4673 - 200 năm ngày khai sinh bảng chữ nổi của Louis Braille
Cách đây 200 năm, một thiếu niên người Pháp bị mù do tai nạn, đã phát minh một bảng chữ nổi, giúp hàng triệu người khiếm thị trên khắp thế giới có thể đọc chữ bằng đầu ngón tay.
Gợi hứng từ cách « viết chữ trong bóng tối » (code Barbier) để sĩ quan Pháp đọc mật mã tin nhắn vào ban đêm, Louis Braille, lúc bấy giờ mới 16 tuổi, đã hoàn chỉnh bộ chữ cái La tinh viết bằng các dấu chấm nổi. Cũng từ năm 1825 trở đi, bảng chữ nổi còn được gọi là chữ Braille.
Hai thế kỷ sau ngày ra đời, bảng chữ Braille được phổ biến tại 140 quốc gia trên thế giới, do có thể ứng dụng cho bất kỳ ngôn ngữ nào có dùng ký tự La tinh. Nhưng trước khi học cách dùng chữ Braille, người khiếm thị phải biết đọc và biết viết tiếng mẹ đẻ của mình, rồi sau đó mới học chữ Braille. Cũng như người thường đọc chữ bằng mắt, người khiếm thị đọc chữ bằng đầu ngón tay, nhưng nếu không luyện tập trong một thời gian dài, người khiếm thị có thể quên cách đoc bảng chữ Braille. Trong xã hội công nghệ thời đại, có rất nhiều ứng dụng dùng âm thanh để hỗ trợ người khiếm thị. Có lẽ cũng vì thế, nạn mù chữ Braille ngày càng gia tăng, do giới trẻ thời nay ít còn quan tâm đến việc học chữ nổi.
Tại Pháp, trong số các tổ chức trợ giúp người khiếm thị, có Trung tâm Phiên âm và Xuất bản chữ Braille (gọi tắt là CTEB) ở Toulouse. Mục tiêu của hiệp hội này là tạo điều kiện cho người khiếm thị tiếp cận dễ dàng hơn sách giáo khoa hay sách đọc in bằng chữ nổi. Trả lời phỏng vấn RFI ban tiếng Pháp, ông Denis Guérin, trưởng ban điều hành trung tâm CTEB, cho biết vì sao việc duy trì sách in chữ Braille là điều cần thiết :
« Chúng ta nên hiểu rằng, sách chữ nổi nói riêng và sách dành cho người khuyết tật nói chung ít khi nào được chính phủ tài trợ. Sách chữ nổi không dành cho số đông, ấn bản thường bị giới hạn, cho nên giá sách chữ nổi thường rất là cao, khoảng 700 euro một bộ. Vì vậy, có hai trở ngại lớn : Nhiều gia đình không đủ khả năng để mua những cuốn sách đắt tiền như vậy và hơn nữa, dù có muốn đọc sách, người khiếm thị cũng không có nhiều sự lựa chọn. Bởi vì trên thế giới hiện giờ, chỉ có 4% sách in được biên soạn lại bằng chữ nổi dành cho người khiếm thị. Mỗi năm, hiệp hội chúng tôi xuất bản 200 đầu sách mới, được biên soạn cho người hoàn toàn khiếm thị hoặc có thị lực kém. Nhưng nhìn chung, độc giả khiếm thị vẫn không có nhiều sách để đọc.
Chẳng hạn như trong loạt truyện Harry Potter mỗi cuốn sách bỏ túi dày khoảng 400 trang, được bán với giá 10 euro. Để biên soạn lại theo chữ nổi Braille đọc bằng đầu ngón tay, quyển sách 400 trang này sẽ có đến 18 tập khổ A4, mỗi tập tương đương với một chương sách thường. Từ giá 10 euro ban đầu của một quyển sách thường, giá thành của một bộ sách chữ Braille 18 tập là khoảng 700 euro, chủ yếu vì khâu biên soạn đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Mỗi đầu sách mới bằng chữ nổi, chỉ được in thành vài phiên bản mà thôi ».
Tuy phát hành mỗi năm 200 đầu sách mới, ban điều hành ngành xuất bản chữ nổi còn nhận thấy rằng trong thời gian gần đây, lại xuất hiện thêm một vấn đề khác. Đó là số người biết đọc chữ Braille ngày càng ít đi. Ông Denis Guérin, thuộc Trung tâm Xuất bản chữ Braille (CTEB), cho biết vì sao :
« Vâng, chúng tôi không có số liệu thống kê chính thức, nhưng theo các chuyên gia, số người biết đọc chữ nổi tại Pháp là khoảng từ 15% đến 20% trong cộng đồng người khiếm thị, tức là cứ trên 5 người khiếm thị, chỉ có một người biết đọc chữ nổi. Sở dĩ có tình trạng này là vì chúng ta thiếu giáo viên, thiếu trường chuyên biệt, thiếu tài liệu giảng dạy hay sách đọc để giải trí. Đó là lý do vì sao chúng ta nên duy trì việc xuất bản sách, không chỉ tiểu thuyết văn học, mà nhiều sách giáo khoa cũng cần được chuyển thể sang chữ Braille.
Hiện giờ, hệ thống chữ nổi đã xuất hiện tại nhiều nơi công cộng, trong bảo tàng thư viện, trong thang máy dẫn đến bến tàu sân ga, có thể nói là hệ thống chỉ dẫn người mù ngày càng được phổ biến ở Pháp, nhưng ngược lại, vẫn thiếu nguồn lực dành cho văn hóa và giáo dục : vẫn chưa có nhiều đầu tư vào việc đào tạo giáo viên hay tài trợ sách giáo khoa để tạo cơ hội cho người khiếm thị có thêm sách để học, có thêm truyện để đọc ».
