc điều tra về việc ông dùng quyền lực tổng thống để làm lợi cho bản thân và gia đình.

Cho nên ông làm điều ông thường làm. Đó là bỏ nguyên tắc, bỏ đồng minh, để lo cho mình trước đã.

Israel và các nước Ả Rập vùng Vịnh bị gạt sang một bên. Những lời hô hào cứng rắn chống Iran bỗng nhiên biến mất. Những tuyên bố kêu gọi người dân Iran nổi dậy cũng bị lãng quên. Thay vào đó, Trump quay sang ca ngợi phe lãnh đạo Iran là có “lý trí”, “mạnh mẽ”, “thông minh” và “dễ làm việc”.

Thật trớ trêu. Với Tổng thống Zelensky của Ukraine, người đang lãnh đạo một nền dân chủ chống lại cuộc xâm lược của Nga, Trump nói: “Ông không có quân bài nào để chơi”. Nhưng với các cấp lãnh đạo Iran, những người của một chế độ từng đàn áp đẫm máu chính người dân mình, Trump lại gọi họ là những người “tử tế”.

Đó không phải là chính sách đối ngoại. Đó là con người của Trump, luôn thần phục kẻ mạnh và bắt nạt kẻ yếu.

Điều đáng nói hơn là nội dung của thỏa thuận. Sau hàng tỷ đô la bom đạn trút xuống Iran, kết quả đạt được là gì? Iran chỉ cam kết bảo đảm cho tàu bè được đi qua eo biển Hormuz miễn phí trong 60 ngày. Sau đó thì sao? Không ai biết. Sau một cuộc chiến đắt đỏ, Washington chỉ mua được 2 tháng “khuyến mãi”, không cần nộp lộ phí để đi qua eo biển Hormuz.

Nếu là một thương vụ địa ốc, thì đây là loại hợp đồng mà bên bán giữ đất, giữ nhà, giữ chìa khóa, còn bên mua thì tự hào vì được đậu xe miễn phí trong vòng 60 ngày.

Thỏa thuận này cũng không buộc Iran phải chấm dứt việc phát triển tên lửa tầm xa. Không buộc Tehran ngưng tài trợ cho các lực lượng ủy nhiệm tại Lebanon, Iraq hay những nơi khác. Chương trình hạt nhân thì được hoãn lại cho các cuộc thương lượng sau này, trong khi đòn bẩy quân sự của Mỹ đã bị tiêu hao.

Tệ hơn nữa, Trump và Netanyahu dường như đã không lường trước một điều hiển nhiên nhất là Iran có thể dùng eo biển Hormuz như một vũ khí. Họ muốn ngăn Iran có “vũ khí hủy diệt hàng loạt”, nhưng lại giúp Tehran chứng minh rằng họ đã có một thứ không kém phần nguy hiểm là “vũ khí gây gián đoạn hàng loạt”, khả năng bóp nghẹt nguồn cung cấp dầu mỏ cho cả thế giới.

Thông điệp Trump gửi đến Saudi Arabia, UAE, Qatar, Bahrain và Kuwait rất rõ ràng. Đó là Mỹ không còn là chỗ dựa vững chắc nữa. Tốt nhất là các nước vùng Vịnh nên tự tìm cách sống chung với Tehran.

Đây là một thay đổi rất lớn trong chính sách chính trị địa lý. Cán cân quyền lực vùng Vịnh đã nghiêng, không phải vì Iran mạnh vượt trội, mà vì Mỹ dưới thời Trump tỏ ra mệt mỏi, bỏ mặc và chỉ tính toán theo lợi ích cá nhân của Trump.

Việc này cũng cho thấy điểm chung nguy hiểm giữa Trump và Netanyahu. Cả hai đều chọn cận thần trung thành thay vì người có khả năng. Cả hai đều thanh lọc, bóp nghẹt những tiếng nói phản biện. Cả hai đều tin vào bản năng của mình hơn là chuyên môn, kinh nghiệm và nguyên tắc.

Khi lãnh đạo chỉ nghe tiếng vỗ tay, họ rất dễ tưởng rằng tiếng vỗ tay đó sẽ tiếp tục vang mãi trong lịch sử. Nhưng lịch sử sẽ không ưu đãi họ.

Trump muốn có một chiến thắng nhanh chóng để cứu mùa bầu cử. Netanyahu cũng cần một thắng lợi quân sự để cứu vãn sự nghiệp chính trị. Cả hai tưởng rằng có thể ném bom để làm lung lay một chế độ đã tồn tại từ năm 1979. Kết quả là Iran không những không sụp đổ mà còn thoát khỏi cuộc khủng hoảng, qua đó có vị thế mặc cả mạnh hơn.

Thế giới vì thế trở nên nguy hiểm hơn. Iran mạnh hơn. Đồng minh của Mỹ hoang mang hơn. Trật tự vùng Vịnh bất ổn hơn. Và uy tín của Hoa Kỳ lại bị đem ra bán rẻ trong một thương vụ chính trị mang tính ngắn hạn.

Tuy vậy, vẫn có một tia hy vọng nhỏ. Nếu chiến tranh lắng xuống, người dân Iran có thể có thêm không gian để đặt một câu hỏi mà chế độ luôn tìm cách né tránh. Đó là sau gần nửa thế kỷ cầm quyền, họ đã có được gì ngoài nghèo khó, đàn áp, ô nhiễm, thiếu nước ngọt, chương trình hạt nhân tốn kém và những cuộc phiêu lưu quân sự ở nước ngoài?

Một chế độ thường dùng chiến tranh để bịt miệng dân chúng. Khi chiến tranh không còn là bình phong, những câu hỏi chân thật có thể bắt đầu vang lên.

Nhưng đó là hy vọng dành cho người dân Iran. Còn đối với nước Mỹ, bài học trước mắt rất rõ. Hoa Kỳ đang có một tổng thống không có nguyên tắc, sẵn sàng biến chính sách đối ngoại thành một công cụ mặc cả cá nhân. Và khi người cầm quyền chỉ nghĩ đến lá phiếu, túi tiền và quyền lực của mình, đồng minh sẽ bị bỏ rơi, kẻ thù sẽ được ve vuốt, còn người dân thì sau cùng chỉ còn một quốc gia đổ nát.

______

Nguồn: Friedman, T. L. (2026, June 19). Trump put his own interests above all in the Iran deal. The New York Times