4602 - Đánh thuế Canada vì khói cháy rừng?

Hiếu Chân/Người Việt

Tổng Thống Donald Trump gần đây than phiền nước Mỹ “bị xâm lăng bởi không khí độc, ô nhiễm, bẩn thỉu và nguy hiểm” từ các vụ cháy rừng ở Canada, gây thiệt hại “không tính toán được” cho các bang vùng Đông Bắc. Ông dọa sẽ đánh thêm thuế lên hàng nhập cảng từ nước này để trừng phạt chính quyền Canada “cố tình vô trách nhiệm.”

Khói cháy rừng từ Canada làm mờ mịt bầu trời thủ đô Washington, DC, hôm 17 Tháng Bảy. (Hình minh họa: Finn Gomez/Getty Images)

Hôm 20 Tháng Bảy, lời đe dọa đó đã biến thành chính sách: ông Trump quyết định đánh thuế nhập cảng (tariff) 50% lên một số hàng hóa từ Canada. Có người gọi đây là “thuế khói” phi lý và chê trách ông Trump không có sự đồng cảm với nỗi đau của nước láng giềng phương Bắc đang gặp thảm hoạ. Nhưng chuyện không đơn giản như vậy.

Mức thuế 50%, có hiệu lực sau 30 ngày nữa, sẽ áp dụng lên các sản phẩm gỗ, đồ nội thất, cần câu, hạt giống, quần áo giày dép, xi măng và nhiều mặt hàng khác. Văn Phòng Đại Diện Thương Mại Hoa Kỳ cho biết, mức thuế mới ảnh hưởng đến khoảng $20 tỷ hàng nhập cảng từ Canada, tương đương 5.2% tổng số hàng hóa mà Mỹ nhập cảng từ Canada trong năm ngoái.

Thăng trầm quan hệ thương mại Canada-Mỹ

Canada là bạn hàng lớn thứ nhì của Mỹ sau Mexico. Năm 2025, Canada xuất cảng 73% ($451 tỷ) và nhập cảng 46% ($426 tỷ) hàng hóa từ Mỹ, theo dữ liệu của US Bureau of Economic Analysis (BEA).

Thị trường Mỹ và Canada gắn bó rất mật thiết trong lĩnh vực xe hơi và năng lượng. Ví dụ, Canada cung cấp phần lớn dầu thô mà các nhà máy lọc dầu Mỹ sử dụng (1.4 tỷ thùng dầu năm 2025); nhiều tiểu bang phía Bắc nước Mỹ mua điện từ Canada.

Hai nước Mỹ và Canada, cùng với Mexico, đã lập ra khu vực thương mại tự do theo Hiệp Định NAFTA Tháng Giêng, 1994, hàng hóa sản xuất trong khu vực, đáp ứng một số điều kiện, sẽ được miễn thuế khi vận chuyển qua biên giới ba nước.

Trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump (2017-2021) ông đã đàm phán lại hiệp định NAFTA và thay bằng hiệp định Mỹ-Mexico-Canada (USMCA) có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Bảy, 2020, với một số điều khoản cải tiến; ông gọi USMCA là “hiệp định thương mại tốt nhất, quan trọng nhất mà nước Mỹ từng có được.”

Ấy thế nhưng quan hệ Mỹ-Canada bắt đầu xấu đi ngay sau khi ông Trump trở lại Tòa Bạch Ốc trong nhiệm kỳ thứ hai. Ông công khai đòi hỏi Canada từ bỏ quyền độc lập để trở thành tiểu bang thứ 51 của Mỹ. Khi các nhà lãnh đạo Canada, từ cựu Thủ Tướng Justin Trudeau đến Thủ Tướng đương nhiệm Mark Carney, từ chối yêu cầu đó, ông quay sang sử dụng đòn thuế quan để trừng trị.

Tháng Ba 2025, ông viện dẫn đạo luật về quyền lực kinh tế khẩn cấp quốc tế (International Emergency Economic Powers Act – IEEPA) để đánh thuế cao lên hàng hóa Canada: thuế 50% lên sắt thép, nhôm và đồng, 25% lên xe chở khách, xe tải và phụ tùng xe hơi, 25% lên sản phẩm bán dẫn, 10% lên gỗ mềm nhưng 25% lên một số sản phẩm gỗ, bình quân hàng hóa Canada phải chịu thuế 35% trừ những mặt hàng được Hiệp Định USMCA bảo hộ chỉ chịu thuế 0%-10%…

Lý do được Tòa Bạch Ốc đưa ra là do Canada đã không ngăn chặn nạn buôn lậu ma túy tổng hợp fentanyl ở biên giới hai nước, dù thực tế lượng fentanyl buôn lậu vào Mỹ từ Canada là rất ít so với từ Mexico và vấn đề fentanyl không liên can gì tới thuế quan.

