4868 - Quân đội Trung Quốc tuyên bố trí tuệ nhân tạo không thể thay thế các chỉ huy. Ông Tập Cận Bình đang thử nghiệm điều đó.

Jaehwan Lim

Hình ảnh: COP PARIS qua Wikimedia Commons

Trong nhiều năm qua, tờ báo chính thức của quân đội Trung Quốc đã đưa ra một lời hứa mà có lẽ họ không còn giữ được nữa. Mỗi khi báo Quân Giải phóng Nhân dân ( Jiefangjun Bao ), tờ báo chính thức của Ủy ban Quân sự Trung ương Trung Quốc, bàn luận về trí tuệ nhân tạo và chỉ huy, nó luôn quay trở lại lời khẳng định tương tự: Máy móc có thể phân loại dữ liệu cảm biến, đưa ra các phương án và rút ngắn thời gian giữa quan sát và hành động, nhưng quyền quyết định cuối cùng, và trách nhiệm đi kèm, vẫn thuộc về người chỉ huy. Như một bài báo năm 2025 đã nêu, trí tuệ nhân tạo không thể giải quyết việc phân bổ quyền chỉ huy và trách nhiệm vì chỉ có người chỉ huy mới có thể gánh chịu rủi ro và trách nhiệm của chiến tranh.

Ngày 24 tháng 1 năm 2026, Bộ Quốc phòng Trung Quốc thông báo rằng Trương Diều Hạ, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, và Lưu Chân Lịch, Tham mưu trưởng Liên quân, đang bị điều tra vì vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật. Họ là hai người cuối cùng ở vị trí cao nhất trong quân đội Trung Quốc có kinh nghiệm tác chiến đáng kể. Với việc cách chức họ, 5 trong số 6 thành viên do Tổng Bí thư Tập Cận Bình bổ nhiệm vào quân ủy năm 2022 đã ra đi. Chỉ còn lại hai người: Tập Cận Bình, một người nghiệp dư trong quân đội, và Trương Sinh Dân, một sĩ quan thanh tra kỷ luật chuyên nghiệp chưa từng chỉ huy quân đội trên chiến trường. Chức vụ Tham mưu trưởng Liên quân, trung tâm đầu não của việc lập kế hoạch tác chiến, đã bị bỏ trống lần đầu tiên kể từ Cách mạng Văn hóa.

Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đang khăng khăng khẳng định tính không thể thay thế của các chỉ huy giàu kinh nghiệm đúng vào thời điểm họ đang thiếu hụt trầm trọng những người này. Mâu thuẫn đó là chủ đề của bài luận này. Các cuộc thanh trừng và việc quân đội ngày càng đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo thường được xem là hai câu chuyện riêng biệt, nhưng chúng là hai biểu hiện của một vấn đề duy nhất: làm thế nào ông Tập Cận Bình duy trì quyền kiểm soát đối với một đội quân mà ông không hoàn toàn tin tưởng vào năng lực tác chiến. Các cuộc thanh trừng phản ánh sự thiếu tin tưởng vào các chỉ huy con người. Việc chuyển sang sử dụng trí tuệ nhân tạo thể hiện hy vọng vào những cỗ máy được tạo ra để thay thế họ. Cả hai cùng nhau cho thấy sự suy yếu của Ủy ban Quân sự Trung ương không chỉ đơn thuần là một cuộc khủng hoảng mà ông Tập Cận Bình không thể giải quyết, mà dường như ông sẵn sàng dung thứ.

