4485 - Bài học về Ukraine mà Đài Loan vẫn chưa nắm bắt được.

David Petraeus - Clara Kaluderovic

Không phải do máy bay không người lái, mà là do mọi thứ xung quanh chúng.

Một binh sĩ Đài Loan điều khiển máy bay không người lái trong một cuộc tập trận quân sự ở Cao Hùng, Đài Loan, tháng 1 năm 2026.Ann Wang / Reuters

Cuộc xung đột ở Ukraine, nay đã bước sang năm thứ năm, đã mang lại những bài học phi thường về tương lai của chiến tranh. Tác động to lớn của các hệ thống không người lái điều khiển từ xa giá rẻ – trên mặt đất, trên không và trên biển – là không thể phủ nhận. Nhưng có một nguy cơ là các nhà chiến lược quân sự sẽ nhìn vào chiến trường ở Ukraine và chỉ thấy đó như một danh mục vũ khí để mua.

Mặc dù những bài học về các hệ thống vũ khí cụ thể rất quan trọng, nhưng bài học quan trọng hơn cả là về hệ sinh thái cần thiết để những công cụ mới này phát huy hiệu quả. Ví dụ, Ukraine đã phát triển Sky Fortress, một mạng lưới gồm 14.000 cảm biến âm thanh định vị máy bay không người lái của Nga bằng âm thanh, ngay cả ở độ cao mà radar không thể nhìn thấy, để cung cấp hình ảnh chính xác cao về các mối đe dọa đang đến. Nước này cũng có hệ thống phần mềm quản lý tác chiến riêng để điều khiển hoạt động giám sát không người lái, cũng như Lực lượng Dịch vụ Không người lái, một quân chủng hoàn toàn mới – cùng với lục quân, hải quân và không quân – chuyên về chiến tranh bằng máy bay không người lái, với học thuyết, chương trình phát triển lãnh đạo, quy trình mua sắm, thậm chí cả tuyển dụng và huấn luyện cơ bản riêng. Có lẽ quan trọng nhất, hệ sinh thái ở Ukraine cũng bao gồm các nhà sản xuất có thể sản xuất số lượng lớn hệ thống không người lái và liên tục cải tiến phần mềm và phần cứng của các hệ thống đó để đáp ứng những diễn biến trên chiến trường.

Nguy cơ bỏ lỡ bài học sâu rộng này đặc biệt nghiêm trọng đối với Đài Loan, quốc đảo cũng đang đối mặt với mối đe dọa xâm lược từ một thế lực lớn hơn. Các nhà lãnh đạo và đối tác của Đài Loan thường xuyên tuyên bố rằng hòn đảo đang tập trung cao độ vào việc tìm hiểu bản chất của chiến tranh hiện đại, đặc biệt là những gì đang diễn ra ở Ukraine, để chuẩn bị và từ đó ngăn chặn sự xâm lược của Trung Quốc. Nhưng trong khi những thành tựu của Ukraine được ngưỡng mộ ở Đài Loan, sự ngưỡng mộ đó vẫn chưa tạo ra những thay đổi to lớn, căn bản đã giúp Ukraine đạt được thành công.

Thực tế, vẫn chưa rõ liệu các nhà lãnh đạo Đài Loan đã hoàn toàn hiểu được bài học từ Ukraine hay chưa. Mặc dù chính quyền hiện tại đã tuyên bố tham vọng sẽ triển khai hàng chục nghìn máy bay không người lái và hơn một nghìn tàu mặt nước không người lái, nhưng Quốc hội Đài Loan đã loại bỏ việc sản xuất máy bay không người lái trong nước khỏi ngân sách quốc phòng đặc biệt của chính phủ hồi đầu năm nay. Các đảng đối lập kiểm soát Quốc hội viện dẫn lý do kỷ luật tài chính cũng như lo ngại về khả năng tham nhũng trong mua sắm trong nước, nhưng tác động tổng thể của động thái này là làm giảm đáng kể việc mua sắm các hệ thống không người lái mới trong nước và cắt giảm kinh phí dành cho việc phát triển chung các hệ thống này với Hoa Kỳ.