Người Canada sửng sốt trước đòn tariff của Mỹ và tìm cách trả đũa. Chính quyền liên bang Canada đặt ra mức thuế 25% lên một số hàng hóa Mỹ, đặc biệt là xe hơi, trị giá $29.8 tỷ (tương đương $21.7 tỷ), và một số tỉnh bang Canada công bố hạn chế việc nhập cảng, mua bán rượu bia của Mỹ. Chính quyết định “ăn miếng trả miếng” của Canada làm ông Trump nổi giận và tìm cách trừng phạt Canada thật nặng dù chính sách tariff căn cứ trên IEEPA đã bị Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ bác bỏ vào Tháng Hai, 2026. 

Vì khói cháy rừng?

Thông tin của Tòa Bạch Ốc cho biết, quyết định đánh thuế 50% của Tổng Thống Trump là nhằm đáp ứng sự phân biệt đối xử của Canada đối với sản phẩm của Mỹ, bù đắp vào gánh nặng và sự thua thiệt của thương mại Mỹ, tái lập sân chơi công bằng cho các nhà xuất cảng Mỹ trong lĩnh vực xe hơi, đồ uống có cồn (rượu bia) và sản phẩm sữa. Chính ông Trump cũng khẳng định, đánh thuế không phải khói cháy rừng và để ngỏ khả năng tăng thêm thuế “vì khói cháy rừng” trong tương lai!

Bản thông tin mà Tòa Bạch Ốc công bố ngày 20 Tháng Bảy làm căn cứ cho quyết định của ông Trump cho biết, từ Tháng Tư, 2025 đến Tháng Ba, 2026, các đòn thuế quan trả đũa của Canada đã làm cho lượng xe hơi Mỹ bán sang nước láng giềng phương Bắc giảm đi khoảng 22%, doanh thu giảm $56 tỷ so với cùng kỳ năm 2024-2025; Liên bang Canada có 10 tỉnh và ba vùng lãnh thổ thì có tới 11 tỉnh và vùng lãnh thổ ngừng mua rượu bia Mỹ, khiến lượng rượu bia Mỹ nhập cảng giảm 81%, tương đương $582 triệu!

Đáng chú ý, theo Tòa Bạch Ốc, khoảng trống thị trường do hàng Mỹ bị hạn chế nhập cảng đã được Canada bù đắp bởi hàng hóa các nước khác, tạo ra một sự phân biệt đối xử không công bằng với nhà sản xuất Mỹ.

Tòa Bạch Ốc ghi nhận trong tất cả các quốc gia bị chính quyền Trump đánh thuế hỗ tương (reciprocal tariff) trong “Ngày Giải Phóng” Tháng Tư năm ngoái, chỉ Trung Quốc và Canada dám chống lại ông bằng thuế quan “ăn miếng trả miếng” thay vì ngồi xuống đàm phán với Mỹ một thỏa thuận thương mại song phương. Đã thế, Thủ Tướng Mark Carney còn thân chinh đi Bắc Kinh đàm phán thỏa thuận tăng cường thương mại giữa hai nước, Trung Quốc hạ mức thuế quan cho hàng nông sản và thủy sản Canada, đổi lại Canada giảm thuế nhập cảng 49,000 chiếc xe điện Trung Quốc xuống còn 6.1% thay cho mức 100% dưới thời Biden-Trudeau!

Mark Carney cứng rắn với Trump nhưng lại mềm mỏng với Tập Cận Bình, đó là điều ông Trump không chấp nhận được. Mức thuế 50% là đòn “bánh ít đi, bánh quy lại” giữa chính quyền hai nước, đã được hoạch định từ lâu chứ không phải là kết quả nhất thời của các vụ cháy rừng đang hoành hành ở Canada và gây tổn hại cho gần một nửa nước Mỹ.

Tại sao dùng đạo luật Smoot-Hawley?

Để ban hành mức thuế mới, ông Trump đã căn cứ vào Mục 338 (Section 338) của đạo luật Thuế Quan 1930 (Tariff Act of 1930), thường được gọi là đạo luật thương mại Smoot-Hawley theo tên của hai tác giả, TNS Reed Smoot và DB Willis C. Hawley. Thông tin của Tòa Bạch Ốc cho rằng, “Mục 338 trao quyền cho tổng thống được áp thuế tariff khi một quốc gia có chính sách phân biệt đối xử, làm cho các nhà xuất cảng Mỹ thất thế so với xuất cảng của các nước khác, nhằm bù đắp khoản thiệt hại hoặc gánh nặng thương mại của Mỹ.”

