4434 - Bác sĩ Tô Dương Hiệp: người giữ Dưỡng Trí Viện bình yên.

Đoàn Xuân Thu.

Melbourne.

Có những con người khi sống thì lặng lẽ như chiếc bóng cuối hành lang bệnh viện, khi mất đi rồi vẫn không gây một tiếng động nào ngoài sự bàng hoàng âm ỉ trong lòng những kẻ ở lại. Bác sĩ Tô Dương Hiệp là một trường hợp như thế — một người thầy thuốc đi qua đời mình giữa vùng tối của tâm trí nhân loại, rồi nằm xuống cũng lặng thầm như khi ông đã đến.

Nói theo kiểu báo chí cũ của Sài Gòn trước 1975, đây không phải là một “nhân vật thời danh” thường thấy trên mặt báo, cũng không phải một chính khách hay danh tướng được ghi công rực rỡ. Nhưng nếu nhìn kỹ vào những góc khuất của đời sống, nơi người ta ít muốn bước chân tới — Dưỡng Trí Viện Biên Hòa — thì ở đó, có một đời người đã được thắp sáng bằng một thứ ánh sáng không ồn ào: ánh sáng của y đức.

Sinh năm 1935 tại Tân Uyên, Biên Hòa, trong một gia đình nho phong trọng lễ nghĩa.

(Thân phụ của ông là Tô Văn Tuấn. Tô Văn Tuấn là tên thật của nhà văn Bình Nguyên Lộc sanh ngày 7 tháng 3 năm 1914 tại tỉnh Biên Hoà. Mất ngày 7 tháng 3 năm 1987 tại Sacramento, California, United States; ông thọ 73 tuổi)

Tô Dương Hiệp lớn lên giữa hai dòng chảy: truyền thống Á Đông và nền y học hiện đại Tây phương. Có lẽ chính cái giao thoa ấy đã tạo nên một con người vừa có kỷ luật khoa học, vừa mang nặng tinh thần nhân bản. Ông không chọn con đường danh lợi. Ông chọn những nơi người khác thường tránh né: bệnh viện tâm thần.

Năm 1971, khi mới 36 tuổi, ông được giao trọng trách Giám đốc Dưỡng Trí Viện Biên Hòa — một trong những cơ sở lớn nhất chuyên điều trị bệnh nhân tâm thần của Việt Nam Cộng Hòa. Đó không phải là một chức vụ dễ chịu. Người ngoài nhìn vào có thể thấy đó là “quản trị y tế”, nhưng người trong nghề hiểu rõ: đó là nơi mà mỗi ngày là một cuộc đối diện với sự đổ vỡ của tâm trí con người.

Ở đó, không có bệnh nhân “bình thường” theo nghĩa thông thường. Có người cười suốt ngày, có người khóc không lý do, có người gào thét giữa đêm, có người lặng như tượng đá. Và giữa tất cả những hỗn mang ấy, người bác sĩ không chỉ cần thuốc men, mà còn cần một thứ khó hơn nhiều: sự bình tĩnh của tâm hồn.

Người ta kể rằng bác sĩ Tô Dương Hiệp không vội vàng dùng thuốc trong mọi trường hợp. Ông quan sát, lắng nghe, và tìm cách tiếp cận tâm lý bệnh nhân — một phương pháp còn khá mới mẻ thời bấy giờ. Có những ca bệnh tưởng chừng vô vọng, nhưng nhờ sự kiên nhẫn và cách ứng xử mềm mại, ông đã giúp họ dần trở lại đời sống bình thường. Người ta nói ông không chỉ chữa bệnh, mà còn “gỡ lại nhân tính” cho nhiều con người đã bị xã hội bỏ rơi.

Phòng mạch riêng của ông ở đường Hàm Nghi, Biên Hòa, nhưng nơi ông gắn bó nhiều nhất vẫn là Dưỡng Trí Viện. Có thể nói không quá lời rằng ông sống gần như trọn vẹn trong không gian ấy — một thế giới mà ranh giới giữa tỉnh táo và điên loạn mỏng như một sợi chỉ.

Nhưng rồi, định mệnh luôn có cách viết riêng của nó.

