4812 - Gen Z

Thái Hạo

1.

Gen Z là từ dùng để chỉ nhóm người sinh ra trong khoảng thời gian từ năm 1997 đến 2012. Họ là thế hệ nằm sau Gen Y và đứng trước thế hệ Gen Alpha. Đây là thuật ngữ do các nhà nghiên cứu xã hội học phương Tây đưa ra để phân loại các thế hệ dựa trên các cột mốc thời gian và sự phát triển của công nghệ.

Gen Z có những đặc điểm nổi bật sau đây:

– Công dân số: Lớn lên cùng Internet, điện thoại thông minh và mạng xã hội.

– Cá tính mạnh: Thích sự tự do, sáng tạo và đề cao cái tôi cá nhân.

– Năng động: Nhạy bén với xu hướng mới và các vấn đề xã hội.

Gen Z Việt Nam theo tôi còn có thêm những nét riêng khá đặc biệt. Đó là thế hệ lớn lên khi sự đói khổ đã qua đi, họ không bị ám ảnh bởi bát cơm như các thế hệ trước. Thêm nữa, Gen Z Việt Nam cũng là thế hệ đang phải đối mặt và trực tiếp trải qua những khó khăn rất lớn khi mà việc lập gia đình, sinh con đẻ cái hay có được một ngôi nhà là điều ngày càng trở nên xa vời. Bởi vì thu nhập thấp, giá cả leo thang, áp lực kiếm sống rất căng thẳng. Xu hướng không lập gia đình, không sinh con ngày càng hiện rõ ở thế hệ này.

Mặc dù các thế hệ trước rất nghèo khó, nhưng ít ra họ vẫn có gia đình riêng, vẫn có “sự nghiệp ổn định”, và một ngôi nhà. Nhưng với Gen Z thì điều bình thường này hoặc là chưa, hoặc đã dần trở nên xa xỉ. Có lẽ vì thế mà có người còn gọi đây là “thế hệ không có gì để mất”!

Nói thế không phải là Gen Z là thế hệ bất cần và hàm hồ. Các bạn ấy học giỏi, sử dụng công nghệ một cách tự nhiên và thành thạo như hơi thở. Năng lực ngoại ngữ cũng vượt xa các thế hệ trước, lại được sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, nên việc kết nối và sáng tạo dường như vô tận.

Gen Z Việt Nam cũng không phải là “thế hệ lười biếng”. Học hành, tự lập và dám thử nghiệm, dám thất bại, không cầu sự “ổn định” như các thế hệ trước, nhưng tự nuôi sống bản thân một cách năng động và tự trọng. NgườiĐông Nam Á & Cư dân vùng Đảo Thái Bình Dương

Đây là thế hệ thông minh và văn minh. Gen Z cũng là thế hệ giàu cảm xúc nhân văn và dễ đồng cảm. Do sinh ra và lớn lên khi cha mẹ đã có điều kiện kinh tế tốt hơn, lại biết tôn trọng cá nhân và cảm xúc của con cái, nên Gen Z một cách tự nhiên cũng biết trân trọng các giá trị tương tự. Đối với các bạn ấy, việc bất công, thao túng hay gia trưởng thường sẽ gây nên phản ứng tức thì. Tất nhiên bằng cách riêng không, giống những lớp người trước.

2.

Chính vì mang những đặc điểm như thế, nên Gen Z cũng có cách ứng xử rất khác trong các phong trào xã hội. Đầu tiên là họ dùng không gian mạng thay cho không gian vật lý. Nếu các thế hệ trước thường bày tỏ sự bất bình qua các cuộc tụ tập đông người ở đời thực (xuống đường, tuần hành) hoặc viết đơn thư khiếu nại gửi cơ quan chức năng; thì thế hệ Gen Z chuyển dịch toàn bộ trọng tâm lên “không gian số”. Thay vì xuống đường gây mất trật tự, họ chiếm lĩnh không gian mạng (Threads, TikTok). Họ biến trang cá nhân của mình thành một đài phát thanh độc lập, khiến việc kiểm duyệt hay dập tắt một nhóm người cụ thể trở nên bất khả thi, vì phong trào này không có “thủ lĩnh” cụ thể (phi tập trung).

Công nghệ trở thành sức mạnh: Gen Z tại Việt Nam đã tạo ra những phong trào chưa từng có tiền lệ. Ví dụ, họ đổi tên các mạng Wifi xung quanh khu vực hiện trường tai nạn thành các thông điệp đòi công lý. Đây là cách bám rễ thông tin vào đời thực mà không ai có thể “quét dọn” như quét hoa tươi. Họ hiểu rõ cách vận hành của mạng xã hội mới, biết cách spam hashtag, tương tác chéo để đẩy bài viết lên xu hướng liên tục, biến một vụ án từ hơn một năm trước trở thành tâm điểm bàn tán của hàng triệu người chỉ trong vài ngày.

