4505 - Đã đến lúc đọc sử thi Odyssey rồi sao?

Constance Grady

Matt Damon as Odysseus in Christopher Nolan's The Odyssey. | Universal Pictures

Bộ phim The Odyssey của Christopher Nolan sắp sửa ra mắt tại các rạp chiếu phim trên toàn thế giới, và với dàn diễn viên toàn ngôi sao cùng những đánh giá tích cực ban đầu , phim chắc chắn sẽ trở thành bom tấn. Vì vậy, nếu bạn chưa từng đọc bài thơ 2800 năm tuổi mà bộ phim dựa trên đó — hoặc bạn chỉ đọc lướt qua nó hồi lớp 10 và chưa từng nghĩ đến nó kể từ đó — thì đây có phải là thời điểm thích hợp để bạn cuối cùng cũng đọc nó?

Có lý lẽ thuyết phục nhất cho rằng câu trả lời là có, bởi vì sử thi Odyssey thực sự rất thú vị để đọc. Nó hài hước, lôi cuốn và gợi cảm, một cuộc phiêu lưu sử thi đậm chất nhân văn. Nếu bạn sẵn sàng chấp nhận sự kỳ lạ vốn có khi đọc một văn bản cổ như vậy, bạn sẽ có được một sự hiểu biết mới về cách thức và lý do phương Tây kể chuyện. 

Làm thế nào sử thi Odyssey đã tạo ra hình tượng người anh hùng lừa đảo, đểu cáng?

Điều làm nên sự tài tình của sử thi Odyssey là nó vừa là một câu chuyện gia đình, vừa là một cuộc phiêu lưu. Odysseus thông minh đang cố gắng trở về với vợ con sau 10 năm chiến tranh, nhưng ở mỗi bước đường, anh đều bị các vị thần giận dữ, các nữ thần ghen tuông hoặc những cơn bão dữ dội làm rung chuyển thế giới cản trở. Cuộc sống gia đình của Odysseus mà chúng ta thấy thì dịu dàng và ngọt ngào, và cuộc hành trình thì ly kỳ, nhưng Odysseus mới chính là vũ khí bí mật thực sự ở đây.

Odysseus là một trong những người cực kỳ thông minh, nhưng không may thay, anh ta lại biết điều đó, nên ngay khi vừa thoát khỏi rắc rối này bằng lời nói, anh ta lại tự đẩy mình vào rắc rối khác. Anh ta đánh bại một người khổng lồ Cyclops bằng cách sử dụng một chiêu trò khá hài hước là tự xưng là "Vô Nhân", khiến cho tiếng hét đau đớn "Vô Nhân đang giết ta!" của Cyclops không thể triệu hồi bất kỳ con quái vật một mắt nào khác đến giúp. Nhưng rồi, Odysseus lại kiêu ngạo đến mức hét to tên thật của mình vào mặt con quỷ mà anh ta vừa làm bị thương để được công nhận xứng đáng cho chiến công của mình — và anh ta bị sốc khi việc đó lại quay lại ám ảnh mình. Thật khó để không mong Odysseus trở về nhà an toàn, nhưng bạn cũng phải thừa nhận rằng anh ta phải chịu trách nhiệm rất lớn cho những vấn đề của chính mình.

Công cụ kể chuyện đó — một người thông minh và quyến rũ đủ để thoát khỏi mọi tình huống khó khăn nhưng cũng kiêu ngạo đến mức tự làm cho mình gặp rắc rối — hấp dẫn đến nỗi nó đã tạo ra một hình mẫu. Bạn có thể thấy Odysseus trong Ferris Bueller, trong Bugs Bunny, trong Don Draper, trong Marty Mauser. Những anh hùng mưu mẹo, khiến cả đồng minh lẫn kẻ thù đều tức giận, đều chịu ảnh hưởng từ Odysseus, người đã cho phương Tây thấy những nhân vật như vậy là một động lực kể chuyện mạnh mẽ đến mức nào.

