4947 - Giáo Chủ Mojtaba Khamenei còn sống hay chết?

Trúc Phương

Kể từ khi được chọn làm người kế nhiệm, Giáo Chủ Mojtaba Khamenei, lãnh tụ tối cao Iran, hoàn toàn biệt tăm biệt tích. Không có bất kỳ hình chụp, video hay ghi âm giọng nói Mojtaba phát trên hệ thống truyền thông Iran. Mojtaba Khamenei đã chết? Đang sống thực vật? Hay bị phe cứng rắn trong nội bộ Iran giam lỏng?

Một người giao hàng đi xe máy gần hình ảnh lãnh tụ tối cao của Iran, Mojtaba Khamenei, tại Quảng Trường Valiasr ở trung tâm Tehran hôm 8 Tháng Tám. (Hình minh họa: ATTA KENARE/AFP via Getty Images)

Mojtaba Khamenei đang ở đâu?

9 giờ 32 sáng 28 Tháng Hai, Mojtaba Khamenei ra khỏi khu nhà gia đình để “làm một việc gì đó,” theo lời một viên chức Iran. Vài giây sau, khu nhà bị tấn công. Cha của ông, Lãnh Tụ Tối Cao Ali Khamenei, bị giết chết. Vợ, em rể và em dâu Mojtaba cũng thiệt mạng.

Ngày 8 Tháng Ba, Mojtaba Khamenei được chọn làm người kế nhiệm. Bài phát biểu nhậm chức của Mojtaba, được phát bốn ngày sau, là một văn bản đọc trên truyền hình. Không âm thanh. Không hình ảnh. Hôm sau, con trai Tổng Thống Masoud Pezeshkian trấn an công chúng rằng Mojtaba “vẫn bình an vô sự.” Gần một tháng sau, Reuters cho biết, dựa vào ba nguồn tin nội bộ, Mojtaba vẫn còn sống. Mặt bị biến dạng.Một chân bị thương nghiêm trọng. Dù vậy, Mojtaba “vẫn minh mẫn” và tham gia các cuộc họp với giới chức cấp cao qua hệ thống điện đàm.

Cuối Tháng Tư, bốn nguồn nội bộ cung cấp thêm vài chi tiết cụ thể cho The New York Times. Mojtaba trải qua ba ca phẫu thuật chân và “đang chờ lắp chân giả.” Một cánh tay cũng được giải phẫu và “đang dần hồi phục chức năng vận động.” Sở dĩ Mojtaba không thể nói chuyện vì mặt và miệng bị phỏng nặng và “về lâu dài, ông cần giải phẫu thẩm mỹ.” Để điều hành công việc, Mojtaba liên lạc qua thư từ viết tay, được niêm phong kín và được chuyển đi bằng cách chuyền tay. Nhóm giao thư đi bằng xe hơi, có khi dùng xe gắn máy, luồn lách trong hẻm nhỏ rồi ra đường cái, rồi vào hẻm…

Tuy nhiên, ngài giáo chủ vẫn vắng mặt. Đầy bí ẩn. Không chỉ không có mặt tại đám tang cha, Mojtaba cũng không có mặt tại lễ tưởng niệm 40 ngày sau khi cha ông được an táng tổ chức ngày 20 Tháng Tám. Bức ảnh do truyền thông Iran công bố cho thấy các anh em trai của ông – Mostafa, Masoud và Meysam Khamenei – đều hiện diện tại buổi lễ. Lý lẽ đưa ra hoàn toàn thuyết phục: Mối đe dọa ám sát Mojtaba luôn rình rập.

Trong bài báo ngày 25 Tháng Tám, tờ The Atlantic thuật, nhiều nhà lãnh đạo chóp bu Iran thú thật rằng cho đến giờ họ vẫn chưa gặp trực tiếp Mojtaba, kể cả Abbas Araghchi, ngoại trưởng kiêm thành viên Hội Đồng An Ninh Quốc Gia. IranWire, hãng tin đối lập có trụ sở tại London, cho biết thêm, chưa có bất kỳ thành viên nội các nào gặp Mojtaba kể từ khi ông trở thành lãnh tụ tối cao. Ngay cả bạn bè thân thiết và người thân gia đình cũng chưa gặp ông suốt sáu tháng nay.