Khi bác sĩ Hiệp phát hiện mình mắc bệnh bạch cầu (leukemia, ung thư máu) ông không ồn ào, không than vãn. Ông giữ kín cho đến khi không còn có thể che giấu được nữa. Điều này, nếu đặt vào ngôn ngữ đời thường, có thể gọi là “giữ phần bình an cuối cùng cho người khác”. Bởi lẽ, một người đứng đầu bệnh viện tâm thần mà hoảng loạn thì sẽ tạo thêm gánh nặng tinh thần cho cả hệ thống.

Ông xin rút lui để người khác thay thế, và Bộ Y tế lúc ấy đã sắp xếp cho ông sang Thái Lan điều trị. Nhưng chuyến đi ấy không bao giờ xảy ra.

Sáng ngày 21 tháng 11 năm 1973, chỉ ít phút trước giờ dự định di chuyển, bác sĩ Tô Dương Hiệp trút hơi thở cuối cùng. Ông ra đi ở tuổi 38 — một tuổi đời quá ngắn cho một người đang ở đỉnh cao nghề nghiệp và trách nhiệm.

Người ta không kể nhiều về đám tang của ông. Nhưng có một chi tiết khiến người ta nhớ mãi: di nguyện của ông là được chôn ngay trong khuôn viên Dưỡng Trí Viện, giữa những bệnh nhân tâm thần mà ông đã chăm sóc suốt đời.

“Khi sống, tôi ở với họ. Khi chết, xin cho tôi nằm cạnh họ.”

Câu nói ấy, nếu nhìn bằng con mắt lạnh, có thể chỉ là một di chúc. Nhưng nếu nhìn bằng con mắt của người từng bước vào thế giới ấy, nó là một tuyên ngôn nhân bản: không phân biệt người tỉnh và người điên trong khoảnh khắc cuối cùng của đời người.

Nói cho ngay, trong cái xã hội đầy biến động của miền Nam thời ấy, người ta quen nói nhiều đến chiến tranh, chính trị, và những biến động lớn lao. Nhưng ít ai để ý rằng giữa những biến động ấy, vẫn có những cuộc đời lặng lẽ giữ cho xã hội không rơi vào hỗn loạn tinh thần hoàn toàn. Những bác sĩ như Tô Dương Hiệp chính là những “người giữ ranh giới” giữa trật tự và tan rã.

Có người từng so sánh ông với một nhân vật trong văn học Nhật Bản — một bác sĩ cũng mang bệnh nan y, cũng giấu bệnh để tiếp tục sống và làm việc. Nhưng nếu trong văn chương, con người thường được đẩy tới bi kịch và tuyệt vọng, thì ở đời thật, bác sĩ Hiệp lại chọn một thái độ khác: không kịch tính hóa số phận mình, không biến cái chết thành một vở bi thương, mà biến những ngày cuối cùng thành sự tiếp tục của bổn phận.

Đó là một dạng can đảm rất thầm lặng — không có tiếng nhạc nền, không có ánh đèn sân khấu.

Gia đình ông, với nền tảng văn hóa của nhà văn Bình Nguyên Lộc, cũng là một mạch chảy đặc biệt của chữ nghĩa và nhân cách. Có lẽ trong dòng máu ấy, văn chương và y học không tách rời nhau: một bên chữa lành thân xác, một bên chữa lành ký ức và xã hội. Nhưng cả hai đều gặp nhau ở một điểm: con người.

Nhìn lại, người ta không thể không đặt câu hỏi: điều gì khiến một con người chọn cách sống và chết như vậy? Phải chăng đó là đạo đức nghề nghiệp? Hay là một thứ tình thương không có ranh giới?

Câu trả lời có lẽ không nằm trong lý luận. Nó nằm trong chính hình ảnh của ông — một người bác sĩ đứng giữa những bệnh nhân tâm thần, lặng lẽ làm việc, lặng lẽ ra đi, và lặng lẽ nằm lại giữa họ.

Trong một thế giới ngày càng ồn ào, câu chuyện ấy nhắc ta một điều giản dị mà khó giữ: có những giá trị không cần được tôn vinh bằng tượng đài. Chúng chỉ cần được nhớ bằng sự im lặng đúng mức của lòng biết ơn.

Và nếu phải định nghĩa lại chữ “anh hùng” trong một ngữ cảnh không ồn ào, thì có lẽ, anh hùng không phải là người đứng ở nơi cao nhất, mà là người chọn nằm xuống ở nơi thấp nhất — để ở gần những người không còn khả năng đứng lên nữa.

Bác sĩ Tô Dương Hiệp đã chọn như thế.

Và ông đã không chọn sai.