4371 - Tại sao giáo dục khai phóng lại bị đấu tố và chụp mũ?
Thái Hạo
1. Trong những ngày qua, kể từ khi “đáp án” môn Ngữ Văn kỳ thi tốt nghiệp THPT được công bố, điều khiến tôi khó hiểu nhất vẫn là việc “giáo dục khai phóng” bị đấu tố.
Khó hiểu vì đây không phải một vấn đề vốn gây tranh cãi hoặc nhạy cảm, cũng không phải chuyện chính trị chính em gì cả. Vậy tại sao nó bị đấu tố và quy kết là “diễn biến hòa bình”, là “cách mạng màu”?
Có một số bạn nói rằng vì nó từng là triết lý của nền giáo dục VNCH (Dân tộc – Nhân bản – Khai phóng) nên mới bị đấu tố. Thoạt đầu tôi cũng tưởng như thế, nhưng liền nhận ra sự phi lý. Vì nếu cứ cái gì dính đến VNCH thì sẽ bị đấu tố, vậy hai từ “dân tộc” và “nhân bản” trong bộ ba thống nhất nói trên cũng không thể là ngoại lệ chứ? Nhưng hoàn toàn không, không thấy ai đấu tố “dân tộc” và “nhân bản” cả. Mà đúng thế, họa chăng chỉ kẻ điên mới đi đấu tố một nền giáo dục mang tính dân tộc và nhân bản! Do đó, việc “khai phóng” bị đấu tố là rất khó liên hệ đến giáo dục VNCH.
Tôi cũng đã đọc và nghe những bài của các nhân vật chống giáo dục khai phóng đang hăng máu tả xung hữu đột trên mạng, để xem lý lẽ của họ là gì, thì cũng không thấy có lập luận logic hay luận điểm có cơ sở khoa học nào cả. Toàn chụp mũ chính trị một cách thô lậu và nhảm nhí.
Họ có lấy những trường đại học như Fulbright (vốn chủ trương giáo dục khai phóng) làm dẫn chứng và cơ sở như một “âm mưu” của các thế lực ngoại bang cấu kết với trong nước để làm “cách mạng màu”. Nhưng hãy mở báo chí nhà nước lên đọc mà xem, ở Việt Nam đâu chỉ mỗi Fulbright, mà nhiều đại học vốn “hoàn toàn Việt Nam” cũng công khai tuyên ngôn theo đuổi giáo dục khai phóng kia mà, như Đại học Quốc gia TPHCM, Đại học Quốc gia Hà Nội, v.v.. Đại học KHXH&NV thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội còn tuyên bố ít nhất cách đây gần 10 năm là “Kiên định với triết lý giáo dục khai phóng”.
Vậy, hay là theo những người chống giáo dục khai phóng này, các đại học lớn và uy tín nhất của nước ta cũng đã “tự diễn biến, tự chuyển hóa” và đang làm “cách mạng màu”? Nhưng tất cả các trường đại học này đều có chi bộ đảng và đặt dưới sự lãnh đạo, giám sát chặt chẽ của đảng, chẳng lẽ tất cả đều đã bị qua mặt? Mà qua mặt làm sao được khi tất cả các diễn ngôn về giáo dục khai phóng ở các đại học này đều được công khai và nói lớn từ trên giảng đường đến mặt báo? Vô lý quá!
2. Rồi tôi lại nghĩ, hay là những người chống giáo dục khai phóng này có tinh thần cảnh giác và sự tinh tường hơn Đảng cộng sản Việt Nam và nhà nước CHXHCN Việt Nam trong việc phát giác ra các “thủ đoạn và âm mưu thâm độc” của các “thế lực thù địch” đã “leo cao, luồn sâu” vào các thiết chế học thuật của đất nước?
Nhưng lại cũng dường như thấy không phải. Vì chỉ cần gõ vào thanh tìm kiếm trên Google thì sẽ biết được ngay rằng, chính các vị lãnh đạo cao nhất của quốc gia cũng không những rất quen thuộc với hai chữ “khai phóng” mà còn nhiều lần nhắc đến nó như một phẩm chất, một đòi hỏi cần có của thời đại mới.
Xin trích vài trong số đó:
– Chiều 16-9-2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính cùng nhiều lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương đã dự Phiên đối thoại cấp cao Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 với chủ đề “Khai phóng tiềm năng – Kiến tạo tương lai Việt”. Nếu hai chữ “khai phóng” nguy hiểm và nhạy cảm đến an nguy của quốc gia như vậy, lẽ nào thủ tướng lại vô tư tham dự và “phát biểu chỉ đạo”?
