4935 - Canada-Mỹ: Khi ‘quê’ thì khó ‘huề’

Trúc Phương

Sự quyết đoán của ông Mark Carney – thủ tướng Canada trong cuộc đối đầu với Tổng Thống Donald Trump có thể diễn dịch bằng ngôn ngữ đại chúng rằng một khi đã “quê” thì đừng nói chuyện “huề.” Đáp trả màn đánh thuế 50% của ông Trump (có hiệu lực ngày 22 Tháng Tám), ông Carney phản công bằng đòn “dollar-for-dollar” – anh đánh tôi “50 cái” thì tôi xử lại anh “50 cái.” Từ ngày 8 Tháng Chín, Canada sẽ áp thuế 50% lên loạt hàng hóa Mỹ, từ thép, sản phẩm sữa đến thiết bị nông nghiệp…

Thủ Tướng Mark Carney (trái) và Tổng Thống Donald Trump trao đổi với các phóng viên tại Phòng Bầu Dục thuộc Tòa Bạch Ốc hôm 7 Tháng Mười, 2025. (Hình minh họa: Anna Moneymaker/Getty Images)

Nghịch lý buồn cười: Người khổng lồ luôn đóng vai nạn nhân bé nhỏ

Canada có sợ Mỹ? Câu trả lời là có. Xuất cảng đóng góp một phần ba GDP Canada, và hơn 75% trong số đó được nhập vào Mỹ. Trong khi đó, xuất cảng chỉ chiếm khoảng một phần mười GDP Mỹ, và chỉ chừng 16% trong số đó được đưa vào Canada. Sự mất cân bằng và tính chất phụ thuộc lẫn nhau giữa hai nước là rất rõ.

Cụ thể, trong khi xuất cảng Canada sang Mỹ chiếm 25% sản lượng kinh tế nước này thì xuất cảng Mỹ sang Canada chỉ chiếm một phần rất nhỏ (khoảng 1.6%) trong GDP Mỹ. Hơn nữa, nhiều ngành công nghiệp lớn nhất của hai nước, trong đó có xe hơi và năng lượng, đang “gắn kết chặt chẽ đến mức gần như không thể tách rời,” như nhận định của Emily Stewart trên tờ Business Insider.

Thủ Tướng Mark Carney hẳn hiểu hơn ai hết cú đau từ màn thương chiến. Trước khi cuộc chiến xảy ra, khoảng 85% hoạt động thương mại Canada-Mỹ được miễn thuế theo Hiệp Định Thương Mại Tự Do Mỹ-Mexico-Canada (USMCA). Cần nói thêm, chính ông Trump là người ký USMCA năm 2018, thay thế NAFTA, và hiệp định có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Bảy, 2020. Đây được xem là một trong những thành tựu thương mại mà ông Trump rất tự hào trong nhiệm kỳ đầu.

Bây giờ, Trump 2.0 đối xử với USMCA theo cách rất khác. Tháng Bảy, 2026, Trump thậm chí nói ông không quan tâm việc gia hạn USMCA, cho rằng Canada và Mexico hưởng lợi nhiều hơn Mỹ. Theo thỏa thuận, USMCA có thời hạn 16 năm và phải được rà soát lại vào cuối năm 2026. Nếu cả ba nước đồng ý, hiệp định có thể kéo dài đến năm 2042. Dù vậy, ông Trump từ chối việc gia hạn 16 năm và yêu cầu USMCA phải được xét lại mỗi năm.

Nhận định về cuộc chiến Mỹ-Canada, bà Wendy Cutler – cựu chuyên gia đàm phán thương mại từng làm việc tại Văn Phòng Đại Diện Thương Mại Hoa Kỳ (USTR) và hiện là phó chủ tịch cấp cao Viện Chính Sách Hiệp Hội Châu Á (Asia Society Policy Institute) – nói: “Đây là một bước lùi lớn đối với chính sách thương mại của Trump. Chúng ta đang ở thời điểm mà các quốc gia khác đang theo dõi sát sao diễn biến, bởi họ cũng ngày càng bất bình trước những yêu cầu mà Mỹ đưa ra trong các thỏa thuận thương mại mang tính áp đặt một chiều.” (“U.S.-Canada breakdown shows limits of Trump’s aggressive trade strategy”/The Washington Post).

