4131 - Hoài niệm trường xưa: Trung học tư thục Nguyễn Văn Khuê

Phạm Nhật Bình 

(Ảnh trường Bồ Đề của Phật giáo thống nhất là trường trung học tư thục Nguyễn Văn Khuê trước năm 1975)

Tôi tình cờ đọc bài “Khu dân sinh ngày ấy” của tác giả Từ Kế Tường trên trang newvietart.com thấy nhắc đến trường Nguyễn Văn Khuê, trong lòng bỗng dưng bồi hồi cảm khái.

Vì tôi cũng là một học sinh lâu năm của trường, ngày hai buổi cuốc bộ từ hẻm 266 Tôn Đản xuyên qua những con đường đất ngoằn ngoèo của những xóm nhà lá nghèo nàn để ra hẻm Hãng Phân, lên Cầu Ông Lãnh. Từ đó xuống đầu đường Nguyễn Thái Học, băng qua ngã tư một bên là đường Nguyễn Công Trứ, một bên là đường Cô Giang, con đường nằm cạnh chợ Cầu Muối. Con đường đi học của tôi xa hơn họ Từ rất nhiều. Sở dĩ có tên hẻm Hãng Phân vì nơi đây là kho chứa phân của hãng phân bón có hình Con Cò, bên cạnh là hãng thuốc lá Bastos trên Bến Vân Đồn, Vĩnh Hội Quận Tư. Mỗi lần lên xuống dốc Cầu Ông Lãnh, ai cũng phải hít thở mùi thuốc lá Bastos dù có hút thuốc hay không.

Trường trung học tư thục Nguyễn Văn Khuê, thành lập từ năm 1940, dạy bậc tiểu học và trung học chương trình Pháp tới lớp troisième. Sau này khi giáo dục Việt Nam Cộng Hòa phát triển theo tốc độ xây dựng đất nước, Nguyễn Văn Khuê là một trường trung học lớn và có tiếng ở Sài Gòn, cùng thời với những trung học tư thục như Hưng Đạo, Thủ Khoa, Tân Thanh, Trường Sơn, Nguyễn Bá Tòng…

Trường mang tên chủ nhân, kiêm hiệu trưởng Giáo Sư Nguyễn Văn Khuê, cử nhân văn chương trường Sorbonne của Pháp. Ban đầu trường là một dãy phố mặt tiền đường Kitchener (Nguyễn Thái Học) dạy tiểu học và trung học chương trình Pháp (tới troisième) từ những năm 50. Khi nền giáo dục Việt Nam Cộng Hòa phát triển, khoảng đầu thập niên 1960 trường mở rộng thành một building ba tầng lầu một trệt bề thế, dạy chương trình Việt từ tiểu học đến trung học đệ nhị cấp. Tâm lý học sinh tư thục thuở ấy, đi học chẳng những chọn giáo sư nổi tiếng mà còn nhắm vào building nhiều tầng mới là "trường lớn".

Vị trí chính xác của trường Nguyễn Văn Khuê nằm ngay góc đường Nguyễn Thái Học-Phan Văn Trường, đối diện chợ Cầu Muối, ngôi chợ rau cải Đà Lạt nổi tiếng. Cũng chính vì vậy, suốt nhiều năm trung thành với trường, cứ những buổi trưa trời nắng nóng chúng tôi lại phải hứng chịu mùi rau cải hư thối từ chợ “gửi hương cho gió” vào tận lớp.

Cổng chính của trường Nguyễn Văn Khuê hướng ra đường Phan Văn Trường mà phía đối diện là một tu viện hay cơ sở của Thiên Chúa Giáo, có lẽ để tránh luồng giao thông luôn luôn đông đảo của đường Nguyễn Thái Học. Khu Dân Sinh (Cầu Ông Lãnh) nằm cách trường Nguyễn Văn Khuê không xa, đi hết con đường ngắn ngủi Phan Văn Trường gặp đường Bác sĩ Yersin là tới.