Ngay cả khi các chính trị gia Đài Loan một ngày nào đó có thể huy động được nguồn tài chính để mua một lượng lớn máy bay không người lái, hòn đảo này vẫn còn rất xa mới thực hiện được những thay đổi thể chế đáng kể cần thiết để đảm bảo việc sử dụng chúng hiệu quả. Nói cách khác, khoảng cách giữa việc ngưỡng mộ thành công của Ukraine và việc sao chép thành công đó chính là khoảng cách mà Đài Loan vẫn chưa thu hẹp được.

UKRAINE ĐÃ VIẾT LẠI CÁC QUY TẮC NHƯ THẾ NÀO

Khi Nga xâm lược Ukraine vào tháng 2 năm 2022, Ukraine đã đánh chìm soái hạm của mình (để tránh bị Nga chiếm giữ) và trên thực tế, bị mất đi hải quân. Tuy nhiên, chỉ trong vòng hai năm, Ukraine đã đánh đuổi Hạm đội Biển Đen của Nga khỏi Sevastopol, đánh chìm hơn một phần ba số tàu của Nga trên Biển Đen, và buộc phần còn lại của hạm đội phải neo đậu tại một cảng càng xa Ukraine càng tốt. Ukraine đã đạt được điều này không phải bằng cách mua sắm các tàu chiến truyền thống mà bằng cách nghĩ ra một phương thức tranh giành quyền kiểm soát biển mà không cần đến chúng: sử dụng máy bay không người lái để tìm kiếm tàu ​​Nga và máy bay không người lái trên biển để đánh chìm chúng.

Kinh nghiệm đó—và những kinh nghiệm tương tự của Ukraine với máy bay không người lái trên mặt đất và trên không với nhiều loại, tầm hoạt động và khả năng khác nhau—minh họa bài học sâu sắc nhất của cuộc chiến: rằng một kiến ​​trúc tổng thể liên kết các cảm biến với các nhà phân tích, lãnh đạo và xạ thủ có thể cho phép các hệ thống giám sát và vũ khí điều khiển từ xa hoạt động trên quy mô lớn. Để xây dựng kiến ​​trúc này, Ukraine đã biến việc chỉ huy và kiểm soát thành một vấn đề phần mềm. Các kỹ sư và chuyên gia công nghệ phần mềm Ukraine, cùng với các tình nguyện viên nước ngoài hỗ trợ họ, đã tạo ra hệ thống Delta, hệ thống quản lý tác chiến riêng của họ, thay vì mua từ nơi khác. Hiện do Bộ Quốc phòng Ukraine điều hành, hệ thống Delta thu thập dữ liệu từ các cảm biến trên mặt đất, trên biển và trên không, sau đó phân phối hình ảnh có độ chính xác cao thu được cho các đơn vị quân đội Ukraine. Nó là sợi dây liên kết cho phép một lượng lớn các hệ thống giá rẻ được sử dụng để chống lại một lượng vũ khí truyền thống nhỏ hơn và đắt đỏ hơn nhiều.

Ukraine cũng đã vượt qua những bất lợi to lớn về nhân lực và kinh tế bằng cách thích ứng với hệ thống phòng thủ của mình. Khi Nga bắt đầu sử dụng máy bay không người lái Shahed tương đối rẻ tiền để chống lại Ukraine, nước này biết rằng họ không thể tự vệ bằng các tên lửa đánh chặn đắt tiền. Ví dụ, tên lửa đánh chặn Patriot do Mỹ sản xuất có giá vài triệu đô la; trong khi Shahed có giá chưa đến 50.000 đô la. Ukraine đã đảo ngược tỷ lệ này bằng cách phát triển các máy bay không người lái đánh chặn chỉ có giá vài nghìn đô la mỗi chiếc. Như vậy, Shahed từ chỗ tương đối rẻ đã trở thành tương đối đắt tiền.

Các con số cụ thể không quan trọng bằng nguyên tắc mà chúng minh họa: chi phí tương đối của mỗi cuộc giao tranh tự nó là một biến số chiến lược, và nó có thể được biến thành lợi thế cho bên phòng thủ bằng cách phát minh và sản xuất chứ không phải bằng cách mua sắm. Một trong những lợi thế lớn nhất của Ukraine trong cuộc chiến với Nga là tốc độ thích ứng, điều này có được nhờ việc bố trí các kỹ sư vào các đơn vị mà họ hỗ trợ và trang bị. Trong khi đó, các nhà sản xuất Ukraine đã thể hiện sự linh hoạt phi thường, thường xuyên thực hiện các thay đổi phần mềm cho hệ thống mỗi tuần hoặc hai tuần một lần và các thay đổi phần cứng mỗi ba hoặc bốn tuần một lần. (Năm nay, Ukraine dự kiến ​​sẽ sản xuất một con số đáng kinh ngạc là bảy triệu tên lửa và máy bay không người lái.) Kết quả là các thiết kế được cải tiến được đưa ra chiến trường trước khi kẻ thù có thể điều chỉnh. Nói cách khác, Ukraine đã rút ngắn chu kỳ vốn mất nhiều năm trong các quy trình mua sắm truyền thống xuống còn vài tuần.

