4842 - Tại “Cây số 55”, thế hệ Gen Z Việt Nam đòi hỏi những người có đặc quyền phải chịu trách nhiệm

The New York Times by  Damien Cave, Reporting from Hanoi Au

Ba Sàm lược dịch

Giới trẻ đang lên tiếng đòi công lý sau khi một cựu quan chức Đảng Cộng sản lái xe gây tai nạn khiến một thiếu nữ thiệt mạng. Phản ứng của chính quyền đã gây nhiều bất ngờ.

Một cô gái trẻ mặc áo hoodie đỏ và đeo kính râm bản lớn dừng xe máy ngay qua vị trí “Cây số 55” trên đường Nguyễn Huy Tự, trung tâm Hà Nội. Cô chụp một bức ảnh bằng điện thoại, rồi lại nhìn đăm chiêu vào cái cây. Cô nán lại với vẻ đầy thách thức.

Không có ai khác dừng xe ở đó vào giờ nghỉ trưa thứ Ba, ngoại trừ những người đàn ông lặng lẽ đứng theo cặp, toát lên vẻ của lực lượng an ninh mặc thường phục — với đôi giày tây kiểu công chức cấp trung và cặp kính râm phi công.

“Cây số 55” — như ai cũng biết — là nơi Đỗ Ngọc Phương Thùy (thường gọi là Mina), một nữ sinh 18 tuổi, đã bị một chiếc BMW đâm trúng cùng với cha mình. Cô qua đời sau khi bị hất văng khỏi xe máy, chỉ vài ngày trước kỳ thi đại học. Sự việc đó đã xảy ra cách đây 15 tháng.

Tôi đã đến đó trong tuần này để xem liệu có ai mang hoa đến hay không. Đó là những bó hoa rực rỡ mà các bạn trẻ thường xuyên mang tới, chụp ảnh và chia sẻ lên mạng xã hội; những bó hoa mà cảnh sát mới dọn đi gần đây. Và nếu bầu không khí căng thẳng vẫn bao trùm nơi này dù hoa đã bị dọn sạch, thì điều đó hoàn toàn có lý do chính đáng.

Vào tối thứ Hai, sau khi sự phẫn nộ và tinh thần sáng tạo của thế hệ Gen Z đưa “Cây số 55” — hay còn gọi là “Cây Công lý” — trở thành tâm điểm chú ý của dư luận, đài truyền hình quốc gia Việt Nam đã chính thức xác nhận điều mà nhiều người từ lâu vẫn khẳng định: Một cựu quan chức Đảng Cộng sản, ông Nguyễn Sỹ Cương, chính là người cầm lái chiếc BMW đó.

Bản tin truyền hình cho biết ông Cương — người từng giữ chức Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội cho đến đầu năm nay — đã gây ra vụ tai nạn do lái xe sai làn đường một cách trái phép. Bản tin cũng nêu rõ rằng ông không bị truy tố vì đã bồi thường cho gia đình nạn nhân và họ đã chọn không khởi kiện. Trong phóng sự, cha của nạn nhân (với khuôn mặt được che khuất) đã kêu gọi mọi người hãy gác lại chuyện cũ và bước tiếp; tuy nhiên, phóng sự này không hề đề cập đến việc vợ của ông Cương hiện là Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.

Nhiều người cho rằng chính những vị trí quyền lực của họ đã khiến vụ tai nạn không bị dư luận chú ý đến. Tuy nhiên, tại một quốc gia độc đảng, mà các học giả Harvard mô tả là vừa mang tính trấn áp vừa biết lắng nghe phản hồi từ dân chúng, việc chính thức thừa nhận trách nhiệm là một sự nhượng bộ hiếm thấy trước áp lực của dư luận. Với cảnh báo về những “kẻ cơ hội lợi dụng sự việc trên mạng xã hội”, bản tin phản ánh mối lo ngại sâu sắc của chính phủ về một phong trào thanh niên bất ngờ trỗi dậy, đòi hỏi sự minh bạch và trách nhiệm giải trình vào thời điểm các quan chức đang tập trung thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Tình hình càng trở nên nhạy cảm hơn khi hành động tập thể này diễn ra sau khi các nhà hoạt động thuộc thế hệ Z lật đổ giới lãnh đạo ở Nepal, thách thức chính quyền tại Indonesia và tiếp tục làm lung lay cấu trúc quyền lực ở Ấn Độ.