Năm 2025, Mỹ đàm phán 10 thỏa thuận thương mại song phương với Malaysia, Cambodia, Argentina, Liên Minh Châu Âu, Vương Quốc Anh và Nhật; và trong tất cả cuộc đàm phán, Mỹ luôn đến với thái độ hùng hổ nhưng “tâm tư” lại thể hiện tư thế yếu đuối của một kẻ “vốn dĩ là nạn nhân,” rằng chính sách thương mại Mỹ trong nhiều thập niên qua gần như chẳng mang lại gì cho Mỹ, thậm chí còn khiến giới sản xuất trong nước bị thiệt hại. Các nhà đàm phán của ông Trump, cùng lúc, nhắc rằng các ông các bà nên nhớ, chúng tôi có một thị trường khổng lồ với nền kinh tế $32 ngàn tỷ; do vậy, ông bà phải biết điều để có thể tiếp tục làm ăn với chúng tôi.

Điều rất bất thường là các nhà đàm phán của ông Trump luôn đổ thừa khói lửa xảy ra là do phía bên kia gây hấn, chứ không phải do Mỹ kiếm chuyện trước. Ông Jamieson Greer, trưởng đoàn đàm phán thương mại của Tổng Thống Trump, lẫn ông Scott Bessent, bộ trưởng Tài Chính, luôn nói rằng các biện pháp trả đũa, như cách Trung Quốc và Canada thực hiện, là “không chính đáng,” bởi việc Mỹ áp thuế là chỉ nhằm khôi phục sự công bằng cho hệ thống thương mại toàn cầu vốn đang mất cân bằng. Nói cách khác, Mỹ muốn đánh thì cứ để bị đánh. Chớ có ăn miếng trả miếng.

Tuy nhiên, nếu ai phản đòn thì “ông TACO” lại… tháo găng. Điển hình là Trung Quốc. Khi Bắc Kinh sử dụng lá bài đất hiếm ép Mỹ, ông Trump lập tức giảm mức thuế suất ba con số đối với hàng nhập cảng từ Trung Quốc, thậm chí ông còn đồng ý “ngừng bắn” khi gặp Chủ Tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh. Và ông có thể xuống nước nhiều hơn khi gặp ông Tập vào ngày 24 Tháng Chín tới đây tại Washington.

“Võ sĩ hạng trung” chấp nhận thượng đài

Hồi Tháng Sáu, ông Trump nói: “Chúng ta không cần bất cứ thứ gì từ Canada, không cần bất cứ thứ gì từ Mexico, nhưng họ lại cần mọi thứ mà chúng ta có… Chúng ta không cần xe hơi của họ, không cần gỗ của họ, không cần năng lượng của họ, không cần bất cứ thứ gì họ có.”

Trên thực tế, theo Cơ Quan Khảo Sát Địa Chất Hoa Kỳ, nông dân Mỹ phụ thuộc vào nguồn cung từ Canada cho gần 80% lượng phân bón kali mà họ sử dụng hàng năm. Các tiểu bang giáp biên giới phía Bắc, trong đó có New York, Michigan, Vermont, Minnesota và Maine, hiện sử dụng điện năng từ các nhà máy thủy điện Canada.

Chưa hết, theo Ngân Hàng Dự Trữ Liên Bang Kansas City (Federal Reserve Bank of Kansas City), các nhà máy lọc dầu ở vùng Trung Tây được thiết kế chuyên biệt để xử lý dầu thô nặng, nhiều lưu huỳnh của Canada.

Sự phụ thuộc này khiến dầu Canada trở thành nguồn cung khó thay thế, đồng thời giúp các nhà máy duy trì chi phí đầu vào và giá xăng dầu ở mức thấp hơn so với việc phải tìm nguồn dầu nặng thay thế từ những khu vực xa hơn. Năm 2024, các nhà máy lọc dầu Trung Tây xử lý khoảng 2.8 triệu thùng dầu Canada/ngày, tương đương 73% tổng lượng dầu thô đầu vào của khu vực. Tổng cộng, hơn 70% dầu thô Canada xuất sang Mỹ được lọc tại vùng Trung Tây.

Từ khi ông Trump giương “tariff” bắn phá loạn xạ, giới phân tích nói đi nói lại rằng chính dân Mỹ là người gánh chịu trực tiếp đòn hồi mã thương. Yale Budget Lab cho biết, thuế quan của ông Trump đang khiến mỗi hộ gia đình Mỹ tốn thêm trung bình $1,100 mỗi năm, bởi những chi phí trực tiếp lẫn gián tiếp do giá cả hàng hóa tăng.