Một lời hứa được thực hiện trên quy mô lớn

Đây là thông điệp mà báo Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc lặp đi lặp lại một cách có hệ thống và ngày càng thường xuyên hơn. Trong một tập hợp hơn 145.000 bài báo của báo Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc được xuất bản từ tháng 1 năm 2018 đến tháng 6 năm 2026, từ đó tôi chọn ra một tập hợp con theo chủ đề gồm khoảng 57.000 bài đề cập đến trí tuệ nhân tạo (AI), chỉ huy hoặc sự kiểm soát của đảng, số lượng bài báo khẳng định rõ ràng quyền quyết định cuối cùng của người chỉ huy đối với các hoạt động được hỗ trợ bởi AI đã tăng từ 45 bài năm 2018 lên 153 bài năm 2025, tăng gấp 3,4 lần. Thông điệp này cũng không bị lấn át bởi sự nhiệt tình ngày càng tăng đối với AI. Trong cùng thời kỳ, phạm vi đưa tin liên quan đến AI đã mở rộng đáng kể, từ 967 bài năm 2018 lên 2.513 bài năm 2025, trong khi tập hợp con liên kết AI với chỉ huy tăng gấp ba lần. Báo càng viết nhiều về chiến tranh thông minh, thì càng thường xuyên nhấn mạnh rằng con người vẫn ở vị trí cuối cùng trong chuỗi (xem Hình).

Vài lời về phương pháp, vì phần lớn những gì tiếp theo dựa trên những số liệu này. Tôi đã tìm kiếm toàn văn từng bài báo, không chỉ tiêu đề, bằng cách sử dụng các thuật ngữ tiếng Trung liên quan đến trí tuệ nhân tạo, chỉ huy và ra quyết định, và sự kiểm soát của đảng. Sau đó, tôi sử dụng các tổ hợp từ khóa và các cụm từ gần đó để xác định các chủ đề được thảo luận ở đây, chẳng hạn như liệu một bài báo có nói rằng các chỉ huy vẫn giữ quyền quyết định cuối cùng hay nêu lên những lo ngại về dữ liệu bị làm giả hay không. Các danh mục này không được gán thủ công hoặc bằng một hệ thống phân loại tự động. Một bài báo được coi là khẳng định quyền lực của chỉ huy khi nó nêu rõ quyết định cuối cùng, hoặc trách nhiệm về quyết định đó, thuộc về một người chỉ huy chứ không phải máy móc, sử dụng ngôn ngữ như "người chỉ huy quyết định", "con người chịu trách nhiệm cuối cùng" hoặc "con người tham gia vào quy trình". Vì đây là phương pháp dựa trên từ khóa, nên các con số nên được hiểu là cho thấy tần suất bài báo sử dụng các cách diễn đạt nhất định về một vấn đề, chứ không phải là sự diễn giải sát sao từng bài báo riêng lẻ.

Thông điệp cốt lõi rất nhất quán. Cho dù trí tuệ nhân tạo (AI) có tiến bộ đến đâu, một bài báo năm 2018 lập luận rằng con người vẫn là “yếu tố hàng đầu” trong chiến tranh. AI được trình bày như một trợ lý: Nó xử lý thông tin, tạo ra và sàng lọc các lựa chọn, và hỗ trợ các chỉ huy, nhưng nó không đưa ra quyết định cuối cùng. Ngay cả những hệ thống thông tin tiên tiến nhất, một bài báo khác khẳng định, cũng không thể thay thế phán đoán của con người. Khi bài báo thảo luận về quyền tự chủ, nó sử dụng quá trình quen thuộc “con người tham gia”, “con người can thiệp” và “con người không can thiệp”, trong đó các chỉ huy ủy quyền quyền tự chủ có giới hạn trong khi vẫn giữ quyền can thiệp. Sự biện minh mang tính chuyên nghiệp hơn là chính trị một cách rõ rệt. Bài báo lập luận rằng chỉ có một người chỉ huy mới có thể gánh vác những rủi ro và trách nhiệm của chiến tranh, điều mà không một thuật toán nào, dù có khả năng đến đâu, có thể đảm nhiệm.