Theo nhà kinh tế học Paul Krugman, Mục 338 là “một điều khoản ít được biết đến và chưa từng được sử dụng trước đây của đạo luật Smoot-Hawley.” Bản thân đạo luật Smoot-Hawley cũng bị coi là “một sai lầm tai hại,” một “chính sách thương mại tồi tệ nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.”

Với mục đích bảo vệ nông dân và các ngành công nghiệp Mỹ trước sự cạnh tranh của nước ngoài, đạo luật Smoot-Hawley áp thuế nhập cảng rất cao, bình quân khoảng 60%, lên 20,000 mặt hàng nhập cảng vào Mỹ từ các quốc gia bạn hàng Canada, Châu Âu và Châu Mỹ Latin. Tuy nhiên, chính sách này phản tác dụng, các nước bạn hàng trả đũa bằng cách đánh thuế nặng lên hàng xuất cảng của Mỹ, đẩy kinh tế toàn cầu vào bất ổn, làm trầm trọng thêm cuộc Đại Suy Thoái 1930-1933.

Trong ba năm thực thi đạo luật Smoot-Hawley, khối lượng thương mại toàn cầu giảm khoảng hai phần ba, giá trị xuất cảng của Mỹ giảm từ $5.2 tỷ năm 1929 xuống còn $1.7 tỷ năm 1933; nhiều triệu người mất việc làm và nhiều ngân hàng bị vỡ nợ.

Quốc Hội Mỹ sau đó phải ban hành đạo luật Hiệp Định Thương Mại Hỗ Tương (Reciprocal Trade Agreements Act of 1934) thay cho Smoot-Hawley, chấm dứt việc đơn phương áp thuế nhập cảng, bắt đầu đàm phán các thỏa thuận thương mại theo nguyên tắc các bên cùng giảm thuế, đặt nền móng cho sự phục hồi mạnh mẽ của kinh tế thế giới trước và sau Thế Chiến Thứ Hai.

Tại sao ông Trump lại hồi sinh một đạo luật thương mại sai lầm và tồi tệ gần một thế kỷ trước làm căn cứ cho chính sách hiện nay quả là khó hiểu.

Cái chết của Hiệp Định USMCA

Tariff là thuế nhập cảng đánh vào người tiêu thụ, chính người dân Mỹ – bạn, tôi và mọi người khác – phải trả những khoản thuế gia tăng này, nhất là khi các mặt hàng bị tăng thuế (gỗ mềm, giấy, đồ nội thất, xi măng…) là những thứ vật liệu tối cần cho việc xây dựng nhà cửa. Tăng thuế các mặt hàng này sẽ làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng nhà ở của Mỹ, giấc mơ an cư lạc nghiệp của giới trẻ sẽ thêm xa vời.

Quyết định đánh thuế 50% lên hàng hóa Canada cũng có thể là cây đinh cuối cùng đóng vào cỗ quan tài hiệp định thương mại Mỹ-Canada-Mexico USMCA do chính ông Trump đàm phán và ca ngợi. Thông tin của Tòa Bạch Ốc nêu rõ các mức thuế mới sẽ được áp dụng “bất kể hàng hóa đó có xuất xứ theo Hiệp Định USMCA hay không.”

Tòa Bạch Ốc cũng khẳng định, “dưới sự lãnh đạo của Tổng Thống Trump, Hoa Kỳ không đồng ý gia hạn Hiệp Định USMCA trong hình thức hiện tại vì nó không có lợi đủ cho Hoa Kỳ.” Trong Tháng Bảy, 2026, ba nước Mỹ, Canada và Mexico sẽ đàm phán để cập nhật nội dung Hiệp Định USMCA cho phù hợp với tình hình mới và gia hạn hiệu lực của nó.

Tuy nhiên, theo nhiều nguồn tin quốc tế, hôm Thứ Ba, 21 Tháng Bảy, đại diện thương mại Mỹ đã thực hiện cuộc thương lượng thứ ba với Mexico mà không có Canada.

Cùng với việc đánh tariff lên Canada, có thể đây là dấu hiệu cho thấy ông Trump muốn “xé” USMCA để thay bằng các hiệp định thương mại song phương Mỹ-Mexico, Mỹ-Canada riêng rẽ, chấm dứt sự tồn tại của khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới với giá trị hàng hóa trao đổi lên tới $1.6 ngàn tỷ mỗi năm.

Nguồn:
https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/danh-thue-canada-vi-khoi-chay-rung/