4612 - Đọc hiểu những hàm ý trong thỏa thuận hạt nhân mới giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út
Allison Minor, Jennifer T. Gordon, and Matthew Kroenig
Tổng thống Mỹ Donald Trump được Thái tử Saudi Arabia Mohammed Bin Salman chào đón tại Riyadh, Saudi Arabia, ngày 13 tháng 5 năm 2025. (REUTERS/Brian Snyder)
Tin tức này đã gây ra nhiều phản ứng. Tối thứ Ba, tờ Wall Street Journal đưa tin Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phê duyệt một thỏa thuận hạt nhân với Ả Rập Xê Út. Thỏa thuận 123 – được đặt tên theo Điều 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử Mỹ – sẽ cho phép Mỹ chuyển giao vật liệu, công nghệ và thiết bị hạt nhân dân sự cho Ả Rập Xê Út. Mặc dù hàng chục quốc gia đã có thỏa thuận 123 với Hoa Kỳ, nhưng thỏa thuận mới với Riyadh được cho là có thể cho phép làm giàu uranium ở Ả Rập Xê Út – điều này có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân, làm dấy lên vấn đề không phổ biến vũ khí hạt nhân. Dưới đây, các chuyên gia của Hội đồng Đại Tây Dương chia sẻ những hiểu biết của họ về vấn đề hạt nhân
.Một chiến thắng cho Hoa Kỳ trước Nga và Trung Quốc.
Thỏa thuận 123 giữa Hoa Kỳ và Ả Rập Xê Út không chỉ là một thắng lợi cho ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân của Mỹ, mà còn là một thắng lợi cho chế độ không phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu do Mỹ dẫn đầu. Ả Rập Xê Út đã tuyên bố rõ ràng rằng họ sẽ mua các công nghệ năng lượng hạt nhân và bắt đầu một chương trình hạt nhân dân sự; câu hỏi duy nhất là liệu vương quốc này sẽ chọn hợp tác với Mỹ và các đồng minh, hay sẽ chuyển sang Nga hoặc Trung Quốc. Theo các báo cáo, thỏa thuận này sẽ ngăn cấm Ả Rập Xê Út mua các công nghệ năng lượng hạt nhân từ bất kỳ thực thể nào ngoại trừ “các công ty Mỹ, với vai trò thứ yếu tiềm tàng của một số nhà cung cấp nước ngoài của các công ty đó”. Sự tham gia của Mỹ đảm bảo hợp tác không phổ biến vũ khí hạt nhân, và báo cáo của tờ Wall Street Journal lưu ý rằng sự hợp tác chặt chẽ với ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân và chính phủ Mỹ sẽ “mang lại cho Mỹ ảnh hưởng đối với chương trình hạt nhân của Ả Rập Xê Út”.
Tờ Wall Street Journal cho biết thỏa thuận này có điều khoản cho phép xây dựng một cơ sở làm giàu uranium "bí mật", đặt tại vương quốc này nhưng do các công ty Mỹ điều hành. Tuy nhiên, nhu cầu về loại cơ sở này sẽ được xác định sau một nghiên cứu kéo dài hai năm do Mỹ và Ả Rập Xê Út tiến hành. Các cuộc thảo luận giữa Washington và Riyadh về thỏa thuận 123 bắt đầu từ nhiệm kỳ đầu tiên của chính quyền Trump và tiếp tục trong suốt nhiệm kỳ của chính quyền Biden. Chính quyền Trump hiện tại đã thể hiện sự liên tục bằng cách tiếp tục thực hiện thỏa thuận này.
— Jennifer T. Gordon là giám đốc Sáng kiến Chính sách Năng lượng Hạt nhân và giữ chức vụ Daniel B. Poneman về chính sách năng lượng hạt nhân tại Trung tâm Năng lượng Toàn cầu của Hội đồng Đại Tây Dương.
Sẽ là một sai lầm nếu cho phép Ả Rập Xê Út có khả năng làm giàu uranium.
Washington đúng khi tăng cường quan hệ với Riyadh, nhưng không nên làm vậy bằng cách hy sinh các tiêu chuẩn không phổ biến vũ khí hạt nhân hiệu quả của mình.