Cũng mạnh mẽ không kém là cuộc hành trình tìm đường về nhà của Odysseus, một câu chuyện rất đời thường và dễ đồng cảm đến nỗi nó trở thành nền tảng cho nhiều câu chuyện phiêu lưu quen thuộc của chúng ta. Dorothy muốn trở về Kansas, Robinson Crusoe muốn trở về Anh, và thậm chí cả người ngoài hành tinh ET cũng muốn gọi điện về nhà. Ai mà chưa từng cảm thấy như mình bị lạc trong một thế giới rộng lớn và đáng sợ, và khao khát tìm đường trở về sự an toàn và ấm áp bên gia đình? Sử thi Odyssey là câu chuyện sớm nhất mà chúng ta có được đã diễn tả cảm giác đó bằng lời và phóng đại nó lên một cách phi thường. 

Điều đặc biệt về sử thi Odyssey là: Nó đã tồn tại quá lâu và có sức ảnh hưởng lớn đến nỗi trở thành nguồn cảm hứng cho rất nhiều cấu trúc truyện. Đọc nó sẽ giúp bạn hiểu những tác phẩm kinh điển như Ulysses và O Brother Where Art Thou , chắc chắn rồi — nhưng nó cũng sẽ mở ra cho bạn nhiều tác phẩm yêu thích cũ mà bạn không nghĩ rằng có thể liên hệ mật thiết với văn học cổ đại và giúp bạn trải nghiệm chúng theo những cách mới. Nếu bạn quan tâm đến nghệ thuật kể chuyện, đó là một trải nghiệm đáng giá.

Lý do nên bỏ qua sử thi Odyssey

Nếu bạn quyết định đọc sử thi Odyssey , và bạn chưa quen với việc đọc các văn bản cổ, bạn cần phải chuẩn bị tinh thần rằng đó sẽ là một trải nghiệm kỳ lạ. Đây là một bài thơ truyền miệng, được sáng tác lần đầu bằng một ngôn ngữ đã chết, có lẽ được phát triển bởi nhiều người khác nhau qua nhiều thế hệ, và nay đã được dịch sang tiếng Anh hiện đại. Cấu trúc của nó xoay quanh các phép lặp lại, như các cụm từ nổi tiếng lặp đi lặp lại "biển màu rượu vang" và "bình minh hồng rực" để giúp các nghệ sĩ hát rong truyền tải bài thơ từ trí nhớ. Nó có thể gây khó hiểu và thậm chí nhàm chán nếu bạn không chuẩn bị trước.

Sử thi Odyssey cũng là một câu chuyện từ một nền văn hóa cổ đại với hệ thống đạo đức riêng. Các anh hùng Hy Lạp thích những vụ giết người và trộm cắp vô cớ, và Odysseus luôn khoe khoang về những thành phố mà ông đã chinh phục và tất cả kho báu mà ông đã cướp được. Hầu hết các nhân vật, ngay cả những người mà chúng ta được cho là phải ngưỡng mộ, đều cư xử theo những cách khinh miệt phụ nữ và đáng lên án. Điều đó có thể gây khó chịu.

Những thần thoại cổ xưa dành cho mọi người

Nếu bạn không muốn trực tiếp vật lộn với những văn bản cổ xưa, khó hiểu này, thì có cả một thế giới nghệ thuật phong phú dựa trên thần thoại Hy Lạp đang chờ bạn khám phá. Tin buồn là nhiều tác phẩm chuyển thể đó chỉ ở mức trung bình và khiến tôi cứ ngân nga bài hát "Wait / they don't love you like I love you" bên cạnh cuốn sách Thần thoại Hy Lạp của D'Aulaires . 

Tôi đã sàng lọc qua rất nhiều bản chuyển thể để bạn không cần phải làm vậy, và tôi chỉ đề xuất những bản tốt nhất. Đây là những bản đáp ứng được tiêu chuẩn rất cao của tôi. 