Có người nói Mojtaba hiện trong tình trạng chết não. Hai nguồn tin trong chính quyền Iran gần đây tiết lộ với IranWire rằng tin rò rỉ lan truyền trong giới chức “cấp cao nhất của chế độ” đang xì xầm rằng tình trạng sức khỏe Mojtaba rất nguy kịch và ông có thể qua đời bất cứ lúc nào. Khoảng giữa Tháng Tám, thậm chí xuất hiện một lời kêu gọi phát đi trên một dịch vụ nhắn tin nội địa, nói rằng người dân Iran nên cầu nguyện cho sức khỏe giáo chủ và hãy làm lễ hiến tế cừu để cầu an cho ông theo phong tục Hồi Giáo. Lời kêu gọi còn nói rằng tính mạng Mojtaba đang “bị đe dọa” và một số “giáo sĩ” cảnh báo rằng ông có thể bị ám sát.

Thông báo gần đây nhất từ Văn Phòng Giáo Chủ được đưa ra ngày 9 Tháng Tám cho biết Mojtaba vừa có cuộc gặp Tổng Thống Masoud Pezeshkian. Không nêu rõ thời điểm, thông báo chỉ nói rằng sự kiện diễn ra nhân dịp ba năm nhậm chức của tổng thống, tức cuối Tháng Bảy.

Phần mình, Tổng Thống Pezeshkian xác nhận với truyền thông Iran rằng ông đã dành bảy tiếng đồng hồ để nói chuyện với Mojtaba về tình hình cuộc chiến và tình trạng kinh tế quốc gia. Tổng Thống Pezeshkian được đưa đến cuộc gặp “mà không hề biết địa điểm.” Cũng trong ngày 9 Tháng Tám, Giáo Chủ Mojtaba ban hành loạt sắc lệnh, bổ nhiệm một số tướng lĩnh vào các vị trí quân sự cấp cao và thay thế một trong những đại diện của ông tại Hội Đồng An Ninh Quốc Gia.

Ai đang thật sự kiểm soát Iran?

Để trả lời chính xác “ai” đối với tình hình hiện tại Iran, là điều rất khó khăn. Nếu không là Giáo Chủ Khamenei thì không cá nhân đơn lẻ nào có thể toàn quyền định đoạt số phận Iran. Hơn nữa, kể cả khi còn sống, Mojtaba cũng có thể không có quyền lực tuyệt đối theo cách như cha mình.

Trên bề mặt, Hội Đồng An Ninh Quốc Gia với 13 thành viên là nơi đang điều hành quốc gia theo cơ chế tập thể. Hội đồng do Tổng Thống Pezeshkian làm chủ tịch. Những nhân vật đáng kể còn lại là Chủ Tịch Quốc Hội Mohammad Bagher Ghalibaf (người dẫn đầu các cuộc đàm phán với Mỹ); và Tướng Ahmad Vahidi – người đứng đầu Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (IRGC)…

Nhìn chung, nhiều nhà quan sát có cùng nhận định rằng IRGC là nơi đang nắm quyền sinh sát, kiểm soát tuyệt đối gần như toàn bộ các quyết định chính trị, kinh tế lẫn đối sách chiến lược với Mỹ. Một số người tin rằng Giáo Chủ Mojtaba có thể chỉ là con rối của IRGC. Ba nhân vật cứng rắn trong IRGC gồm: tổng tư lệnh IRGC – Thiếu Tướng Ahmad Vahidi; tổng thư ký của Hội Đồng An Ninh Quốc Gia Tối Cao – Mohammad Bagher Zolghadr; và cố vấn quân sự cấp cao của Mojtaba – Mohsen Rezaei.

Cả ba người đều kiên quyết bác bỏ việc nối lại đàm phán với Mỹ. Người Iran nói chung chẳng bao giờ tin Mỹ và IRGC là những kẻ không tin Mỹ ở mức tuyệt đối. Không chỉ (có thể) gạt Mojtaba ra rìa, IRGC còn đẩy Tổng Thống Pezeshkian ra khỏi phạm vi ảnh hưởng. Một số quyết định bổ nhiệm bộ trưởng của Tổng Thống Pezeshkian bị IRGC ngăn chặn và những tín hiệu muốn hạ nhiệt với Mỹ của ông cũng bị phản bác kịch liệt.

Cái chết của Giáo Chủ Ali Khamenei cho đến giờ vẫn để lại một khoảng trống mà các phe phái đang cố tranh giành. Thời điểm này, IRGC vẫn cần hình ảnh Giáo chủ Mojtaba để củng cố tính chính danh cho chế độ cai trị. Đằng sau đó là sự âm ỉ đấu đá. Có một số chi tiết tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng khi đặt trong bức tranh toàn cảnh thì nó có thể giải thích nhiều điều.