Tuy nhiên, bản chất của báo Quân Giải phóng Nhân dân cũng hạn chế những gì dữ liệu này có thể xác định. Tờ báo này là cơ quan ngôn luận chính thức của Ủy ban Quân sự Trung ương chứ không phải là một tạp chí chuyên ngành độc lập, và không có gì xuất hiện trên các trang báo mà không có sự cho phép của cơ quan. Do đó, nội dung của nó không thể tiết lộ những gì các sĩ quan cá nhân tin tưởng, và tôi cũng không khẳng định điều đó. Điều mà nó có thể xác định là lập trường mà cơ quan này đã nhiều lần cho phép, tán thành và từ chối sửa đổi ngay cả khi sự nhiệt tình của họ đối với trí tuệ nhân tạo ngày càng mở rộng. Hiểu theo cách này, việc nhấn mạnh vào quyền chỉ huy của con người không phải là bằng chứng về sự chân thành của cơ quan mà là bằng chứng về cam kết của cơ quan. Tiêu chuẩn tương tự cũng nên được áp dụng cho những gì tờ báo không nói, và tôi áp dụng nó một cách đối xứng bên dưới. Sự im lặng không phải là bằng chứng cho thấy cơ quan này đã không nhận ra một vấn đề. Đó là bằng chứng về ranh giới của những gì cơ quan này cho phép mình tuyên bố.

Hình. Sự gia tăng chú ý đến trí tuệ nhân tạo (AI) trên báo Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, từ năm 2018 đến năm 2025. Bên trái: các bài báo có đề cập đến AI, trí tuệ hóa hoặc hệ thống không người lái (967 đến 2.513). Bên phải: tập hợp con các bài báo về AI và chỉ huy, trong đó khẳng định rõ ràng quyền quyết định cuối cùng và trách nhiệm của người chỉ huy (45 đến 153). Số liệu được báo cáo ở đây được tính toán trên một tập hợp con theo chủ đề gồm khoảng 57.000 bài báo, được chọn lọc bằng các từ khóa tiếng Trung liên quan đến AI, chỉ huy và quyết định, hoặc sự kiểm soát của đảng. Phân loại mục lục và số liệu thống kê cấp bài báo làm cơ sở cho hình này có thể được tái tạo và cung cấp theo yêu cầu.

Một ủy ban không thể đáp ứng

Từ năm 2017, Ủy ban Quân sự Trung ương gồm bảy thành viên: một chủ tịch, hai phó chủ tịch và bốn ủy viên, trong đó có Tổng tham mưu trưởng Liên quân và các giám đốc Cục Chính trị - Phát triển Trang thiết bị. Hiện nay, chỉ còn lại hai người. Một phó chủ tịch và ba ủy viên đã ra đi, trong đó có Tổng tham mưu trưởng Liên quân, người chịu trách nhiệm lập kế hoạch tác chiến. Phó chủ tịch duy nhất còn lại, Trương Sinh Minh, đã dành cả sự nghiệp của mình cho việc thanh tra kỷ luật hơn là chỉ huy. Với chỉ hai thành viên còn lại, ủy ban không thể hoạt động như một ủy ban đảng. Các nhà phân tích đã so sánh tình hình này với việc sa thải tất cả trừ một thành viên của Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Hoa Kỳ, một sự sắp xếp mà không một quân đội hiện đại nào có thể hoạt động một cách thực tế.

Tình trạng suy yếu nhân sự lan rộng ra ngoài phạm vi của chính ủy ban. Sau khi Miao Hua bị cách chức khỏi các vị trí trong đảng và quân đội vào tháng 10 năm 2025, Cục Công tác Chính trị chỉ còn do một phó giám đốc điều hành. Hiện nay, chỉ có Bộ Tư lệnh Chiến khu Đông và Trung là do các tướng lĩnh cấp cao chỉ huy. Ở những nơi khác, các trung tướng nắm giữ các vị trí thường có cấp bậc cao hơn. Trong toàn bộ quân đội Trung Quốc, việc bổ nhiệm tạm quyền và lâm thời ngày càng phổ biến. Theo một ước tính, chỉ có chưa đến một phần năm các vị trí lãnh đạo chủ chốt trong quân đội được bổ nhiệm chính thức, trong khi gần một nửa được bổ nhiệm tạm thời.

Ông Tập có thể nhanh chóng đảo ngược quyết định này nếu muốn. Một phiên họp toàn thể của Ban Chấp hành Trung ương là đủ để cải tổ ủy ban theo quy trình thông thường của đảng, và những phiên họp như vậy đã được tổ chức thường xuyên trong quá khứ. Việc ông chưa làm như vậy cho thấy hai khả năng.