• Bộ phim Kaos đình đám năm 2024 của Netflix đưa các vị thần Olympus đến thời hiện đại mà vẫn giữ nguyên lối sống hưởng lạc vô đạo đức của họ.
• Vở nhạc kịch Broadway năm 2019 , Hadestown , sắp được trình chiếu tại các rạp chiếu phim , đã biến câu chuyện thần thoại về Orpheus và Euridyce thành một câu chuyện ngụ ngôn phản chủ nghĩa tư bản mang âm hưởng nhạc jazz. 
• Tác phẩm Till We Have Faces (1956) của CS Lewis, một sự tái hiện lại thần thoại về Cupid và Psyche, là một sự khám phá triết học sâu sắc về đức tin trong thời kỳ đau khổ.
• Trong cuốn tiểu thuyết The King Must Die (1958) , Mary Renault đã vận dụng kiến ​​thức khảo cổ học để tái hiện sống động huyền thoại thời kỳ đồ đồng về Theseus và Minotaur.
• Nhà văn vĩ đại Ursula K. Le Guin đã xây dựng cả một thế giới sống động xoay quanh người phụ nữ câm lặng mà Aeneas cưới ở cuối sử thi Aeneid của Virgil trong cuốn tiểu thuyết Lavinia năm 2008 của bà . 
• Cuốn tiểu thuyết được yêu thích rộng rãi năm 2011 của Madeline Miller, "Bài ca Achilles" , đặt Achilles và người bạn đồng hành Patroclus vào trung tâm của một câu chuyện tình yêu bi thương đến nao lòng. Tôi thường tìm kiếm những góc nhìn bi quan hơn trong các tác phẩm chuyển thể kinh điển, nhưng cuốn tiểu thuyết này có ý nghĩa rất lớn đối với nhiều người nên tôi sẽ cảm thấy thiếu sót nếu không giới thiệu nó đến các bạn.

Nếu bất kỳ điều kỳ lạ nào trong số này khiến bạn không muốn đọc, thì cũng không sao nếu bạn bỏ qua sử thi Odyssey . Nhưng nếu bạn sẵn lòng bỏ công sức để vượt qua chúng, Odyssey sẽ đền đáp bạn. Dù nền văn hóa gốc của nó xa lạ với chúng ta đến đâu, câu chuyện mà nó kể lại vẫn hấp dẫn, hài hước và đậm chất nhân văn đến nỗi chúng ta cứ mãi đào sâu vào nó, giống như Odysseus, để tìm kiếm những mô típ mới.

Cách chọn bản dịch sử thi Odyssey

Trên thị trường hiện có rất nhiều bản dịch tiếng Anh khác nhau của sử thi Odyssey , và trải nghiệm đọc mỗi bản đều khác nhau — và sẽ ảnh hưởng đến nhận thức của bạn về văn bản và câu chuyện cốt lõi. Dưới đây là bốn bản dịch mà tôi khuyên dùng cho bốn trường hợp cụ thể.

Nếu bạn thích những tác phẩm kinh điển dễ tiếp cận và mang tính tự nhận thức.

Bản dịch năm 2017 của Emily Wilson , gây tiếng vang lớn khi ra mắt, là bản dịch tiếng Anh đầu tiên của sử thi Odyssey do một phụ nữ thực hiện. Ngôn ngữ của bà giản dị, ngắn gọn và không cầu kỳ — đôi khi mỉa mai một cách tinh tế, đôi khi nghiêm khắc, nhưng luôn trực tiếp và đi thẳng vào vấn đề một cách mới mẻ. Điều ấn tượng nhất là khả năng làm rõ sự kỳ thị phụ nữ của các nhân vật mà không yêu cầu người đọc phải trở thành người kỳ thị phụ nữ cùng với họ. "Những người dịch trước đây không cảm thấy khó chịu với văn bản này như tôi," bà nói với Vox năm 2017 , "và tôi thích cảm giác khó chịu đó của mình."

Hãy đọc dòng đầu tiên: "Kể cho tôi nghe về một người đàn ông phức tạp."