Từ buổi bình minh của kỷ nguyên hạt nhân, các nhà khoa học đã hiểu rằng việc làm giàu uranium và tái chế plutonium là những công nghệ lưỡng dụng. Công nghệ được sử dụng để sản xuất nhiên liệu cho các lò phản ứng hạt nhân cũng có thể được sử dụng để sản xuất nhiên liệu cho vũ khí hạt nhân. Do đó, chiến lược của Washington là khuyến khích sử dụng công nghệ hạt nhân cho mục đích hòa bình, đồng thời hạn chế công nghệ sản xuất nhiên liệu nhạy cảm. Cuốn sách đầu tiên của tôi, " Xuất khẩu bom: Chuyển giao công nghệ và sự lan rộng của vũ khí hạt nhân" , đã nghiên cứu chủ đề này.
Chính sách của Washington đã thành công và được áp đặt lên cả bạn bè lẫn kẻ thù. Ví dụ, Lầu Năm Góc đã sử dụng lực lượng quân sự để ngăn chặn chương trình làm giàu uranium của Iran cả trong năm nay và năm 2025. Và, trong những năm qua, Hoa Kỳ đã sử dụng ảnh hưởng của mình để ngăn chặn sự lan rộng các khả năng sản xuất nhiên liệu nhạy cảm cho các đồng minh và đối tác, bao gồm Hàn Quốc, Đài Loan và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.
Do đó, sẽ là một sai lầm nếu cho phép làm giàu uranium ở Ả Rập Xê Út như một phần của bất kỳ thỏa thuận nào.
May mắn thay, chương trình làm giàu uranium của Ả Rập Xê Út không phải là điều chắc chắn. Có thông tin cho rằng các bên sẽ "thực hiện một nghiên cứu kéo dài hai năm để xem xét giá trị của việc làm giàu uranium đối với Ả Rập Xê Út, bao gồm cả việc liệu việc làm giàu uranium trên lãnh thổ Ả Rập Xê Út có khả thi về mặt thương mại hay không, thay vì phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu."
Nghiên cứu này nên kết luận rằng Ả Rập Xê Út có thể dựa vào các dịch vụ chu trình nhiên liệu nhập khẩu giống như nhiều quốc gia khác trên thế giới có chương trình hạt nhân thực sự vì mục đích hòa bình. Đây sẽ là một kết quả tốt hơn nhiều so với việc xuất khẩu khả năng chế tạo bom sang một quốc gia khác trong một khu vực vốn đã bất ổn.
— Matthew Kroenig là nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Trung tâm Chiến lược và An ninh Scowcroft thuộc Hội đồng Đại Tây Dương. Trước đây, ông từng giữ chức phó chủ tịch phụ trách địa chiến lược và nghiên cứu viên, đồng thời là giám đốc cấp cao của Trung tâm Chiến lược và An ninh Scowcroft thuộc Hội đồng Đại Tây Dương.
Cuộc chiến tranh Iran đã làm tăng thêm tính cấp thiết về chính trị đối với thỏa thuận này.
Cuộc chiến với Iran đang định hình lại cán cân quyền lực ở Trung Đông theo những cách mà chỉ có thể rõ ràng hơn trong nhiều tháng và nhiều năm tới. Như tôi đã lập luận ngay từ đầu cuộc chiến, Ả Rập Xê Út từ lâu đã tìm cách trở thành cường quốc thống trị ở Trung Đông, và Iran luôn là mối đe dọa lớn nhất đối với mục tiêu này. Cuộc chiến đã tiếp thêm sức mạnh cho Tehran và đe dọa vùng Vịnh theo những cách hoàn toàn phản tác dụng đối với mục tiêu này, nhưng Ả Rập Xê Út đang quyết tâm tận dụng thời điểm năng động này để khẳng định vai trò lãnh đạo khu vực của mình. Thỏa thuận hạt nhân mới giữa Ả Rập Xê Út và Mỹ trong tuần này, cùng với sự đối đầu mới giữa Riyadh và lực lượng Houthi và sự rạn nứt đang thay đổi giữa Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, đều có liên quan đến nỗ lực này. Bằng cách giữ cánh cửa mở cho việc làm giàu uranium bên trong Ả Rập Xê Út, thỏa thuận hạt nhân gửi một thông điệp mạnh mẽ tới Tehran. Bằng cách đạt được thỏa thuận 123 với các điều khoản có vẻ ưu đãi hơn so với các điều khoản mà Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và hàng chục đối tác khác của Mỹ đã cam kết, Riyadh cũng báo hiệu vai trò của mình như một cường quốc toàn cầu quan trọng, ngay cả khi họ không nằm trong số các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân.