Hoặc ông ta coi việc tổn hại đến khả năng sẵn sàng chiến đấu của quân đội là cái giá chấp nhận được để đổi lấy sự tín nhiệm chính trị, hoặc ông ta xem ủy ban này ngày càng mang tính hình thức khi mà Hệ thống Trách nhiệm của Chủ tịch chuyển giao quyền lực điều hành thông qua ông ta và đội ngũ nhân viên cá nhân. Hai lời giải thích này khác nhau, nhưng đều dẫn đến cùng một kết luận: Tình trạng bỏ trống kéo dài ở vị trí lãnh đạo cao nhất của quân đội dường như là điều chấp nhận được đối với Tập Cận Bình. Điều đáng lẽ phải được coi là một cuộc khủng hoảng thể chế thì lại trở thành một tình trạng kéo dài.

Ý nghĩa của những vị trí còn trống này đã được tranh luận trên các trang báo này. Joel Wuthnow lập luận rằng sự gián đoạn chỉ là tạm thời, và mối nguy hiểm lớn hơn sẽ đến vào cuối những năm 2020, khi các chỉ huy có năng lực hơn lên nắm quyền nhưng lại có ít cơ hội hơn để chống lại sự lạc quan về chiến tranh của Tập Cận Bình. Rob Pierce lập luận rằng các cuộc thanh trừng là điều không thể tránh khỏi về mặt cấu trúc trong một hệ thống liên tục tạo ra lý do để thanh trừng, và dự đoán rằng nỗi sợ thất bại rõ ràng sẽ dẫn đến các cuộc diễn tập được dàn dựng và báo cáo về sự sẵn sàng được thổi phồng. Christopher Nye lập luận rằng việc phá hủy các mạng lưới phi chính thức của quân đội sẽ dẫn đến sự phân mảnh chứ không phải chuyên nghiệp hóa, khiến Tập Cận Bình phải đưa ra quyết định trong một môi trường thông tin tách rời khỏi thực tế. Điều mà không một bài viết nào trong số này xem xét là chính quân đội nói gì về tất cả những điều này.

Lý do Zhang Youxia và Liu Zhenli bị cách chức vẫn chưa rõ ràng. Một số nhà phân tích cho rằng cả hai người đã bất đồng với Xi về tốc độ hiện đại hóa quân sự, lập luận rằng năng lực tác chiến liên hợp thực sự không thể được xây dựng dựa trên các mốc thời gian chính trị. Cho dù cách giải thích đó có đúng hay không, một thực tế khó có thể phủ nhận: Với sự ra đi của họ, khoảng trống về năng lực mà họ đại diện vẫn chưa được lấp đầy.

Liệu trí tuệ nhân tạo có thể cứu vãn một quân đội với đội ngũ sĩ quan “yếu kém và thiếu kinh nghiệm” hay không?

Tại đây, mối quan hệ giữa các cuộc thanh trừng và trí tuệ nhân tạo (AI) trở nên rõ nét. Trong bài báo trên tạp chí Foreign Affairs tháng 3 năm 2026, Sam Bresnick, Emelia Probasco và Cole McFaul đã dựa trên hàng nghìn yêu cầu mua sắm quân sự của Trung Quốc để lập luận rằng nỗ lực thông minh hóa của Trung Quốc đã tiến xa hơn hầu hết các nhà quan sát dự đoán . Bằng chứng của họ rất thuyết phục. Quân đội Trung Quốc đang thử nghiệm AI trong các lĩnh vực nhắm mục tiêu, hoạt động mạng, theo dõi dưới biển và hỗ trợ ra quyết định với tốc độ và quy mô đáng lo ngại đối với Washington. Một trong những kết luận của họ là giới lãnh đạo chính trị và quân sự Trung Quốc không hoàn toàn tin tưởng vào hệ thống chỉ huy của Quân Giải phóng Nhân dân và do đó có thể tìm đến các hệ thống hỗ trợ ra quyết định bằng AI để bù đắp cho những gì họ mô tả là đội ngũ sĩ quan “yếu kém và thiếu kinh nghiệm”.

Các tài liệu mua sắm cho thấy quân đội Trung Quốc đang mua những gì. Tờ báo của họ lại cho thấy những gì họ tự nói với chính mình. Về điểm này, hai bên hoàn toàn khác biệt.