Theo một thông báo bằng văn bản được chia sẻ giữa các phóng viên, giới chức Hà Nội đã yêu cầu các cơ quan truyền thông nhà nước hạn chế đưa tin về các cuộc biểu tình “Con Gián” (Cockroach) do giới trẻ khởi xướng đang làm rung chuyển New Delhi. Chỉ đạo nội bộ này cho rằng thông tin về sự kiện đó có thể bị “lợi dụng cho các mục đích chống phá chính phủ”.

Dẫu vậy, ít nhất là vào lúc này, những lời thừa nhận được cân nhắc kỹ lưỡng trên truyền hình hôm thứ Hai không cho thấy dấu hiệu nào về việc làm suy giảm sự phản kháng đối với điều mà nhiều người coi là hoạt động tuyên truyền cẩu thả và sự bao che cho giới quyền thế.

Hôm thứ Tư, các chuyên gia pháp lý cho biết gia đình nạn nhân không thể quyết định việc liệu ông Cường có bị truy tố hay không, chỉ bằng cách từ chối nộp đơn tố cáo. Trên mạng, những người chỉ trích ẩn danh cáo buộc đài truyền hình nhà nước sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để chỉnh sửa tài liệu cho thấy ông Cường đã vượt qua bài kiểm tra nồng độ cồn. Những người khác đặt nghi vấn liệu người xuất hiện trong bản tin có thực sự là cha của nạn nhân hay không.

Những cáo buộc này chưa thể được xác minh độc lập. Nhà đài đã không phản hồi các yêu cầu bình luận. Khi được liên hệ qua điện thoại vào thứ Tư, ông Cường chỉ nói “Tôi đang bận, không thể nói chuyện” rồi cúp máy.

Đến giữa buổi chiều, phiên bản gốc của bản tin đã biến mất khỏi YouTube.

Và tất cả sự phẫn nộ của công chúng không chỉ xoay quanh vụ tai nạn. Nó phản ánh nỗi bức xúc rộng lớn hơn về nạn tham nhũng, đặc quyền và cơ chế thiếu minh bạch vốn mang lại lợi ích cho giới tinh hoa trong một xã hội đang thay đổi nhanh chóng nhưng lại ngày càng phân hóa sâu sắc về tài sản và các mối quan hệ chính trị.

Như một người dùng đã viết trên Threads vào thứ Tư, việc để ông Cường tránh được sự truy tố hình sự chỉ càng khẳng định rằng hệ thống pháp luật của đất nước “tạo ra những kẽ hở để người giàu nhét tiền và quyền lực vào đó, trong khi người nghèo thì không thể”.

Sự phẫn nộ về việc ai là người kiểm soát hành vi và quyền tự do ngôn luận cũng đã thổi bùng làn sóng phản đối này. Thực tế, chính sự kiểm duyệt đã châm ngòi cho sự trỗi dậy của làn sóng đó. Vào ngày 31 tháng 7, nam rapper có nghệ danh MCK thông báo sẽ gỡ bỏ khỏi các nền tảng trực tuyến một số ca khúc trong album mới của mình – những bài hát bị cơ quan quản lý văn hóa đánh giá là dung tục.

Chính vào thời điểm đó, bà Lâm Thị Phương Thanh – vợ ông Cường và là người giữ chức Bộ trưởng Bộ Văn hóa từ tháng 4 – đã trở thành tâm điểm của sự tò mò đặc biệt lớn.

Chỉ vài ngày sau động thái chỉnh sửa nội dung của MCK, mạng xã hội Threads đã bùng nổ những thắc mắc về việc tại sao lại có quá ít thông tin được công bố liên quan đến vụ tai nạn xảy ra ngày 25 tháng 5 năm 2025 mà chồng bà có liên quan.

