4297 - Iran đảo chiều thế trận với Mỹ: Từ thế phòng ngự đến đàm phán trên thế mạnh

Anh Vũ RFI

Ba tháng rưỡi sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự chống Iran, Washington và Teheran đã đạt được một thỏa thuận khung nhằm chấm dứt chiến tranh ở Trung Đông. Tiến triển mới này cho thấy một thực tế : Washington khởi động chiến dịch với vị thế áp đảo quân sự, nhưng lại kết thúc bằng  đàm phán trong thế xuống thang, Iran từ thế phòng ngự đã chuyển sang vị thế mặc cả thuận lợi hơn.

Một người biểu tình cầm tấm áp phích in hình cố lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei và cờ Iran trong một cuộc tập hợp ủng hộ chính phủ tại một quảng trường ở trung tâm Tehran, Iran, thứ Ba, ngày 19/05/2026. AP Photo/Vahid Salemi - Vahid Salemi

Văn bản vừa được hai bên thông báo bao gồm việc ngừng ngay lập tức các hoạt động quân sự, mở lại eo biển Hormuz và từng bước dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ đối với Iran trước khi bước vào giai đoạn đàm phán kỹ thuật kéo dài 60 ngày về vấn đề hạt nhân và các lệnh trừng phạt.

Dù các điều khoản cụ thể của bản ghi nhớ thỏa thuận, dự kiến được ký vào thứ Sáu tới tại Thụy Sĩ, vẫn chưa được công bố chính thức, nhiều điểm cho thấy Iran đang chiếm ưu thế rõ rệt trong các cuộc đàm phán này. Teheran dường như đã thành công trong việc áp đặt một hình thức kiểm soát đối với eo biển Hormuz chiến lược này, vốn chiếm khoảng 20% lưu lượng vận chuyển dầu khí toàn cầu trước chiến tranh.

Theo hãng tin Iran Fars, vào phút chót Teheran đã đưa vào đàm phán một điều khoản về việc áp dụng phí tại eo biển Hormuz nhằm quản lý lưu thông hàng hải. Trước đây, tàu thuyền đi qua khu vực này không chịu bất kỳ sự kiểm soát nào, nhưng trong tương lai việc lưu thông sẽ được Iran điều phối cùng với Oman – quốc gia cùng giáp eo biển Hormuz. Trong khi tổng thống Donald Trump khẳng định đã đạt được việc mở lại eo biển Hormuz mà không áp dụng phí quá cảnh.

Iran cũng buộc các bên chấp nhận “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Liban”, một yêu cầu được xem là chủ chốt của Teheran.

Trong khi đó, vấn đề hạt nhân, vốn được Donald Trump coi là mục tiêu chính của cuộc chiến, lại bị đẩy sang giai đoạn đàm phán tiếp theo. Theo Jean-Paul Chagnollaud, Chủ tịch danh dự của Viện Nghiên cứu Địa Trung Hải và Trung Đông (iReMMO), “chiến tranh coi như đã kết thúc” và “Iran giờ đây sẽ có dư địa lớn hơn trên bàn đàm phán”.

Ban đầu, Mỹ bước vào cuộc chiến với ưu thế vượt trội về quân sự và mục tiêu rõ ràng: buộc Teheran lùi bước trong hồ sơ hạt nhân và làm suy yếu ảnh hưởng khu vực của nước này. Đến giờ Mỹ không đạt được mục tiêu chiến lược bằng sức ép quân sự. Trái lại chiến sự kéo dài, giá dầu tăng và nguy cơ bất ổn tại Trung Đông đã khiến Washington dần mất ưu thế.

Trong khi đó, Iran đã chứng minh rằng họ đủ khả năng chịu đựng một cuộc đối đầu kéo dài với Mỹ và Israel. Chính quyền của Tổng thống Donald Trump vốn kỳ vọng một chiến thắng nhanh, nhưng cuối cùng lại phải tìm lối thoát chính trị khi cuộc chiến trở nên quá tốn kém về kinh tế và rủi ro về chính trị trong nước.

Nhiều phân tích tại Mỹ gần đây cho rằng Nhà Trắng cần một “lối thoát” càng sớm càng tốt để tránh biến chiến tranh Iran thành gánh nặng chính trị trong nước.

Iran hiểu rõ ông Trump cần một thỏa thuận trước cuộc bầu cử Quốc Hội giữa nhiệm kỳ (diễn ra vào tháng 11 tới)  hơn là một cuộc chiến kéo dài. Vì vậy, Teheran có thể kéo dài thương lượng, đặt điều kiện và buộc Washington phải ưu tiên ổn định giá dầu hơn leo thang quân sự.  Một số nhà phân tích Mỹ thậm chí cho rằng Iran hiện “nắm nhịp độ” của tiến trình đàm phán.

Sau khi thỏa thuận được công bố, Washington và Teheran lập tức bước vào “cuộc chiến truyền thông”. Donald Trump tự nhận đã mang lại “một nền hòa bình thực sự”, trong khi Iran coi đây là thất bại của Mỹ và Israel.

“Ở Iran, thỏa thuận này được nhìn nhận như một thắng lợi lớn”, thông tín viên RFI tại Iran  Siavosh Ghazi nhấn mạnh, Teheran cho rằng đã “đối đầu thành công với hai cường quốc hạt nhân”.

Dù vậy, thực tế cho thấy Iran đã đạt được mục tiêu quan trọng nhất: giữ vững chế độ, duy trì năng lực răn đe và quay lại bàn đàm phán với vị thế mạnh hơn trước chiến tranh.

Chuyên gia  Jean-Paul Chagnollaud nhận định rằng “sức mạnh quân sự không thể áp đặt mọi thứ”, đồng thời cho rằng thỏa thuận này sẽ “làm thay đổi sâu sắc cục diện địa chính trị Trung Đông” và ảnh hưởng lâu dài đến uy tín của Mỹ trong khu vực.

Triển vọng đạt được thỏa thuận cuối cùng vẫn còn bỏ ngỏ. Vấn đề hạt nhân, vai trò của Israel và sự thiếu lòng tin giữa hai bên tiếp tục là những trở ngại lớn. Tuy nhiên, cục diện hiện nay đã thay đổi đáng kể: Iran đang trở lại như một cường quốc khu vực buộc Mỹ và các nước vùng Vịnh phải tính đến.