Trong kho ngữ liệu của báo Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc , luận điểm thay thế hầu như không nhận được sự ủng hộ nào. Bất cứ khi nào tờ báo đề cập đến việc phân bổ quyền chỉ huy, nó luôn khẳng định, và từ những năm đầu của sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo chứ không phải là một sự lưỡng lự gần đây, rằng người chỉ huy vẫn giữ quyền quyết định cuối cùng và chịu trách nhiệm. Trí tuệ nhân tạo được giao một vai trò hạn chế: xử lý thông tin, tạo ra các phương án và hỗ trợ ra quyết định, nhưng không bao giờ thay thế người chỉ huy. Điều đáng chú ý không kém là cách thức lập luận được trình bày. Việc bảo vệ quyền chỉ huy của con người chủ yếu được thực hiện bằng ngôn ngữ tác chiến hơn là ngôn ngữ chính trị. Các bài báo viện dẫn người chỉ huy, chiến trường và chuỗi mệnh lệnh thường xuyên hơn nhiều so với sự lãnh đạo của đảng hoặc sự kiểm soát chính trị. Trong kho ngữ liệu của tôi, cách diễn đạt theo hướng tác chiến nhiều hơn cách diễn đạt theo hướng kiểm soát của đảng với tỷ lệ hơn 20:1.

Tuy nhiên, tỷ lệ đó không nên được hiểu quá mức. Trong quân đội Trung Quốc, trách nhiệm nghề nghiệp và sự kiểm soát của đảng không phải là hai lĩnh vực tách biệt. Những lập luận được diễn đạt bằng ngôn ngữ nghiệp vụ vẫn có thể thực hiện các chức năng chính trị. Bảo vệ đặc quyền của người chỉ huy cũng là một cách để bảo vệ vị thế của đội ngũ sĩ quan chuyên nghiệp trước sự xâm phạm — dù là bởi thuật toán hay bởi các tác nhân chính trị. Do đó, con số này đo lường ngôn ngữ được sử dụng để đưa ra lập luận, chứ không phải mục đích thực sự mà nó phục vụ.

Tuy nhiên , sự khác biệt này vẫn quan trọng. Báo Quân Giải phóng Nhân dân không lập luận rằng các chỉ huy là không thể thiếu vì họ thể hiện quyền lực của đảng. Báo lập luận rằng họ không thể thiếu vì trách nhiệm chiến tranh không thể được giao cho một hệ thống mà bản thân nó không thể chịu trách nhiệm. Nếu AI đang thay thế cho các chỉ huy yếu kém, thì đó không phải là lập trường mà tổ chức này đã công khai ủng hộ. Đó là một lập trường bị áp đặt lên nó bất chấp lập trường đã nêu của tổ chức. Đó là lý do đầu tiên để nghi ngờ rằng chiến lược thay thế này sẽ thành công.

Bresnick và các đồng nghiệp đưa ra luận điểm về sự thay thế và mối lo ngại rộng hơn về một môi trường thông tin bị tha hóa. Điều mà tập dữ liệu này bổ sung lại khác biệt: bằng chứng cho thấy chính diễn ngôn của quân đội Trung Quốc bác bỏ sự thay thế, và một sự chuyển hướng vấn đề dữ liệu vào bên trong, từ việc đối phương thao túng dữ liệu bên ngoài sang sự tha hóa của chuỗi báo cáo quân sự do các cuộc thanh trừng nhằm mục đích bảo đảm an ninh cho nó.

Sự khác biệt này thay đổi cách chúng ta nhìn nhận các cuộc thanh trừng. Nếu luận điểm thay thế có cơ sở trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, việc loại bỏ các sĩ quan kỳ cựu nhất sẽ ít gây ảnh hưởng hơn nhiều. Tuy nhiên, trong gần một thập kỷ, chính tờ báo của quân đội lại lập luận ngược lại: Các chỉ huy giàu kinh nghiệm vẫn không thể thiếu đối với việc ra quyết định quân sự. Chính ban lãnh đạo đã loại bỏ những chỉ huy đó giờ lại đang đầu tư mạnh vào các hệ thống mà các chuyên gia quân sự khẳng định không thể thay thế quyền lực của họ. Sự căng thẳng đó không chứng minh chiến lược thay thế sẽ thất bại. Tuy nhiên, nó cho thấy trở ngại chính không phải là khả năng công nghệ. Đó là sự xói mòn của chính cấu trúc chỉ huy mang tính con người mà quân đội Trung Quốc vẫn tiếp tục mô tả là không thể thay thế.