Tối 30 Tháng Sáu, kênh tin tức nhà nước phát sóng cuộc phỏng vấn được ghi hình trước với Mohammad Bagher Ghalibaf – chủ tịch Quốc Hội kiêm trưởng đoàn đàm phán Iran. Đây là nhân vật được xem là ôn hòa và muốn chấm dứt chiến tranh. Khi khán giả đang xem đến đoạn Ghalibaf nói về các “cuộc đàm phán hậu trường” với Washington, màn hình đột ngột tắt ngúm. Một giây sau, truyền hình được mở lại. Tuy nhiên, khán giả không còn có thể xem phần tiếp theo. Thay vào đó là bài phát biểu cũ của cố Giáo Chủ Ali Khamenei (“Hardliners in Tehran are running the show while the Iran’s supreme leader watches”/The Jerusalem Post).

Theo tờ Daily Telegraph, phần bị cắt có thể đề cập việc thanh sát viên quốc tế được phép tiếp cận các cơ sở nguyên tử Iran, việc giải trình của Ghalibaf về quy trình giải tỏa các tài sản bị phong tỏa của Iran, cũng như các chi tiết về quỹ tái thiết hậu chiến trị giá $300 tỷ được đề xuất trong phác thảo thỏa thuận với Mỹ.

Quan trọng nhất, Ghalibaf có thể xì ra thông tin cho thấy Giáo Chủ Mojtaba từng nêu ý kiến rằng “về nguyên tắc, tôi có quan điểm khác” nhưng nói chung ông vẫn phê chuẩn thỏa thuận. Với phe cứng rắn, thỏa thuận theo cách như Ghalibaf đàm phán với Mỹ chẳng khác gì đầu hàng. Họ tin rằng Mỹ mới là bên ở thế yếu và cần khai thác tối đa điều này để dồn Mỹ vào đường cùng và thuận theo những yêu cầu mang lại lợi ích lớn nhất có thể cho Teheran.

Những tranh cãi sau vụ cắt sóng cho thấy yếu tố đấm đá giữa phe chủ chiến và phe chủ hòa. Trung Tâm Truyền Thông của Quốc Hội Iran phản đối màn “tắt tivi” của IRGC. Theo nguồn The Jerusalem Post, Vahid Jalili – phó giám đốc Đài Truyền Hình Nhà Nước Iran – là em trai của Saeed Jalili mà Saeed Jalili trước đây là nhà đàm phán thuộc Mặt Trận Paydari – khối bảo thủ cứng rắn nhất Iran. Với Mặt Trận Paydari, Mỹ luôn là kẻ thù phải bị tiêu diệt chứ không phải là kẻ đáng tin để đàm phán.

Một cách tổng quát, quyền lực ở Iran hiện không tập trung vào một đầu mối mà đan xen giữa ít nhất bốn trung tâm: Lãnh Tụ Tối Cao Mojtaba, IRGC, chính phủ do tổng thống đứng đầu, và một nhóm nhân vật cấp cao có quan hệ chặt chẽ với IRGC. Họ vừa hợp tác, vừa cạnh tranh để bảo vệ lợi ích phe mình. Dù thế nào, cán cân cũng đang nghiêng về phe cứng rắn.

Với Mỹ, điều quan trọng là phải xác định ai thực sự có khả năng quyết định và ai đủ sức buộc hệ thống Iran thực thi một thỏa thuận. Về phía Tehran, dù bên trong có thể tồn tại những cuộc đấu đá và bất đồng về cách ứng phó với Washington, đa số giới lãnh đạo Iran vẫn có khuynh hướng bảo thủ cứng rắn.

Sáu tháng qua, họ ngày càng có thêm lý do để tin rằng chiến lược đối đầu với Mỹ đang thành công. Không chỉ Teheran, cả thế giới cũng thấy sức mạnh quân sự Mỹ không hề có khả năng chuyển đổi thành chiến thắng chính trị. Cái gọi là “lẽ đương nhiên” của việc có quyền định đoạt, bởi nắm trong tay sức mạnh, giờ đây chỉ là một thứ ảo tưởng che đậy một “tất yếu” thất bại đầy nhục nhã.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/giao-chu-mojtaba-khamenei-con-song-hay-chet/