5172 - Ông Tập Cận Bình trở lại Washington: Chuyến viếng thăm nhằm xây dựng sự ổn định.

Edgard D. Kagan

Ảnh: Brendan Smialowski - Pool/Getty Images

Chuyến thăm cấp nhà nước tới Washington, D.C. ngày 24 tháng 9 của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phản ánh mong muốn của ông, cùng với Tổng thống Mỹ Donald J. Trump, nhằm giảm bớt căng thẳng và ổn định mối quan hệ song phương quan trọng nhất thế giới. Lần cuối cùng Chủ tịch Tập Cận Bình đến Washington là trong chuyến thăm cấp nhà nước năm 2015 , và Trung Quốc sẽ rất vui mừng khi được đón tiếp trọng thể và long trọng tại Nhà Trắng một lần nữa. Chuyến thăm này có lẽ sẽ mang nặng tính hình thức và biểu tượng nhưng ít tiến triển thực chất, nhấn mạnh niềm tin của cả hai nhà lãnh đạo rằng chỉ có mỗi người mới có thể quản lý người kia và các cuộc gặp thường xuyên là cần thiết để ổn định mối quan hệ song phương.

Ông Trump và ông Tập Cận Bình dường như cam kết tiếp tục nỗ lực xây dựng một “mối quan hệ mang tính xây dựng và ổn định chiến lược”, chủ yếu là vì mỗi bên đều muốn tiếp tục “thỏa thuận ngừng chiến thương mại” đã đạt được tại cuộc gặp ở Busan vào tháng 10 năm 2025, theo đó Mỹ cam kết không áp thuế mới đối với Trung Quốc, đổi lại Trung Quốc cam kết cho phép các loại đất hiếm và khoáng sản quan trọng được xuất khẩu sang Mỹ và các nước khác. Mặc dù có sự ngờ vực sâu sắc giữa các quan chức hai nước, ông Tập Cận Bình muốn duy trì sự ổn định để tập trung vào nền kinh tế đang trì trệ của Trung Quốc, trong khi Tổng thống Trump muốn tập trung vào cuộc xung đột với Iran cũng như cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới. Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc (PRC) nhận thấy tổng thống yếu hơn so với thời điểm ông đến Bắc Kinh hồi tháng 5 và hy vọng điều này sẽ khuyến khích ông hợp tác với ông Tập Cận Bình để hiện thực hóa tầm nhìn của Bắc Kinh về “sự ổn định chiến lược mang tính xây dựng”. Cuộc xung đột kéo dài với Iran và việc đóng cửa eo biển Hormuz mà không có giải pháp khả thi đã làm phân tâm ông Trump cũng như làm tổn hại uy tín của Mỹ trên toàn cầu, trong khi sự ma sát ngày càng gia tăng với các đồng minh và đối tác chủ chốt của Mỹ ở châu Âu, Canada, Đông Bắc và Đông Nam Á trong bốn tháng qua cũng đã làm suy yếu vị thế của Mỹ. Trung Quốc đang theo dõi sát sao sự sụt giảm mức độ tín nhiệm của tổng thống trong sáu tuần trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và hy vọng điều này sẽ khuyến khích ông tránh xung đột với Bắc Kinh.

Mỗi nhà lãnh đạo đều cho rằng thời gian đang đứng về phía quốc gia mình. Tổng thống Trump tin rằng những năm tới, Hoa Kỳ sẽ nắm giữ vị trí dẫn đầu vượt trội trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), điều này sẽ củng cố hơn nữa nền kinh tế Mỹ vào thời điểm nền kinh tế Trung Quốc tiếp tục chậm lại – bất chấp, hoặc có lẽ chính vì, việc Trung Quốc huy động thành công các nguồn lực để phát triển công nghệ và sản xuất tiên tiến – và những nỗ lực nhằm phá vỡ thế độc quyền của Trung Quốc đối với đất hiếm và khoáng sản quan trọng sẽ mang lại kết quả. Chủ tịch Tập Cận Bình lại cho rằng Hoa Kỳ đang suy thoái nhanh chóng, do sự chia rẽ trong nước và sự tái định hướng quốc tế xuất phát từ sự nghi ngờ ngày càng tăng đối với Hoa Kỳ, cùng với sự bất mãn đối với hành vi của Mỹ, từ việc sử dụng đồng đô la như một vũ khí đến các hành động quân sự. Cả hai có thể đúng – hoặc sai – nhưng quan điểm chung này đã dẫn đến mối quan hệ Mỹ-Trung tốt đẹp hơn nhiều so với dự đoán của hầu hết mọi người một năm trước.

Câu 1: Hoa Kỳ đang mong muốn đạt được điều gì từ chuyến thăm này?

A1: Tổng thống Trump muốn nhấn mạnh mối quan hệ cá nhân của ông với ông Tập Cận Bình đồng thời phô trương sức mạnh của Hoa Kỳ thông qua các nghi lễ long trọng, tương tự như những gì Trung Quốc đã thể hiện trong hội nghị thượng đỉnh hồi tháng 5 tại Bắc Kinh . Hoa Kỳ muốn ổn định hơn nữa mối quan hệ song phương; tiếp tục vận chuyển đất hiếm và khoáng sản quan trọng; và cam kết mua thêm các mặt hàng nông sản của Hoa Kỳ - như đậu nành, lúa mì và thịt bò - cũng như máy bay và động cơ của chúng. Tuy nhiên, Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ Scott Bessent đã bác bỏ yêu cầu gia hạn thỏa thuận ngừng bắn thương mại hai năm của Trung Quốc và được cho là chỉ đề nghị sáu tháng, phản ánh trực giác của tổng thống rằng mong muốn ngừng bắn lâu hơn của Trung Quốc có thể tạo ra đòn bẩy cho Hoa Kỳ. 