Nếu các phong trào trước đây thường dễ bị đẩy lên thành các xung đột mang màu sắc chính trị, ý thức hệ, hoặc liên quan đến các vấn đề vĩ mô như đất đai, môi trường (như vụ Formosa), và người tham gia thường mang tâm lý căng thẳng và đối đầu gay gắt với chính quyền; thì Gen Z khởi phát hoàn toàn từ lòng trắc ẩn và đạo đức xã hội. Họ đấu tranh vì một người bạn cùng trang lứa, vì một sự bất công cụ thể, hiển hiện. Cách họ tiếp cận rất văn minh, ôn hòa (đặt hoa tưởng niệm, viết tản văn, vẽ tranh, làm nhạc…) nhưng lại vô cùng kiên quyết. Họ chỉ yêu cầu một thứ duy nhất: Sự thượng tôn pháp luật và tính minh bạch.

Nếu các thế hệ trước phụ thuộc nhiều vào các hội nhóm chính thống, các tổ chức xã hội hoặc các trang mạng xã hội truyền thống vốn dễ bị kiểm soát hoặc định hướng dư luận (như Facebook với các hội nhóm có admin), tốc độ lan truyền cần thời gian và dễ bị bẻ lái; thì thế hệ Gen Z nhờ vào thuật toán hiển thị dựa trên sở thích của Threads, một bài viết của một cá nhân vô danh cũng có thể tiếp cận hàng trăm nghìn người chỉ sau vài giờ. Sự kết nối của họ mang tính toàn cầu; khi thông tin bị hạn chế hiển thị tại Việt Nam, họ lập tức dịch thuật, chia sẻ ra cộng đồng quốc tế để tìm kiếm sự bảo vệ và lưu trữ thông tin bên ngoài dòng chảy kiểm duyệt trong nước.

3.

Quan sát phong trào của Gen Z (ví dụ vụ tai nạn mà báo chí viết tắt tên tài xế là N.S.C đã làm chết nữ sinh Phương Thùy), tôi thấy thế hệ này có một điểm giống nhau, là họ yêu nước, yêu Bác Hồ, họ cũng không có thiện cảm gì với các trang ở nước ngoài mà nhà nước xếp vào “phản động”. Chính vì thế, trong khi lên tiếng đòi công lý, họ cũng đồng thời luôn cảnh báo nhau về việc tránh bị lợi dụng. Họ chứng minh điều ấy bằng những phản ứng trực diện, rõ ràng, lên án những bài đăng đi chệch vấn đề, nâng quan điểm hay có màu sắc cực đoan, quá khích.

Tuy thế, họ cũng không yêu nước cực đoan như nhiều trang nhân danh “yêu nước, chống lật sử, chống cách mạng màu” rất ồn ào lâu nay trên mạng xã hội. Vì thế, một điều rất đặc biệt, là trong một danh sách mà Gen Z liệt kê là “phản động” và khuyến cáo nhau nên tẩy chay thì ngoài Việt Tân lại còn có cả những trang như Can Trung Phan, Thăng Long TV, Banker thích code…

Như đã nói, qua quan sát tôi thấy điều mà Gen Z đòi hỏi chỉ là sự công bằng và minh bạch trong xử lý (vụ tai nạn giao thông), họ cơ bản không đòi hỏi gì về chính trị hay tranh chấp về ý thức hệ. Chính vì thế, có lẽ việc đơn giản hơn, hiệu quả hơn và cũng là chính đáng hơn, không phải là chặn bài, gỡ bài hay chụp lên đầu các bạn ấy những cái mũ quen thuộc (vì chỉ tạo hiệu ứng ngược), mà chỉ cần minh bạch thông tin về quy trình xử lý, đồng thời chứng minh được sự thượng tôn luật pháp.

Gen Z là thế hệ trẻ khỏe và đông đảo nhất của đất nước trong giai đoạn hiện nay. Các em thông minh, nhạy cảm, hòa nhập và thích nghi nhanh với mọi biến chuyển của nền kinh tế cũng như các vấn đề xã hội toàn cầu. Nếu để mất niềm tin của thế hệ này, đồng nghĩa với một mất mát quá lớn cho tương lai phát triển của quốc gia. Các em là những người yêu nước, yêu Bác Hồ, và biết yêu thương nhau; không phải là cần chiều chuộng các em, mà là thấu hiểu, tôn trọng và trân trọng.

Chỉ trong vài ngày, về một vụ tai nạn mà đã có hàng triệu bài viết được đăng lên trên Threads. Vì thế, chắc chắn các cơ quan nhà nước đã biết rõ những diễn biến về cuộc lên tiếng của Gen Z trong những ngày qua, và có lẽ cũng đang đau đầu tìm cách giải quyết. Và cách tốt nhất vẫn luôn là trung thực, thượng tôn pháp luật và minh bạch. Gen Z sẽ không đòi hỏi nữa một khi được tận mắt nhìn thấy những điều giản dị nhưng vô cùng giá trị ấy.

https://baotiengdan.com/2026/08/16/gen-z/