PHẢN XẠ MUA SẮM

Ngược lại, Đài Loan lại coi quốc phòng là thứ cần được cung cấp hơn là tự xây dựng. Trong hơn ba thập kỷ qua—ít nhất là từ khi mua máy bay chiến đấu F-16 năm 1992—đài Loan đã đầu tư vào các nền tảng có người lái truyền thống được định hướng bởi học thuyết quân sự của nước khác. Bản năng này khá tự nhiên; những hệ thống như vậy đã là nền tảng của mọi lực lượng hiện đại, và Hoa Kỳ, quốc gia bảo trợ và cung cấp vũ khí cho Đài Loan trong nhiều thập kỷ, đã xây dựng lực lượng của mình dựa trên chúng. Nhưng điều này đã khiến Đài Bắc có một bộ máy biết cách mua sắm và thông thạo các học thuyết của Mỹ, nhưng lại không biết cách phát triển hệ thống và không thể diễn đạt rõ ràng niềm tin của riêng mình về chiến lược.

Hậu quả có thể thấy rõ trong toàn bộ lực lượng quân sự Đài Loan, nơi vẫn ưu tiên việc mua sắm các nền tảng có người lái đắt tiền. Chẳng hạn, ngân sách đặc biệt bị cắt giảm đã loại bỏ việc sản xuất máy bay không người lái trong nước, nhưng lại dành hàng tỷ đô la cho việc mua các hệ thống vũ khí của Mỹ. Quân đội Đài Loan cũng chưa thống nhất được học thuyết phòng thủ và răn đe mới, trong đó công nhận những đóng góp mà các hệ thống không người lái có thể mang lại. Điều này gây ra những ảnh hưởng to lớn vì cấu trúc tổ chức của quân đội (chẳng hạn như một đơn vị chuyên trách về hệ thống không người lái), huấn luyện, đào tạo lãnh đạo, mua sắm, chính sách nhân sự và cơ sở vật chất sẽ không được cập nhật để triển khai hiệu quả các hệ thống không người lái – hoặc để huấn luyện lực lượng sử dụng chúng.

Ukraine đã vượt qua những bất lợi về nhân lực và kinh tế bằng cách thích ứng với hệ thống phòng thủ của mình.

Các kỹ sư Đài Loan, thuộc hàng giỏi nhất thế giới, dường như cũng đang đứng ngoài cuộc. Lực lượng hiện đại phải có khả năng chống lại toàn bộ phổ điện từ—từ sóng radio đến ánh sáng hồng ngoại—bằng cách xây dựng năng lực tác chiến điện tử, chẳng hạn như gây nhiễu và phòng thủ chống máy bay không người lái, đồng thời vẫn bảo toàn được các liên kết dữ liệu của chính mình. Nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy các kỹ sư Đài Loan đã được huy động để đối mặt với thách thức này. Tại Ukraine, cả Sky Fortress và hệ thống Delta đều bắt đầu như những dự án kỹ thuật tình nguyện mà sau đó quân đội đã tiếp nhận. Đài Loan không có đối trọng nào—không có kênh tương đương nào để các kỹ sư thương mại đẳng cấp thế giới của họ đóng góp vào các giải pháp quốc phòng—và các nhà sản xuất máy bay không người lái của họ công khai phàn nàn rằng họ không thấy nhu cầu rõ ràng từ chính phủ. Nếu Đài Bắc ra tín hiệu rằng họ hiểu các yêu cầu của chiến tranh hiện đại, điều đó sẽ thúc đẩy những thay đổi quan trọng trong nền tảng công nghiệp hùng mạnh của Đài Loan. Thay vào đó, ngay tại thời điểm Trung Quốc đang sản xuất hàng triệu máy bay không người lái, cơ quan lập pháp Đài Loan đã rút lại nguồn tài trợ mà bất kỳ sự mở rộng quy mô nghiêm túc nào cũng phụ thuộc vào. Các nhà sản xuất không thể sản xuất hàng loạt cho một khách hàng chưa cam kết mua sản phẩm của họ, và các đối tác nước ngoài sẽ chỉ hợp tác với những thị trường có thể chứng minh được nhu cầu thực sự.