– Chưa hết, sáng 10-10-2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính lại phát biểu trong Đại hội thi đua yêu nước TP. Hà Nội giai đoạn 2025-2030, và đã nhấn mạnh rằng: “Thủ đô Hà Nội phải là nơi: Phát sáng nhân tài; khai phóng trí tuệ“.
– Chiều 28-10-2025 (giờ địa phương), trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức nước Anh, Phát biểu trong cuộc gặp ban lãnh đạo Đại học Oxford, Tổng Bí thư Tô Lâm đã bày tỏ sự ca ngợi khi nhắc đến hai chữ “khai phóng” trong mô hình giáo dục của trường này: “Tôi cùng đoàn đại biểu Việt Nam rất vui khi có mặt tại trường đại học có truyền thống lâu đời trong việc thúc đẩy tự do học thuật và khai phóng tri thức toàn cầu”.
– Trong bài phát biểu ngày 16-5-2026, tại Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội TBT – CTN Tô Lâm chỉ đạo: “Để hiện thực hóa tầm nhìn ấy, Nhà trường cần có triết lý giáo dục hiện đại, quản trị tiên tiến và môi trường học thuật khai phóng”.
– Chiều 4-6-2026, tại Trụ sở Trung ương Đảng, TBT – CTN Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và các cơ quan liên quan đã nhấn mạnh phải “nuôi dưỡng tinh thần khai phóng”: “Phát triển con người Việt Nam toàn diện, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, giải phóng năng lực sáng tạo, nuôi dưỡng tinh thần khai phóng, kỷ luật, trách nhiệm và khát vọng cống hiến”.
Còn nhiều nữa, nhưng chừng đó chắc cũng đủ rồi.
Tôi thắc mắc, các “chiến binh online” kia không biết đến các phát biểu này của những người đang lãnh đạo đất nước Việt Nam, hay họ biết mà cố tình lờ đi, chỉ nhắm vào Bộ GD – nơi chắc chắn là an toàn hơn khi chỉ trích và chụp mũ? Hay họ muốn “Nói đây chết cây Hà Nội”: Không trực tiếp tấn công vào những cá nhân và cơ quan cao nhất của đất nước nhưng thực chất đó mới là cái đích?
Tôi không biết mục tiêu, mục đích thực sự của họ là gì. Nhưng cho dù họ muốn nhắm vào đâu, thì cũng rất khó hiểu, vì nhắm để làm gì? Giáo dục khai phóng có gì nguy hiểm hay xấu độc để phải tấn công nhằm loại trừ?
3. Những ai có chút hiểu biết thì sẽ hiểu giáo dục khai phóng đơn giản chỉ là “giáo dục toàn diện”, là “phát triển phẩm chất và năng lực”, là “đào tạo con người có tư duy độc lập”, là “phát huy khả năng sáng tạo”, là dạy ra con người biết “giải quyết vấn đề”. Nói cách khác, đó chỉ đơn giản là lối giáo dục “dạy cách học, học cách nghĩ và học cách sống”. Chứ cách mạng màu mạng miếc cái gì nhỉ?!
Chính vì hiểu được tầm quan trọng của lối giáo dục này mà cũng chính Tổng Bí thư đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm mới chỉ đạo rằng: “Không áp đặt những chuẩn mực cũ cho một nền giáo dục hiện đại”. Ông nói: “Đẩy mạnh hội nhập quốc tế trong giáo dục. Hội nhập để học hỏi tinh hoa, thu hẹp khoảng cách, lan tỏa chuẩn mực; khuyến khích đồng đào tạo, liên kết chương trình, công nhận tín chỉ, trao đổi giảng viên – sinh viên, thu hút học giả quốc tế; qua đó nâng cao vị thế giáo dục Việt Nam.”
Tôi nghĩ rằng trong những phát biểu của mình, việc TBT Tô Lâm thường xuyên nhắc đến “khai phóng” trong môi trường giáo dục và với giáo dục cũng là một động lực và sự khuyến khích rất lớn đối với các trường đại học Việt Nam. Chính vì thế, mặc dù đã có mặt và được áp dụng nhiều năm nay ở nhiều nơi, nhưng gần đây nó được nhắc đến nhiều hơn và mạnh mẽ hơn, như một triết lý quan trọng của không ít trường đại học và trong giáo dục nói chung.