Thỏa thuận hạt nhân đã được chuẩn bị trong nhiều tháng, rất lâu trước khi chiến tranh Iran nổ ra, và các cuộc đàm phán ban đầu về thỏa thuận này thậm chí còn bắt đầu sớm hơn, như một phần của gói thỏa thuận lớn hơn bao gồm cả việc bình thường hóa quan hệ với Israel. Nhưng có thể chiến tranh Iran đã tạo thêm tính cấp bách về chính trị cho các cuộc đàm phán, khi Washington tìm cách trấn an một đối tác ngày càng cảnh giác với các cam kết an ninh của Mỹ và thất vọng vì thiếu sự tham vấn. Và chúng ta nên xem thông báo này như một phần trong chiến lược rộng lớn hơn của Riyadh nhằm quản lý những hậu quả của chiến tranh Iran.
— Allison Minor là giám đốc Dự án Hội nhập Trung Đông thuộc Trung tâm Rafik Hariri và các chương trình Trung Đông của Hội đồng Đại Tây Dương. Trước đây, bà từng giữ chức phó đặc phái viên của Mỹ về Yemen và giám đốc phụ trách các vấn đề Bán đảo Ả Rập tại Hội đồng An ninh Quốc gia.
Thỏa thuận này không liên quan đến việc Ả Rập Xê Út bình thường hóa quan hệ với Israel.
Một thỏa thuận hợp tác năng lượng hạt nhân dân sự với Hoa Kỳ là điều vô cùng quan trọng đối với Thái tử Mohammed bin Salman của Ả Rập Xê Út. Đối với Hoa Kỳ, thỏa thuận này có cả ưu điểm và nhược điểm: cơ hội đảm bảo năng lượng hạt nhân của Ả Rập Xê Út sẽ được phát triển bằng công nghệ của Hoa Kỳ; cơ hội áp đặt các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt để ngăn chặn việc làm giàu uranium nhằm hỗ trợ chương trình vũ khí hạt nhân; nguy cơ các cường quốc khác ở Trung Đông—Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, và chắc chắn là Iran—cảm thấy họ phải sánh kịp năng lực của Ả Rập Xê Út, dẫn đến ít nhất là một cuộc chạy đua công nghệ hạt nhân; và các mối đe dọa tiềm tàng đối với an ninh của Israel và các đối tác khác của Hoa Kỳ.
Cân nhắc tất cả các yếu tố này, chính quyền Biden đã bắt đầu đàm phán một thỏa thuận như vậy, đưa ra các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt để ngăn chặn việc làm giàu uranium có thể phục vụ cho chương trình vũ khí hạt nhân, tham vấn cẩn thận với Israel, và lồng ghép thỏa thuận này vào một gói lớn hơn bao gồm bình thường hóa quan hệ với Israel, một lộ trình khả thi cho một nhà nước Palestine, và các cam kết phòng thủ chung giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út. Một thỏa thuận gần như đã được hoàn tất vào giữa năm 2024, với điều kiện chiến tranh ở Gaza kết thúc.
Giờ đây, chính quyền Trump đã quyết định tiến hành thỏa thuận này. Tuy nhiên, chưa rõ liệu họ có áp đặt yêu cầu về các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt tương tự hay không; các chi tiết vẫn chưa được tiết lộ. Điều chắc chắn là thỏa thuận này đã được tách rời khỏi việc Ả Rập Xê Út bình thường hóa quan hệ với Israel, điều mà hiện tại chưa sẵn sàng, đặc biệt là khi chính phủ Israel hiện tại không muốn tham gia vào vấn đề nhà nước Palestine. Điều đó có nghĩa là Hoa Kỳ đã sử dụng một con bài quý giá mà lẽ ra có thể được giữ lại để làm động lực cho việc bình thường hóa quan hệ với Israel. Có lẽ chính quyền Trump đang sử dụng thỏa thuận này để xoa dịu những bất đồng với Ả Rập Xê Út về cuộc chiến với Iran, hoặc để đảm bảo sự hợp tác của Ả Rập Xê Út trong các hoạt động quân sự. Nếu vậy, đó sẽ là bằng chứng cho thấy Hoa Kỳ sẵn sàng hy sinh một cơ hội chiến lược để lấp đầy một lỗ hổng chiến lược khác, với cái giá phải trả có thể rất đắt.
— Daniel B. Shapiro là một học giả danh dự thuộc Sáng kiến An ninh Trung Đông Scowcroft của Hội đồng Đại Tây Dương. Trước đây, ông từng giữ chức Phó trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ phụ trách Trung Đông và Đại sứ Hoa Kỳ tại Israel.
Nguồn: Reading between the lines of the new US-Saudi nuclear agreement
Nhận xét
Đăng nhận xét