Nếu bạn thích thơ trữ tình và gợi cảm

Bản dịch năm 1961 của Robert Fitzgerald sở hữu một số ngôn từ quyến rũ nhất trong tất cả các bản dịch sử thi Odyssey . Mỗi dịch giả đều phải lựa chọn điều gì cần ưu tiên và điều gì cần loại bỏ. Fitzgerald ưu tiên vẻ đẹp của ngôn từ riêng mình, và ông không quá quan tâm đến việc trung thành với tiếng Hy Lạp cổ đại. Ông cũng không thích chú thích và các tài liệu bổ sung để kể cho bạn nghe về các chi tiết lịch sử mà bạn có thể bỏ sót. Nếu bạn muốn bản dịch Odyssey của mình đọc như một bài thơ hoàn chỉnh, thì Fitzgerald là lựa chọn tốt nhất.

Hãy đọc dòng đầu tiên: "Hỡi nàng thơ, hãy hát trong tôi và qua tôi kể câu chuyện về người đàn ông tài giỏi trong mọi chiến thuật, kẻ lang thang, bị quấy rầy suốt nhiều năm sau khi hắn cướp phá pháo đài trên đỉnh cao kiêu hãnh của thành Troy." 

Nếu bạn muốn bản dịch của mình chính xác nhất có thể

Bản dịch năm 1965 của Richmond Lattimore được giới học giả ưa chuộng vì Lattimore đã cố gắng bám sát nhất có thể vào bản gốc tiếng Hy Lạp. Trong khi Fitzgerald và Wilson viết bằng thể thơ không vần (những dòng không vần với nhịp điệu iambic pentameter năm phách ) thân thiện với tiếng Anh, Lattimore lại sử dụng thể thơ sáu phách, gợi nhớ đến nhịp điệu của Homer. Trước sự lựa chọn giữa việc làm cho câu văn nghe hay trong tiếng Anh và nắm bắt được những sắc thái tinh tế của bản gốc tiếng Hy Lạp, ông luôn chọn sự trung thực. 

Hãy đọc dòng đầu tiên: "Hỡi nàng thơ, hãy kể cho ta nghe về người đàn ông đa mưu, người đã phải đi những chặng đường dài sau khi cướp phá được thành trì bí mật của thành Troy." 

Nếu bạn muốn nghe sách nói thì...

Phiên bản sách nói hay nhất của sử thi Odyssey là bản do Ian McKellan thuật lại dựa trên bản dịch năm 1996 của Robert Fagles. Fagles cố gắng dung hòa giữa sự chính xác của Lattimore và chất thơ của Fitzgerald, và ông đã làm rất tốt. Nhưng cách tốt nhất để trải nghiệm phiên bản của ông về câu chuyện này là để giọng đọc trầm ấm, du dương của McKellan vang lên, đưa bài thơ này trở lại với truyền thống truyền miệng.

Hãy đọc dòng đầu tiên: "Hỡi nàng thơ, hãy hát cho ta nghe về người đàn ông đó, người đàn ông đầy những khúc quanh co, hết lần này đến lần khác bị lạc lối, sau khi đã cướp phá những đỉnh cao thiêng liêng của thành Troy." ( Hoặc, chỉ cần lắng nghe .)

Dù bạn chọn bản dịch nào, nó cũng sẽ đưa bạn đắm chìm vào thế giới kỳ lạ, cổ xưa nhưng rất đời thường của Odysseus. Nó sẽ cho bạn thấy một số nguồn gốc của nghệ thuật kể chuyện phương Tây. Và nó sẽ cho bạn cơ hội chứng kiến ​​một gã ngạo mạn đánh bại con quái vật một mắt, rồi tự hủy hoại cuộc đời mình bằng cách khoe khoang về điều đó. Còn gì hơn thế nữa mà một người có thể mong chờ từ một cuốn sách?

Nguồn: Is it time to finally read The Odyssey?

https://www.vox.com/culture/494949/odyssey-homer-nolan-which-translation