4609 - Án văn (Kỳ 5): Vòng trắng và Sẹo đất

Nguyễn Thông 

Lứa chúng tôi cũng từng chứng kiến 2 vụ án văn là bài thơ "Vòng trắng" của Phạm Tiến Duật và "Sẹo đất" của Ngô Văn Phú. Hai ông nhà thơ này trưởng thành thời chống Mỹ, tạo dựng được tên tuổi, thậm chí ông Duật từng nổi danh là nhà thơ số 1 viết về Trường Sơn, vua biết mặt chúa biết tên, trọng vọng lắm.

Những năm cuối thập niên 60, đầu 70 đang khí thế hừng hực chống Mỹ, văn nghệ bị cuốn vào chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ta thắng địch thua, thế đứng trên đầu thù.

“40 thế kỷ cùng ra trận

Có đảng ta đây, có Bác Hồ”

Anh nào lệch ra khỏi quỹ đạo là chết ngay.

Bác Duật, chả ngại gì khi nhận xét rằng, một kỳ nhân thời chống Mỹ. Lứa chúng tôi kém bác (sinh năm 1941) hơn một giáp, lúc vào học cấp 2 (lớp 5) thì bác đã tốt nghiệp đại học sư phạm rồi sau đó như mọi thanh niên xung phong ra mặt trận. Tài hoa thơ hàng đỉnh, một giọng mới mẻ rất thích, hơn cả những bậc tiền bối. Những bài như “Gửi em cô thanh niên xung phong”, “Tiểu đội xe không kính”, “Trường Sơn đông, Trường Sơn tây”... cắm mốc chắc khừ trên đỉnh thơ cách mạng. Có thể nói không ngoa, Phạm Tiến Duật ngôi số 1 của văn chương giai đoạn 1954 - 1975. Ai cãi tôi, cứ đọc thơ Trường Sơn của bác Duật thì tỏ.

Đùng một cái, ông Duật viết bài "Viết về số 0” (được biết đến với cái tên phổ biến “Vòng trắng"), in tháng 1.1974. Lúc đầu có lẽ do tiếng tăm ông vẫn còn cao, vả lại bài thơ được in trên tạp chí Thanh Niên ít ai đọc nên người ta không để ý. Ông Duật viết:

Khói bom lên trời thành một cái vòng đen

Trên mặt đất lại sinh bao vòng trắng

Tôi với bạn tôi đi trong yên lặng

Cái yên lặng bình thường đêm sau chiến tranh

Có mất mát nào lớn bằng cái chết

Khăn tang, vòng tròn như một số 0

Nhưng bạn ơi, ở bên trong vòng trắng

Là cái đầu bốc lửa ở bên trong”.

Sau chả biết có ai mách lẻo, thế là báo Nhân Dân và tạp chí Học Tập nã đại bác vào thần tượng Phạm Tiến Duật.

Tạp chí Học Tập (sau đổi tên thành tạp chí Cộng sản) số tháng 9.1974 dõng dạc kết án “Giữa lúc cần nói to lên niềm sung sướng tự hào về cái được vĩ đại của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ thì nhà thơ lại chỉ thấy cái mất, chỉ thấy tang tóc đau thương và than thở...”. Chỉ cần chừng ấy thôi là thành án, ông Duật mất bao nhiêu công phân trần, giãi bày nhưng triều đình chả chịu nghe.

Còn ông Ngô Văn Phú ra mắt "Sẹo đất" năm 1972. Ông là nhà thơ nổi tiếng lúc bấy giờ, là quan văn nghệ. Ít người biết ông là tác giả câu thơ tuyệt hay mà thiên hạ cứ nghĩ là ca dao. Bài “Mây và bông”, rằng:

Trên trời mây trắng như bông

Ở dưới cánh đồng bông trắng như mây

Những cô má đỏ hây hây

Đội bông như thể đội mây về làng.

Ông anh tôi hồi học cấp 3 có lần bảo “thằng cha giỏi thật, chắc tán gái thành thần” khi nói về ông Phú và bài mây bông này.

“Sẹo đất” làm chi mà nên tội? Chả là nhìn cái hố bom, ông Phú nghĩ có lẽ đất nó cũng như người, nó đau lắm. Trong bài thơ có câu “Tưởng như da thịt mình mới sẹo/Ai ngờ đất cũng sẹo như mình".

Tuyên giáo phang luôn, quy kết ông Phú có vấn đề về tư tưởng, không xác định rõ tính chất của cuộc chiến tranh giữa ta và địch, gieo rắc tâm lý hoài nghi, gây suy nghĩ sợ chiến tranh trong nhân dân. Ông Phú bị kiểm điểm, rồi bị cách chức, chịu bao phiền phức về sau.

Nhìn chung tội của ông Duật ông Phú là sáng tác theo suy nghĩ cá nhân, không đi đúng đường lối quan điểm "ta tốt địch xấu, ta thắng địch thua", "lãng mạn cách mạng"... nên phải phê phán triệt để, làm gương cho kẻ khác.

Cả một thời, văn nghệ bị quản lý, lãnh đạo bằng những cái đầu, bộ óc rất ấu trĩ, thủ cựu, u mê.

(còn tiếp)