4315 - Chiến tranh Iran và thất bại chính trị của Hoa Kỳ

Thanh Hà RFI

Chiến tranh Iran không chỉ là một thất bại quân sự thuần túy của Mỹ như tại Việt Nam hay Afghanistan trước đây. Cuộc họp rất được mong đợi giữa phái đoàn Mỹ và Iran tại Thụy Sĩ ngày 19/06/2026 để chấm dứt xung đột bị dời lại « là một thất bại chính trị » của Hoa Kỳ.

Ảnh minh họa : Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng, Washington, Hoa Kỳ, ngày 18/06/2026. AP Photo/Jacquelyn Martin - Jacquelyn Martin

Uy tín của siêu cường số 1 thế giới thêm sứt mẻ mặc dù Nhà Trắng nỗ lực thuyết phục công luận Mỹ và quốc tế rằng thỏa thuận khung với Teheran « là một thắng lợi » to lớn. Mỗi lần Washington vấp ngã, thì những đối thủ của nước Mỹ lại tự tin hơn.

Sau gần bốn tháng Mỹ cùng với đồng minh Israel oanh kích Iran, kinh tế thế giới lao đao vì khan hiếm dầu và khí đốt của Trung Đông, dân Mỹ phải « chi thêm hàng tỷ đô la khi đi đổ xăng », 13 quân nhân Mỹ tử vong, nhiều căn cứ quân sự của Mỹ tại các nước đồng minh trong vùng Vịnh bị tấn công, không ít cơ sở năng lượng của các quốc gia trong khu vực bị tên lửa và drone Iran nhắm tới. Eo biển Hormuz bị phong tỏa và rất hiếm những tàu chở dầu từ Trung Đông đi qua được vùng biển chiến lược này.

Sau nhiều vòng đàm phán chính thức và không chính thức tại Pakistan, Doha … hôm 14/06/2026 đúng vào ngày sinh nhật 80 tuổi và trước khi lên đường sang Pháp dự thượng đỉnh G7 ở Evian, tổng thống Donald Trump thông báo đạt được một đồng thuận chấm dứt chiến tranh Trung Đông …  Cách nay hai ngày, tại lâu đài Versailles, ngoại ô Paris, biểu tượng của quyền lực, tổng thống Trump đã đặt bút ký vào bản thỏa thuận khung với Iran.

Tại Washington phó tổng thống JD Vance hùng hồn tuyên bố đây là một « thắng lợi » để xua tan những chỉ trích mạnh mẽ nhất trong hàng ngũ của chính đảng Cộng Hòa cho rằng đây là một « thất bại nghiêm trọng nhất trong lịch sử ngoại giao Hoa Kỳ từ nhiều thập niên qua » hay lên án chính quyền Trump nhượng bộ chế độ Hồi Giáo Iran quá nhiều.

Nhìn từ châu Âu, chuyên gia về địa chính trị và quan hệ quốc tế, giáo sư Frédéric Encel, trường Khoa Học Chính Trị Paris, Sciences Po, không ngạc nhiên bởi vì, cho dù có là siêu cường quân sự hàng đầu thế giới, nhưng « vừa thiếu chuẩn bị, vừa không có mục tiêu rõ ràng khi lao vào một cuộc xung đột vũ trang », tất nhiên Mỹ không thể ở thế mạnh để đàm phán với Iran. Về phương diện chính trị, đó là thất bại thứ nhất của ông Donald Trump.

Thất bại thứ hai là bất luận kết cục cuộc chiến này có ra sao đi chăng nữa thì hình ảnh, uy tín của Mỹ trong mắt các đồng minh ở Vùng Vịnh cũng đã bị sứt mẻ. Các nước như Ả Rập Xê Út, Qatar, Bahrein  … đang lo rằng vì nóng vội và vì quyền lợi kinh tế của người dân Hoa Kỳ, chính quyền Trump đang sẵn sàng nhượng bộ Teheran rất nhiều để đổi lấy tự do giao thương hàng hải tại eo biển Hormuz. Các quốc gia trong vùng, đã bắt đầu « tìm kiếm những giải pháp thay thế cả về mặt quân sự, an ninh » để bớt phụ thuộc vào Hoa Kỳ.  