Trong bài “Giáo dục khai phóng là ước mơ của bất cứ dân tộc nào” trên báo Giáo dục, Giáo sư Furuta Motoo – Hiệu trưởng trường Đại học Việt Nhật đã khẳng định: “Thế nhưng nếu nói Liberal Arts là khái niệm của phương Tây – xa lạ với các nước châu Á thì tôi tin không đúng. Trường đại học khai phóng thực chất là trường nâng cao dân trí một cách tổng cục”.
Giáo sư Vũ Minh Giang (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, “bản chất của giáo dục đại học chính là khai phóng, sáng tạo tri thức dù ở bất kỳ quốc gia nào”.
Trong những năm gần đây, giáo dục khai phóng đã xuất hiện khắp nơi trong xã hội Việt Nam, từ trên các mặt báo, sách vở, lớp học, giảng đường đại học, các cuộc hội thảo, tọa đàm, các nghiên cứu khoa học…, tạo ra một không khí rất sôi nổi và trở nên quen thuộc dần với đại chúng. Cách đây 3 năm trong bài viết “Giáo dục khai phóng, để làm gì?”, đăng trên Viettimes, tôi đã cung cấp một thông tin có ý nghĩa: “Gõ cụm từ “giáo dục khai phóng”, chỉ trong 0.73 giây Google đã cho ra 164.000.000 (một trăm sáu mươi tư triệu) kết quả. Con số này đủ cho thấy từ tổ này đã trở nên phổ biến tới mức nào trong diễn ngôn của người Việt hiện nay”. Nói chuyện 3 năm trước để thấy rằng không phải đến bây giờ do bị đấu tố mà “giáo dục khai phóng” mới thành trend!
Hiện nay, giáo dục khai phóng đã quá quen thuộc với nền giáo dục Việt Nam nói chung và đại học nói riêng. Ví dụ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM, còn tổ chức Sinh hoạt dưới cờ với chủ đề “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục khai phóng – Một tầm nhìn vượt thời đại”. “Trong phần trình bày, TS. Lê Thị Sinh Hiền và TS. Trần Cao Bội Ngọc đã cho thấy tư tưởng Hồ Chí Minh, dù không sử dụng thuật ngữ “giáo dục khai phóng” theo nghĩa hiện đại, nhưng đã thể hiện đầy đủ nội hàm của mô hình này thông qua các quan điểm xuyên suốt như học để làm người, học đi đôi với hành, học suốt đời, học gắn với thực tiễn và phụng sự xã hội. Đây chính là những nền tảng được UNESCO cụ thể hóa thành bốn trụ cột giáo dục trong Báo cáo Delors năm 1996: Học để biết (Learning to Know), Học để làm (Learning to Do), Học để sống chung (Learning to Live Together) và Học để làm người (Learning to Be).”
Tóm lại, giáo dục khai phóng hay tinh thần khai phóng đã trở nên phổ biến trên diện rộng và đang dần đi sâu vào đời sống học thuật cũng như môi trường chính trị thượng tầng trong xã hội Việt Nam một cách công khai, chính thống và dõng dạc đường hoàng suốt nhiều năm qua. Đây chính là điều khiến tôi càng thêm khó hiểu khi khái niệm này bị đấu tố cật lực và quy kết như là một loại âm mưu của các thế lực phản động, chống phá.
4. Tôi đã cố gắng tìm hiểu hiểu để biết vì sao người ta đấu tố khái niệm này, nhưng thấy rằng chính họ đã không cung cấp được một lý do nghiêm túc nào. Đến lượt mình, một cách hết sức chân thành, tôi đã tự đặt mình vào vị trí của những người đó với vai trò như một “chiến binh” thực thụ để tìm cách phản đối giáo dục khai phóng, nhưng cũng đành thất bại.
Vì như đã nói, giáo dục khai phóng nếu hiểu đơn giản và chung nhất, chỉ là một triết lý hướng đến “phát triển con người toàn diện”, chứ không phải chỉ nhằm dạy cho người ta một cái nghề để kiếm cơm. Lý tưởng và mục tiêu ấy làm sao lại có thể trở thành một thứ nguy hiểm và đe dọa đến an ninh quốc gia được?
Đó là chưa nói, nguồn gốc của giáo dục khai phóng không phải là do một kẻ thù hay thế lực phương Tây hiện đại nào chế ra để làm “cách mạng màu” ở Việt Nam cả! Vì nền tảng của nó đã có từ thời Hy Lạp, La Mã cổ đại. Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, giáo dục khai phóng đã dần hoàn bị và tạo thành một động lực quan trọng bậc nhất cho sự phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới ở mọi mặt, từ kinh tế, công nghệ, văn hóa, khoa học, nghệ thuật… Nhiều người khẳng định rằng, những Steve Jobs, Mark Zuckerberg chính là con đẻ của giáo dục khai phóng.