Vị trí địa lý khiến những thiếu sót này trở nên đặc biệt đáng lo ngại. Là một hòn đảo, Đài Loan phụ thuộc quá nhiều vào nhập khẩu đường biển, vốn có thể bị gián đoạn hoặc phong tỏa một khi chiến sự nổ ra. Bất cứ thứ gì Đài Loan cần trong một cuộc khủng hoảng, họ phải có được trước khi cuộc khủng hoảng bắt đầu. Hòn đảo này nhập khẩu năng lượng và đôi khi chỉ dự trữ đủ dùng trong vài tuần. Đài Loan cũng đã chứng kiến ​​những "tai nạn" hàng hải làm đứt các đường cáp Internet kết nối họ với thế giới. Nói cách khác, Đài Loan không thể có được sự xa xỉ khi lựa chọn cuộc chiến mà họ đang chuẩn bị. Sự sẵn sàng của họ là vấn đề về tổ chức và năng lực, chứ không chỉ đơn thuần là việc mua sắm.

DỊCH THUẬT, KHÔNG PHẢI BẮT CHƯỚC

Tất nhiên, những bài học từ Ukraine không thể được áp dụng nguyên vẹn cho Đài Loan. Ukraine tranh giành địa hình dọc theo một mặt trận liên tục dài gần 1.000 dặm và có chiều sâu đáng kể để rút lui khi cần thiết. Ngược lại, Đài Loan sẽ phải tranh giành một eo biển và chịu đựng một chiến dịch không kích và tên lửa nhắm vào lãnh thổ mà không có chỗ để rút lui. Do đó, nhiệm vụ trước Đài Bắc không phải là bắt chước mà là chuyển đổi: tái cấu trúc những đổi mới của Ukraine cho một chiến trường hàng hải và dễ bị tấn công trên không hơn.

Trong số những bài học từ Ukraine, việc vô hiệu hóa hải quân của kẻ xâm lược vừa là bài học dễ áp ​​dụng nhất, vừa là bài học cần được điều chỉnh nhiều nhất đối với Đài Loan. Thật vậy, đây là cơ hội lớn nhất của Đài Loan: một lượng lớn các hệ thống hàng hải không người lái, phân tán và có thể bị phá hủy, trên mặt nước và dưới nước, được điều khiển bởi máy bay không người lái trên không, có khả năng ngăn chặn hạm đội xâm lược hoạt động tự do. Chắc chắn, vùng biển của eo biển không giống như Biển Đen. Việc áp dụng của Đài Loan sẽ đòi hỏi các thiết kế phù hợp với vùng biển khắc nghiệt hơn và đường bờ biển đầy thách thức, cũng như khả năng giám sát liên tục cần thiết để điều khiển lực lượng như vậy và sản xuất ở quy mô và giá cả cho phép Đài Loan chịu được tổn thất đáng kể.

Đài Loan vẫn còn thời gian để xây dựng nền tảng kiến ​​trúc có thể ngăn chặn sự xâm lược của Trung Quốc.

Đài Loan cũng cần một hệ thống tương tự như hệ thống Delta của Ukraine, được thiết kế và duy trì bởi chính người Đài Loan, chứ không phải được cấp phép từ nước ngoài, và được huấn luyện dựa trên dữ liệu thu thập từ hoàn cảnh của chính Đài Loan chứ không phải của Ukraine. Điều cần được tái tạo không phải là một hệ thống cụ thể mà là cách thức tạo ra nó: sự hợp tác chặt chẽ và liên tục giữa các nhà điều hành, kỹ sư và nhà phân tích, cũng như trao quyền cho những người gần gũi nhất với vấn đề để liên tục hoàn thiện các giải pháp.