Máy móc sẽ ăn bất cứ thứ gì quân đội cung cấp cho chúng.

Nhưng giả sử Tập Cận Bình vẫn tiếp tục. Việc thay thế khi đó sẽ gặp phải trở ngại thứ hai, và trở ngại này không phải là vấn đề ưu tiên thể chế. Việc thanh trừng sẽ làm sai lệch dòng thông tin truyền lên cấp trên đã được đề cập trong các bài viết này: Pierce đã dự đoán việc báo cáo về tình trạng sẵn sàng sẽ bị thổi phồng, và Nye lập luận rằng đội ngũ sĩ quan bị phân tán đã ngừng truyền đạt những đánh giá trung thực. Cả hai trường hợp đều kết thúc bằng một nhà lãnh đạo bị thông tin sai lệch. Chuỗi sự kiện không dừng lại ở đó. Việc ra quyết định dựa trên trí tuệ nhân tạo phụ thuộc vào dữ liệu được đưa vào và tính trung thực của chuỗi báo cáo tạo ra dữ liệu đó . Nếu một tổ chức bị khuất phục bởi các cuộc thanh trừng chỉ truyền đạt lên cấp trên những gì nhà lãnh đạo muốn nghe, thì sự bóp méo đó sẽ ảnh hưởng đến chính các hệ thống được thiết kế để bù đắp cho sự phán đoán sai lầm của con người. Căn bệnh mà sự cai trị cá nhân làm xói mòn môi trường thông tin không biến mất khi áp dụng trí tuệ nhân tạo. Nếu có, nó còn được khuếch đại, khoác lên mình vỏ bọc của sự chắc chắn tự động.

Vấn đề này không phải là vấn đề chung của tất cả các ứng dụng AI. Nó tập trung ở các hệ thống dựa vào báo cáo của con người. Các hệ thống tiếp nhận báo cáo của con người, chẳng hạn như các công cụ hỗ trợ ra quyết định dựa trên đánh giá mức độ sẵn sàng, dữ liệu hậu cần, hồ sơ nhân sự và các thông tin do bộ máy hành chính tạo ra, đều trực tiếp bị ảnh hưởng. Nếu những dữ liệu đầu vào đó phản ánh sự tuân thủ mang tính hình thức hơn là báo cáo trung thực, thì mô hình nhất thiết sẽ thừa hưởng những sai lệch đó. Ngược lại, các hệ thống được đào tạo chủ yếu dựa trên dữ liệu cảm biến, chẳng hạn như nhắm mục tiêu, thị giác máy tính hoặc theo dõi dưới biển, ít bị tổn thương hơn nhiều bởi vấn đề này, bởi vì báo cáo mức độ sẵn sàng được thổi phồng không nằm trong số các dữ liệu đầu vào chính của chúng. Do đó, lập luận này không áp dụng đồng đều cho toàn bộ quá trình thúc đẩy trí tuệ hóa. Thay vào đó, nó có ảnh hưởng lớn nhất đối với chính những ứng dụng mà giới lãnh đạo dường như quan tâm nhất, những ứng dụng nhằm bù đắp cho tầng chỉ huy mà họ không còn tin tưởng.