Một lần nữa, tôi vẫn không tài nào hiểu được vì sao ở một quốc gia còn nghèo nàn, lạc hậu và đang rất cần những thế hệ biết tự chủ và sáng tạo để làm thành “nguồn nhân lực chất lượng cao” cho sự phát triển như Việt Nam, lại có một bộ phận hăng hái phản đối và lên án giáo dục khai phóng một cách mạnh mẽ và tự tin như vậy!
Đến lúc này, khi đã tìm mọi cách nhưng không thể thấy được bất cứ lý do chính đáng nào từ lực lượng đấu tố kia, tôi buộc phải nghĩ rằng, hành động của họ không xuất phát từ việc họ thực sự hiểu cái mà họ đang chống lại, càng không phải vì một sự lo lắng chân thành nào cho tương lai của đất nước. Những dẫn chứng phía trên của tôi chứng minh cho điều đó. Và những phân tích dưới đây sẽ củng cố cho nó.
Bây giờ hãy đọc lại đáp án môn Ngữ văn. Câu nguyên văn là “Xây dựng nền giáo dục khai phóng, sáng tạo,…”. Đây là một mệnh đề có ít nhất hai vế bình đẳng trong phần “vị ngữ” (chứ không phải chỉ 1 như các lực lượng kia đã cắt xén đi): Khai phóng và sáng tạo. Đó là chưa kể đến cái dấu ba chấm, nghĩa là có thể thêm vào đó những tính từ khác nữa, như nhân văn, tự chủ, thực học, thực lực, .v.v.. Câu này “dịch” ra là “Cần xây dựng một nền giáo dục có các phẩm chất như khai phóng, sáng tạo,…”. Ta cũng có thể viết lại câu này như sau: “Xây dựng một nền giáo dục khai phóng; xây dựng một nền giáo dục sáng tạo;…”. Đây là một mệnh đề định tính, không phải định danh, nghĩa là để chỉ những thuộc tính, phẩm chất mà một nền giáo dục nên có, cần có, phải có.
Việc các nhân vật nhân danh chống “cách mạng màu” đã cắt xén và lái câu “Xây dựng nền giáo dục khai phóng, sáng tạo,…” sang thành phủ nhận “nền giáo dục XHCN” là một cách vừa gian dối, vừa ngụy biện, mục đích chỉ nhằm tạo lý lẽ cho việc tấn công của mình. Vì như đã nói, một bên là định danh [“nền giáo dục XHCN”] còn bên kia là định tính [khai phóng, sáng tạo…], chúng không thể bị đánh đồng để chụp mũ. Hay là theo các nhân vật ấy, một nền giáo dục XHCN thì không được phép có những phẩm chất như khai phóng, sáng tạo, nhân văn, tự cường, tự lực, thực học, thực làm…? Đây không thể nói là chỉ vì dốt nát hay nông nổi, một khi đã dùng thủ đoạn và tinh vi lèo lái như vậy.
Bất cứ nền giáo dục nào, dù là nền giáo dục thực dân, nền giáo dục tư sản, nền giáo dục XHCN, hay thậm chí là nền giáo dục phong kiến, đều đòi hỏi phải có những thuộc tính và phẩm chất. Và có một điều chắc chắn, nếu nền giáo dục đó muốn thực hiện được vai trò kiến tạo nền tảng văn minh, tiến bộ và phát triển được cho cái xã hội mà nó đang vận hành trong đó, thì dứt khoát nó phải chứa đựng các thuộc tính và phẩm chất mang tính khoa học, tốt đẹp và minh triết. Với ý nghĩa đó, những phẩm chất như khai phóng và sáng tạo vì sao lại có thể bị chống đối và chụp mũ “phản động”, “chống phá”?
Dài rồi, để kết thúc, một lần nữa tôi muốn nhắc lại nhận định trong bài viết đã đăng cách đây một ngày của mình:
“Có thể khẳng định rằng, trong khát vọng chuyển mình của đất nước, nếu không khai phóng/ giải phóng được “trí tuệ, đạo đức, nhân cách, tinh thần trách nhiệm xã hội của mỗi người Việt Nam”, thì chắc chắn “ước mơ chỉ là ước mơ”. Những ai chống lại điều hiển nhiên này mới chính xác là đang “phản động” theo đúng nghĩa là ngăn trở sự tiến bộ và cường thịnh của một dân tộc đang rất cần vươn lên trước bao nhiêu nguy cơ đã dần hiển hiện”.
Nhận xét
Đăng nhận xét