Thời đại công nghệ số phải chăng tạo thêm nhiều khó khăn khác cho người khiếm thị. Hệ thống chữ Braille có thật sự khó học hơn so với các ngoại ngữ thông dụng, Ông Denis Guérin cho biết :
« Nếu không có đủ trường học để dạy cách đọc chữ nổi, dĩ nhiên chúng ta có thể thay thế bằng công nghệ âm thanh cùng với điện thoại thông minh. Có thể nói, chúng ta chọn một con đường dễ dàng hơn.
Nhưng cũng nên nhắc nhở tầm quan trọng của chữ nổi đối với người khiếm thị, kể cả những người kém thị lực và những người hoàn toàn bị mù. Người có thị lực kém, nhưng vẫn còn một chút khả năng nhìn, vẫn có thể đọc sách bằng cách phóng đại, điều chỉnh cỡ chữ lớn hơn. Còn những người mù thì lại cần viết và đọc hệ thống chữ nổi. Chẳng hạn như một thanh niên trẻ tuổi, tuy có thị lực bình thường, nhưng lại không thích đọc sách, chỉ thích xem phim (hình ảnh) và nghe nhạc (âm thanh) thì với thời gian, bạn trẻ này sẽ mất dần kỹ năng đánh vần, nhận diện mặt chữ và dễ viết sai chính tả. Do vậy, bất kể bạn đọc bằng mắt hay đọc bằng đầu ngón tay, thì lợi ích của việc đọc vẫn là nắm vững nội dung qua hệ thống chữ viết hay chữ nổi. Việc đọc khác với nghe nhìn, mặc dù những ứng dụng âm thanh đã giúp đỡ rất nhiều các cộng đồng người khiếm thị trên khắp thế giới trong 20 năm qua.
Về chuyện học chữ nổi, tôi không nghĩ là chữ Braille khó học so với các ngoại ngữ như tiếng Đức chẳng hạn. Theo kinh nghiệm của tôi, khi bạn tập đọc, tập viết từ khi còn nhỏ, đâu đó bạn đã rèn luyện cho bộ não của mình làm quen với một hệ thống mới. Rồi sau đó, thầy cô ở trường, phương pháp giảng dạy và sách vở giáo khoa giúp cho bạn xây dựng năng lực học tập. Theo tôi, chữ Braille không khó hơn bất kỳ ngôn ngữ nào khác. Và quá trình thức học tập lúc nào cũng đòi hỏi thời gian ».
Học chữ Braille khó hay dễ? Trả lời câu hỏi này, Michelle, một phụ nữ cao tuổi, cho biết bà đã quyết định học chữ Braille ở tuổi 69, sau khi bị mất thị lực do một chứng bệnh về mắt :
« Tôi đã học chữ Braille ban đầu là vì nhu cầu trong đời sống thường nhật. Nếu mù chữ nổi, tôi không thể nào nhận ra những hộp thuốc mà tôi cần dùng hàng ngày. Sau đó, tôi học chữ nổi là vì sở thích, bởi vì thông qua chữ Braille, tôi đã khám phá lại rất nhiều điều : Đầu tiên là niềm vui đọc sách, thả trí tưởng tượng qua câu chữ ngôn từ, kế đến nữa là tôi luyện trí nhớ, nhất là trong tiếng Pháp bạn hơi phân vân về mặt chính tả, khi bạn ngừng đọc sách. Bạn không thật sự ý thức được điều đó, chừng nào bạn chưa đánh mất nó. Khi bắt đầu học chữ Braille, tôi đã học bảng chữ cái khá nhanh. Xúc giác ở đây rất quan trọng và tôi dùng ngón trỏ để thực hiện mọi thao tác. Công việc đọc sách đến sau khi học thuộc lòng bảng chữ cái. Tôi thấy việc học chữ Braille chẳng khác gì học một ngoại ngữ. Khác biệt duy nhất là chữ Braille đồng nghĩa với khiếm thị, trong khi ngôn ngữ nước ngoài không có liên quan gì tới khuyết tật ».
Thế giới đã bước vào thời kỳ của trí tuệ nhân tạo, của các ứng dụng trên điện thoại thông minh cũng như máy móc có thể được điều khiển bằng giọng nói. Thế nhưng, các công cụ hiện đại này có giúp phát triển chữ Braille, hay ngược lại tạo thêm trở ngại cho việc học chữ nổi? Về điểm này, các chuyên gia trong ngành cho rằng những công cụ này bổ sung cho nhau:
"Vào thời công nghệ số, cho dù đang học cách sử dụng các công cụ hiện đại, người khiếm thị có nhiều lúc vẫn cần đến chữ nổi Braille. Theo các chuyên gia, nhiều người mắc sai lầm khi cho rằng hệ thống chữ nổi Braille và ứng dụng điện thoại thường đối đầu với nhau, thậm chí công nghệ hiện đại có thể thay thế cho chữ Braille. Thật ra, mỗi hệ thống đều có lợi ích riêng và giới chuyên gia khuyên người khiếm thị nên học cả hai. Riêng chữ Braille nên được học càng sớm càng tốt. Ngay khi một ai đó bị mất thị lực, hay một đứa trẻ sơ sinh được phát hiện có khiếm khuyết về thị giác, điều quan trọng là nên làm quen ngay với công nghệ số cũng như hệ thống chữ Braille, vì cả hai đều có cùng một mục đích : tạo cho người khiếm thị cơ hội hòa nhập, trở nên tự lập thay vì gạt họ ra bên lề xã hội".
Nhận xét
Đăng nhận xét