Tập hợp dữ liệu này cho phép chúng ta đặt câu hỏi liệu quân đội Trung Quốc có lường trước được điều này hay không. Câu trả lời là họ đã lường trước được một nửa. Tờ báo Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc thảo luận rất chuyên sâu và với sự tinh tế về mặt kỹ thuật: Khoảng 340 bài báo liên kết trí tuệ nhân tạo với dữ liệu huấn luyện, chất lượng dữ liệu, lấy mẫu hoặc quản trị dữ liệu, tăng từ 9 bài vào năm 2018 lên 77 bài vào năm 2025, và thêm 71 bài nữa chỉ trong nửa đầu năm 2026. Các bài báo cảnh báo rằng một mô hình có thể phân bổ hỏa lực sai lệch cho các mục tiêu phụ vì dữ liệu huấn luyện của nó bị sai lệch, rằng các tập dữ liệu huấn luyện hẹp tạo ra bẫy “điểm cao, khả năng thấp” trong đánh giá, và hiệu suất thuật toán phụ thuộc trực tiếp vào khối lượng và chất lượng dữ liệu mà hệ thống được cung cấp. Tờ báo cũng thảo luận về việc làm giả dữ liệu, và ngày càng nhiều hơn: “数据造假” (làm giả dữ liệu) xuất hiện 6 lần trong cả năm 2025 và 24 lần trong sáu tháng đầu năm 2026, trong khi các thuật ngữ về báo cáo sai lệch và che giấu xuất hiện từ 50 đến 70 bài báo mỗi năm.

Nhưng hai cuộc thảo luận này không hề gặp nhau. Trong khoảng 57.000 bài báo liên quan đến trí tuệ nhân tạo và chỉ huy trong suốt tám năm rưỡi, tờ báo này đã thảo luận về trí tuệ nhân tạo và tính toàn vẹn dữ liệu song song trong hơn một trăm bài viết. Tuy nhiên, không bài nào liên kết động cơ chính trị dẫn đến việc báo cáo sai lệch, được tạo ra bởi một chiến dịch thanh trừng, với sự suy giảm chất lượng dữ liệu mà trí tuệ nhân tạo quân sự phụ thuộc vào. Mối liên hệ quan trọng, từ việc báo cáo bị ép buộc đến dữ liệu huấn luyện bị hỏng, đơn giản là không bao giờ được đề cập đến.

Sự thiếu vắng này không phải là kết quả của một lần tìm kiếm duy nhất. Tôi đã tìm kiếm mối liên hệ này dưới nhiều cách diễn đạt khác nhau, kết hợp các từ vựng về báo cáo sai lệch với AI, dữ liệu huấn luyện, dữ liệu bị nhiễm độc, áp lực báo cáo và các khái niệm liên quan. Kết quả trùng hợp chỉ liên quan đến gian lận thống kê dân sự, thao túng dữ liệu đối kháng hoặc các lỗi kỹ thuật trong tập dữ liệu. Không có kết quả nào đề cập đến khả năng báo cáo của quân đội dưới áp lực làm sai lệch thông tin được đưa vào AI.

Cuộc trò chuyện bị thiếu

Do đó, điểm mù này khá cụ thể. Cơ quan này không hề ngây thơ về dữ liệu bị sai lệch. Họ đã phát triển một vốn từ vựng tinh vi để thảo luận về sự thiên vị, lấy mẫu, tính đại diện và quản trị dữ liệu. Điều mà họ không thể gọi tên là nguồn gốc thể chế của những vấn đề đó. Sự thiên vị, lấy mẫu và độ chính xác của mô phỏng là những vấn đề kỹ thuật, và báo Quân Giải phóng Nhân dân thường xuyên thảo luận về chúng. Một sĩ quan báo cáo quá mức về khả năng sẵn sàng của đơn vị vì chứng kiến ​​cấp trên biến mất là một vấn đề chính trị. Cuộc thảo luận đó không bao giờ xuất hiện.

Chính chế độ này đã cung cấp bằng chứng cho thấy đây mới là một nửa vấn đề quan trọng. Các quy định kỷ luật mới do Ủy ban Quân sự Trung ương ban hành vào cuối năm 2025 đã cảnh báo về “sự chuẩn bị chiến tranh sai lệch” và “kết quả huấn luyện bịa đặt”, cùng với việc thực hiện chưa đầy đủ Hệ thống Trách nhiệm của Chủ tịch. Nói cách khác, giới lãnh đạo biết rằng các đơn vị chịu áp lực sẽ thể hiện sự sẵn sàng hơn là xây dựng nó, và họ đã đưa lời cảnh báo này vào luật quân sự. Điều mà cả quy định lẫn báo chí đều không nói đến là điều này có ý nghĩa gì đối với máy móc: Mỗi kết quả diễn tập bịa đặt và báo cáo sẵn sàng được thổi phồng đều trở thành dữ liệu huấn luyện, và trí tuệ nhân tạo (AI) được thiết kế để sửa chữa những phán đoán không đáng tin cậy của con người sẽ học hỏi từ những lời nói dối đó.