Đối thủ tiềm năng của Đài Loan sở hữu máy bay không người lái, lực lượng tên lửa thông thường lớn nhất thế giới và năng lực sản xuất lớn nhất toàn cầu. Vì lý do đó, Đài Bắc không thể chỉ dựa vào một lượng nhỏ tên lửa đánh chặn khan hiếm và đắt đỏ – mặc dù họ sẽ cần một số lượng đáng kể để đối phó với mối đe dọa tên lửa. Họ cũng phải triển khai các hệ thống phòng thủ có giá cả phải chăng, nhiều lớp, kiên cường và dồi dào, đồng thời phải sản xuất và tích trữ chúng trước bất kỳ cuộc khủng hoảng nào. Các hệ thống phòng thủ như vậy sẽ tương tự như của Ukraine: mạng lưới dày đặc các cảm biến thụ động để phát hiện và theo dõi các hệ thống đang tấn công; chiến tranh điện tử để gây nhiễu và làm rối loạn chúng; máy bay không người lái đánh chặn các loại, được sản xuất trong nước với số lượng lớn, để tiêu diệt chúng; và các chương trình huấn luyện và học thuyết, được cập nhật liên tục, để kết nối các lớp này lại với nhau.

LỰA CHỌN CỦA ĐÀI LOAN

Tốc độ thích ứng của Ukraine là kết quả của việc liên tục tiếp xúc với một kẻ thù luôn sống động và không ngừng phát triển. Đài Loan, với trọng tâm chính là răn đe, không có người hướng dẫn nào như vậy và cũng không thể tạo ra một người như thế. Điều mà Đài Loan có thể làm là mô phỏng các điều kiện – thông qua các cuộc tập trận nghiêm ngặt và không theo kịch bản đủ để bộc lộ các vấn đề thực tế, thông qua việc bố trí các kỹ sư của mình làm việc cùng với các binh sĩ vận hành chứ không phải tách biệt họ, và thông qua việc nghiên cứu có hệ thống kinh nghiệm của Ukraine.

Đài Loan vẫn còn thời gian để xây dựng kiến ​​trúc có thể ngăn chặn sự xâm lược của Trung Quốc. Tuy nhiên, có lẽ họ không còn thời gian để mua sắm mọi thứ để đảm bảo an toàn, đặc biệt là với tốc độ giao hàng từ các nhà cung cấp chính. (Chỉ đến tháng Tư, Đài Bắc mới nhận được chiếc xe tăng M1 cuối cùng trong số 108 chiếc mà họ đã đặt hàng từ năm 2019.) Do đó, sự lựa chọn trước Đài Bắc – và ở một mức độ đáng kể, trước các quốc gia có lợi ích trong khả năng tự vệ của Đài Loan – là liệu có nên tiếp tục mua một số lượng khiêm tốn các phương tiện có người lái đắt tiền nhưng ngày càng dễ bị tổn thương hay là thực hiện công việc khó khăn hơn là xây dựng các phương tiện có thể dùng một lần trong nước và kiến ​​trúc để hỗ trợ chúng. Các quốc gia khác có thể hỗ trợ trong nhiệm vụ đó, nhưng họ không thể thực hiện nó. Cuối cùng, tư thế răn đe của Đài Loan là do chính Đài Loan tự duy trì. Và bài học chính của cuộc chiến ở Ukraine là một quốc gia quyết tâm tồn tại phải sẵn sàng học cách tự vệ.

DAVID PETRAEUS từng giữ chức Giám đốc CIA, Tư lệnh Lực lượng Liên quân tại Iraq và Afghanistan, và Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung ương Hoa Kỳ. Hiện ông là Chủ tịch Viện Toàn cầu KKR, đối tác tại KKR và là Nghiên cứu sinh Kissinger tại Trường Jackson thuộc Đại học Yale.

CLARA KALUDEROVIC là đồng sáng lập kiêm Giám đốc điều hành của Mental Help Global (MHG), một tổ chức phi lợi nhuận về trí tuệ nhân tạo hoạt động tại Ukraine, và đồng sáng lập của ex2, một tổ chức phi lợi nhuận phát triển các ứng dụng trí tuệ nhân tạo cho các hoạt động quốc phòng và nhân đạo. Bà là Nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Trung tâm Á Âu của Hội đồng Đại Tây Dương.The Ukraine Lesson Taiwan Keeps Missing

Nguồn: The Ukraine Lesson Taiwan Keeps Missing

https://www.foreignaffairs.com/united-states/ukraine-lesson-taiwan-keeps-missing