Vào ngày 12 tháng 8, Luật Khoa – một trang tin độc lập của Việt Nam do các cựu phóng viên từng làm việc cho truyền thông nhà nước (và hầu hết đã rời khỏi đất nước) điều hành – đưa tin rằng ông Nguyễn Sỹ Cương đã trở thành một trong những chủ đề nóng nhất trên nền tảng này, với hơn 1 triệu bài đăng liên quan đến vụ tai nạn.

Ngày hôm sau, một trang Facebook chuyên về chính trị Việt Nam đăng thông báo cho biết cơ quan chức năng đã yêu cầu Facebook “liên tục chặn ba bài đăng của tôi về ông Nguyễn Sỹ Cương”.

Sau đó, hình ảnh từ camera an ninh của một tòa nhà gần đó xuất hiện và bắt đầu lan truyền trên mạng.

Đoạn phim cho thấy chiếc xe SUV hiệu BMW đâm mạnh vào gốc cây, với một chiếc xe máy kẹt ngay trước đầu xe. Một người đàn ông bước ra, dường như không bị thương, và tiến về phía nơi Mina cùng cha cô bị văng ra. Một người phụ nữ có ngoại hình rất giống bà Thanh bước ra từ ghế phụ khi đám đông bắt đầu tụ tập. Bà đi ra xa hiện trường, quay lại lấy một món đồ từ ghế trước, rồi bỏ đi.

Trong đoạn clip ngắn ngủi đó, cả người lái lẫn hành khách đều không vội vã giúp đỡ những người bị thương.

Một làn sóng phẫn nộ mới lại bùng lên trên mạng xã hội; nhiều người trích dẫn các tác phẩm như “Trại súc vật” (Animal Farm) và “Đấu trường sinh tử” (The Hunger Games), đồng thời cáo buộc bà Thanh cố gắng bảo vệ bản thân và chồng khi các lệnh gỡ bỏ nội dung trực tuyến lan rộng sang nhiều bài đăng khác.

Meta – công ty sở hữu Facebook và Threads – đã không phản hồi yêu cầu bình luận. Báo cáo gần đây nhất của họ về Việt Nam cho thấy tình trạng kiểm duyệt gia tăng, với hơn 5.300 nội dung bị hạn chế trong sáu tháng cuối năm 2025 theo yêu cầu từ Bộ Văn hóa và Bộ Công an.

Không nản lòng, mọi người tìm những cách khác để bày tỏ nỗi buồn và sự phẫn nộ. Họ đặt hoa gửi đến gốc “Cây số 55”. Người dùng đăng tải hình ảnh về đống hoa đầy màu sắc ngày càng lớn dần, cho đến chiều ngày 14 tháng 8, khi một loạt hình ảnh khác lan truyền: cảnh cảnh sát thu dọn các bó hoa và vứt chúng vào thùng rác.

Sau đó, cộng đồng Threads chuyển sang dùng những dải ruy băng trắng buộc vào ba lô như biểu tượng cho những ước mơ, hoài bão của học sinh.

Cùng thời gian đó, một người nào đó đã tạo ra một “Cây Tưởng niệm số 55” trên không gian ảo.

“Hãy yên nghỉ nhé chị,” một trong vô số lời nhắn để lại tại hiện trường viết. “Thế hệ Gen Z chúng em sẽ lo liệu mọi việc.” Chính quyền vẫn chưa đề cập hay ngăn chặn việc tiếp cận bộ sưu tập này.

Không thể liên lạc được với bà Thanh để xin bình luận vào hôm thứ Tư. Bà và chồng không xuất hiện trong bản tin của đài truyền hình nhà nước — một chi tiết bị một số người chỉ trích coi là biểu hiện của sự thiếu ăn năn.

Trong bối cảnh đó, các thông điệp ủng hộ Mina và những lời kêu gọi quy trách nhiệm vẫn không ngừng gia tăng.

Tung Ngo đã đóng góp vào việc đưa tin. Damien Cave là người đứng đầu văn phòng mới của tờ The Times tại TP.HCM, Việt Nam, chuyên đưa tin về những thay đổi quyền lực trên khắp châu Á và thế giới.