Lấy ví dụ giá nhôm. Năm 2024, khoảng ¼ lượng nhôm tiêu thụ tại Mỹ có nguồn gốc từ Canada, nơi cung cấp nhôm nhập cảng lớn nhất cho Mỹ. Bởi chính sách áp thuế 50% vào nhôm Canada, Mỹ phải gánh hậu quả nhãn tiền. Trong khi người tiêu dùng Châu Âu và Nhật hiện trả khoảng $3,000 cho mỗi tấn nhôm thì Mỹ phải trả gần $5,000. Điều này đẩy chi phí mọi thứ lên cao, từ những sản phẩm nhỏ nhặt như lon bia đến những việc lớn hơn như xây bệnh viện (“How to Lose a Trade War”/The Atlantic).

Chưa hết, xuất cảng đồ uống có cồn của Mỹ sang Canada giảm tới 80%. Việc tẩy chay rượu bia Mỹ bắt đầu bùng nổ từ khi dân Canada “quê độ” và phản ứng bài Mỹ trước việc ông Trump sỉ nhục đất nước họ bằng cách nói Canada là tiểu bang thứ 51. Hiện có hơn một triệu chai rượu vang dành cho thị trường Canada đang nằm “đắp chiếu” trong các kho hàng Mỹ. Điều khiến dân kinh doanh rượu Mỹ méo mặt là họ không thể bán lô hàng này cho bất kỳ thị trường nào nếu không trải qua quy trình tái đóng gói rất tốn kém. Hơn 30% hàng xuất cảng của Ohio và gần 40% của Michigan cũng cần thị trường Canada…

Tại Diễn Đàn Kinh Tế Thế Giới ở Davos ngày 20 Tháng Giêng, Thủ Tướng Mark Carney đề cập cái gọi là “cường quốc tầm trung” khi nói về những quốc gia không đủ mạnh để áp đặt luật chơi, nhưng cũng không phải là nước nhỏ đến mức hoàn toàn bị động và để những “bạn” to xác ăn hiếp. Bài phát biểu đầy uy lực thuyết phục của ông Carney có thể được xem là một trong những diễn văn hay nhất thập niên đầy hỗn loạn chính trị này, đặc biệt trong thời mà vô số nguyên thủ thế giới khúm núm trước ông Trump.

Quan trọng hơn, ông Carney phác thảo con đường mới cho các “cường quốc tầm trung” như Canada thoát khỏi cái bóng thống trị Mỹ thông qua việc xây dựng các liên minh và quan hệ thương mại. Ông lập luận: “Các cường quốc tầm trung như Canada không hề bất lực. Họ có khả năng xây dựng một trật tự mới bao hàm các giá trị, chẳng hạn tôn trọng quyền con người, phát triển bền vững, tinh thần đoàn kết, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.”

Trong thực tế, ông Mark Carney thực hiện nhiều động thái cụ thể. Ông cam kết nâng chi tiêu quân sự lên mức cao chưa từng có kể từ thời Chiến Tranh Triều Tiên, tuyên bố không nhập cảng 70% đến 75% vũ khí từ Mỹ như trước đây, 70% ngân sách quốc phòng sẽ dành cho các công ty trong nước và có kế hoạch tăng 50% kim ngạch xuất cảng vũ khí. Cùng lúc, ông Carney bắt tay xây dựng khối liên minh thương mại với EU và các nước thuộc Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương…

Tất nhiên không thể nói cuộc chiến “dollar-for-dollar” chỉ gây thiệt hại cho một phía. “Một nửa doanh nghiệp của tôi sẽ tan thành mây khói” là tựa bài viết trên BBC ngày 24 Tháng Tám, khi đề cập bức tranh xám xịt của dân làm ăn tại Canada. Tuy nhiên, ông Mark Carney đang có thứ mà ông Trump không có: Sự đoàn kết nhất mực của gần như toàn bộ đất nước, từ người dân đến các thủ hiến. Họ “chấp nhận thương đau” để không gục ngã như một quốc gia hèn nhược. Thậm chí lãnh đạo phe đối lập thuộc đảng Bảo Thủ, Pierre Poilievre, cũng sát cánh bên ông Carney. Mức độ tín nhiệm Thủ Tướng Carney hiện hơn 60% – một tỷ lệ rất cao ở một quốc gia đa đảng.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/canada-my-khi-que-thi-kho-hue/