Điều quan trọng là phải làm rõ sự im lặng này có thể và không thể có nghĩa là gì, bởi vì có hai cách hiểu và chúng không tương đương nhau. Cách hiểu yếu hơn là mối liên hệ này không thể công khai. Không ai có thể tranh luận trên tờ báo của Ủy ban Quân sự Trung ương rằng các cuộc thanh trừng của Chủ tịch khuyến khích các sĩ quan nói dối và do đó làm suy giảm dữ liệu hỗ trợ trí tuệ nhân tạo quân sự. Theo cách hiểu này, sự im lặng không cho chúng ta biết gì về việc các chuyên gia quân sự Trung Quốc có nhận thấy vấn đề hay không, mà chỉ cho biết rằng họ không thể nói ra điều đó trên báo chí. Cách hiểu mạnh hơn là sự im lặng phản ánh sự không thừa nhận thực sự của các thể chế, rằng mối liên hệ này chưa được thiết lập vì nó chưa được nhìn thấy. Các nguồn thông tin công khai không thể xác định được cách hiểu nào là đúng, và lập luận ở đây không dựa trên cách hiểu nào mạnh hơn.

Nhưng cách hiểu yếu hơn không có nghĩa là phát hiện yếu. Một quân đội không thể nêu tên vấn đề trên báo chí của chính mình thì cũng không thể giải quyết vấn đề đó ở đó: họ không thể tranh luận về vấn đề, phổ biến học thuyết sửa chữa, huấn luyện chống lại nó, hoặc xây dựng những thói quen có thể kiềm chế nó. Điều không thể nói ra trong diễn đàn nơi quân đội suy nghĩ công khai thì quân đội đó không thể giải quyết được. Và lý do vấn đề này không thể nói ra là vì việc nêu tên nó có nghĩa là xác định chiến dịch của chính người lãnh đạo là nguồn gốc của tham nhũng. Các cuộc thanh trừng tạo ra động cơ để đưa tin sai lệch — chính trật tự chính trị tạo ra động cơ đó lại ngăn cản việc thảo luận về cái giá phải trả.

Như vậy, vòng tròn đã khép kín. Sự kiểm soát chính trị càng chặt chẽ khiến việc đưa tin trung thực trở nên nguy hiểm, thì dữ liệu mà trí tuệ nhân tạo quân sự phụ thuộc vào càng nghèo nàn. Dữ liệu càng nghèo nàn, trí tuệ nhân tạo càng khó mang lại sự đền bù mà ông Tập dường như đang tìm kiếm.

Do đó, các cuộc thanh trừng và việc Trung Quốc chuyển hướng sang trí tuệ nhân tạo không phải là hai sự phát triển riêng biệt. Cuộc thanh trừng phản ánh sự thiếu tin tưởng vào các nhà lãnh đạo con người. Việc chuyển hướng sang trí tuệ nhân tạo phản ánh hy vọng rằng máy móc có thể bù đắp cho những gì mà các cuộc thanh trừng đã loại bỏ. Trí tuệ nhân tạo cuối cùng có thể là canh bạc của Tập Cận Bình: một canh bạc tin rằng công nghệ có thể bù đắp những thiệt hại về mặt thể chế do chính hệ thống kiểm soát chính trị của ông gây ra.

Jaehwan Lim là giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Aoyama Gakuin, nơi nghiên cứu của ông tập trung vào chính trị độc tài và Trung Quốc đương đại, bao gồm chính trị giới tinh hoa và kinh tế chính trị Trung Quốc.

Nguồn: China’s Military Says AI Can’t Replace Commanders. Xi Is Testing That

https://warontherocks.com/chinas-military-says-ai-cant-replace-commanders-xi-is-testing-that/