Rạn nứt nếu không muốn nói là bất mãn đang lớn dần giữa Mỹ với đồng minh Israel cũng là một thất bại chính trị quan trọng khác mà chiến tranh Iran đã và sẽ tiếp tục để lại.

Xét về tương quan lực lượng giữa Mỹ với Iran : đành rằng khả năng quân sự của Iran đã bị bào mỏng với chiến tranh, nhưng tham vọng và các chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran thì vẫn là hai ẩn số còn nguyên vẹn. Cũng không mấy ai tin tưởng vào « hiệu quả » của giai đoạn 60 ngày mà Teheran và Washington đồng ý để thảo luận tiếp trên hai hồ sơ gai góc nói trên.

Chính quyền Trump thất bại trước đầu óc thực tiễn của chế độ Hồi Giáo đã liên tục cầm quyền từ 1979. Giáo sư Encel nhìn nhận, nhiều cơ sở hạ tầng quân sự và năng lượng nước này đã bị tàn phá, hư hại trong các đợt oanh kích của Mỹ và Israel nhưng chế độ từng trong tay giáo chủ Ali Khamenei vẫn tồn tại. Với những người kế thừa di sản của giáo chủ Khamenei thì sự tồn tại của chế độ mới là ưu tiên hàng đầu, cho nên, theo chuyên gia về quan hệ quốc tế này, Iran dường như dùng lá bài « uranium và hạt nhân » để mặc cả với Trump : Iran nói là sẵn sàng « tiến hành đàm phán » về hạt nhân, sẵn sàng « pha loãng » nồng độ uranium có thể được dùng để chế tạo bom nguyên tử … nhưng vẫn còn quá nhiều ẩn số và những cam kết quá mơ hồ về những gì Iran có thể và sẵn sàng nhượng bộ. Trong khi đó Nhà Trắng vì nóng vội phô trương thành tích nên đã tính tới khả năng giảm nhẹ trừng phạt cho Teheran, và đã bắt đầu cho phép ngừng phong tỏa tài sản của Iran ở hải ngoại, thành lập quỹ từ 200 đến 300 tỷ đô la cho phép Iran « tái thiết đất nước » sau chiến tranh. 

Một điểm quan trọng khác xung đột Iran lần này để lộ rõ bản chất của ông Trump : thứ nhất, ông nhìn chính sách đối ngoại dưới lăng kính kinh tế. Mỹ không quan tâm đến các chiến dịch đàn áp của chế độ Teheran nhắm vào người dân Iran, cho dù chính tổng thống Hoa Kỳ đã từng kêu gọi người dân Iran vùng lên trong những ngày đầu tháng 3/2026.

Điểm thứ hai, Trump là một chính khách cần và thích khoe khoang thành tích, nhưng giống như với chiến tranh thương mại tổng thống Hoa Kỳ thứ 45 và 47 khai mào, rất ồn ào mà kết quả thì không đi đến đâu. Thực tế phũ phàng đối với nguyên thủ Mỹ là sau những tuyên bố rất ngoạn mục và ồn ào về Ukraina và Gaza, hòa bình vẫn chưa được vãn hồi tại cả hai vùng đất này. Nguy hiểm ở đây là những « nhược điểm » này của Hoa Kỳ  giúp cho Trung Quốc và Nga tự tin hơn và mỗi khi Washington đi sai một nước cờ, thì đều có lợi cho Matxcơva và nhất là Bắc Kinh.

Sau chiến tranh Iran lần này, không chắc Hoa Kỳ giữ nguyên vẹn được hào quang của siêu cường số 1 thế giới cả về quân sự, kinh tế, lẫn ngoại giao.