Khu Dân Sinh còn gọi là “Kim Chung Cầu Ông Lãnh” - một sòng bạc quy mô nhỏ hơn “Kim Chung Đại Thế Giới” trong Quận 5, Chợ Lớn. Trước 1954, cả hai “giải trí trường” này cùng một số quyền lợi đen khác như “Bình Khang” (Vườn Lài) thuộc quyền khai thác của lực lượng Bình Xuyên mà người đứng đầu là ông Lê Văn Viễn, lúc đó mang lon thiếu tướng của Pháp. Kim Chung Cầu Ông Lãnh nằm trong khu tứ giác bốn con đường Bác sĩ Yersin-Ký Con-Nguyễn Văn Sâm và Nguyễn Công Trứ, thuộc Quận Nhì, Đô thành Sài Gòn. (Không phải Quận Nhứt như tác giả TKT viết trong bài, sau 1975 Quận Nhì thời cũ không còn, Quận 2 mới sau nầy không cần đề cập tới).

Sau năm 1963, có lẽ không vui với cảnh học sinh xuống đường biểu tình bãi khóa khiêng bàn ghế liệng ra đường, giáo sư Nguyễn Văn Khuê bán trường cho Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất, đến năm 1967 đổi tên thành trường Bồ Đề. Trường trung học Nguyễn Văn Khuê mất tên từ đó. Nghe nói gia đình Giáo sư Khuê sau đó đi định cư tại Pháp.

Từ khi còn là một dãy phố lầu đến khi trở thành một trong những trường trung học tư thục lớn, cựu học sinh của trường rất đông, sau năm 1975 lưu lạc khắp bốn phương trời, mười phương phật. Nhưng bên cạnh hàng hà sa số hội ái hữu trường xưa bạn cũ nơi Xóm Bưởi Thành Cam, không thấy ai nhắc đến tên trường Nguyễn Văn Khuê, ngay cả trong các tổ chức Liên Trường!

Niên khóa 59-60 người viết bài nầy học lớp Đệ Tam A-B7, còn nhớ Ban Giáo Sư nhà trường cũng có nhiều điểm đặc biệt hiếm có như giáo sư (Nhạc sĩ) Hoàng Thi Thơ dạy Anh Văn các lớp đệ tứ, nhà văn Nhật Tiến (Bùi Nhật Tiến) dạy Lý-Hóa, giáo sư Võ Thu Tịnh (Việt Văn), luật sư Lê Tất Hào phụ trách môn Công Dân. Luật sư mới mất cách đây không lâu, đầu năm 2012, tại Nam California. Các lớp trên còn có Bác sĩ Nguyễn Nhuận dạy Vạn Vật lớp đệ Nhất, là cứu tinh của các “ông học trò” ham vui xóm Cầu Hàn, uống cà phê đen đái cà phê sữa, dân trong nghề còn gọi “nổ ống khói”! Nhà văn Bùi Xuân Uyên dạy Việt Văn các lớp Đệ Nhị, thỉnh thoảng mang thơ Xuân Nhã đọc cho học trò nghe. Nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương lại không phụ trách môn âm nhạc mà dạy triết các lớp đệ nhất, trong khi dân biểu quốc hội Hà Như Chi bệ vệ với chiếc samsonite giảng môn công dân. Các Giáo sư Trần Đỗ (Công dân-Sử Địa), Trần Độ (Địa chất), Võ Thế Hào (Hình học), Bác sĩ Uông Ngọc Thạch, Tạ Quốc Tuấn (Anh văn) v.v....đều là những giáo sư có tiếng.

Năm 1985, sau khi mãn hạn tù trở về từ Hàm Tân Z30C, cũng mang tâm trạng của một cựu học sinh lưu luyến trường cũ, có dịp dừng xế điếc trên con đường mang tên cụ Phan Văn Trường để hoài niệm trường xưa, bấy giờ đổi tên là trường “Phổ thông cơ sở Đồng Khởi". Nổi bật nhất là cảnh buôn bán xô bồ với những bãi nước tiểu chảy ngoằn ngoèo từ chân tường vẽ đầy khẩu hiệu “Chủ nghĩa Mác-Lênin vô địch muôn năm” và “Bác Hồ sống mãi trong sự nghiệp chúng ta”.

Ôi! hồn bướm mơ tiên, tuổi học trò trôi qua như giấc mộng ban đầu. Giờ đây biết tìm đâu những Cao Thị Thu Vân, Lê Thị Kim Dung, Cúc Hương, Cúc Bạch, Mộng Hà, Lan chị, Lan em trên “con đường tình sử” Nguyễn Thái Học, Trần Hưng Đạo mà mấy em đã đi về hàng ngày tha thướt dáng kiều thơm!