Hoa Kỳ muốn đẩy nhanh việc mua các mặt hàng nông sản – đặc biệt là thịt bò và đậu nành – trong năm nay, nhất là trong những tuần tới trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tổng thống cũng có thể sẽ kêu gọi Trung Quốc hành động nhiều hơn nữa để chống lại dòng chảy fentanyl vào Hoa Kỳ, dựa trên những nỗ lực thành công từ năm 2023. Tổng thống Trump sẽ tìm kiếm sự hỗ trợ lớn hơn từ Trung Quốc đối với Iran, từ cam kết cắt đứt dòng tiền cho chính phủ Iran đến sự hỗ trợ rõ ràng hơn để Iran mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt xung đột trên các điều khoản chấp nhận được. Ông cũng có thể kêu gọi Trung Quốc ngừng chia sẻ thông tin tình báo với Iran (bao gồm cả các thực thể được cho là “tư nhân” của Trung Quốc), mặc dù ông Trump đã công khai phản đối điều này bất chấp một số bằng chứng cho thấy các thực thể Trung Quốc đã cung cấp thông tin mục tiêu dẫn đến cái chết của các binh sĩ Mỹ ở Jordan.

Tổng thống cũng có thể sẽ đề cập đến vấn đề Triều Tiên, nhấn mạnh tuyên bố đơn phương của ông về việc thu hẹp quy mô các cuộc tập trận quân sự giữa Mỹ và Hàn Quốc (điều mà Trung Quốc từ lâu đã kêu gọi ) cũng như lời kêu gọi gặp gỡ khác với Kim Jong-un. Ông Trump có thể cũng sẽ thảo luận về cuộc xung đột Ukraine, đặc biệt là những nỗ lực mới nhất của Mỹ nhằm đạt được lệnh ngừng bắn, và có thể sẽ tìm kiếm sự ủng hộ của ông Tập Cận Bình với Tổng thống Nga Vladimir Putin. Tổng thống cũng có khả năng sẽ yêu cầu trả tự do cho công dân Mỹ Min Zin và Chen Youlin, cả hai người đều bị Bộ Ngoại giao tuyên bố là "bị giam giữ trái pháp luật", và cũng có thể thúc đẩy việc trả tự do cho ông Jimmy Lai, chủ sở hữu truyền thông Hồng Kông đang bị giam giữ, vấn đề mà ông được cho là đã nêu ra với ông Tập Cận Bình hồi tháng Năm.

Câu 2: Trung Quốc đang mong muốn đạt được điều gì từ chuyến thăm này?

A2: Mục tiêu hàng đầu của ông Tập Cận Bình là nhấn mạnh vị thế ngang hàng của Trung Quốc với Hoa Kỳ, đồng thời khẳng định mối quan hệ cá nhân của ông với Donald Trump là cách duy nhất để duy trì sự ổn định trong quan hệ Mỹ-Trung. Việc ông Tập trở lại Nhà Trắng sau gần một thập kỷ gia tăng căng thẳng và cạnh tranh song phương – vốn đã được ổn định phần lớn nhờ khả năng đáp trả các động thái áp thuế của Trump – là một thắng lợi lớn đối với chủ tịch. Điều này sẽ tạo đà thuận lợi trước thềm Hội nghị toàn thể lần thứ năm của Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) vào tháng 10 , nơi sẽ thảo luận về các nhà lãnh đạo CCP tiếp theo. Bên cạnh việc gia hạn thỏa thuận ngừng chiến thương mại, Trung Quốc sẽ tìm cách được chấp thuận xuất khẩu 30 tỷ USD hàng hóa sang Hoa Kỳ với thuế suất thấp hoặc bằng 0, điều mà họ tin rằng đã được hứa hẹn vào tháng 5, và cũng muốn nhận được tín hiệu rằng Nhà Trắng sẽ chấp thuận các khoản đầu tư của Trung Quốc vào Hoa Kỳ, đặc biệt là trong lĩnh vực xe điện, pin, năng lượng tái tạo và các công nghệ khác. Trung Quốc cũng hy vọng vào việc nới lỏng hơn nữa các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ, đặc biệt là đối với các chip tiên tiến và các công nghệ liên quan, và có thể sẵn sàng tham gia một cuộc đối thoại khiêm tốn về trí tuệ nhân tạo (AI) với điều kiện là cuộc đối thoại đó không mang lại lợi thế cho Mỹ và không yêu cầu Trung Quốc chia sẻ chi tiết về các nỗ lực AI của mình.

Ông Tập Cận Bình có khả năng sẽ tiếp tục nhấn mạnh tầm quan trọng của việc Mỹ kiềm chế đối với Đài Loan, đồng thời tăng cường những nỗ lực thành công bất ngờ hồi tháng Năm nhằm thuyết phục Tổng thống Trump rằng Đài Loan mới là vấn đề chứ không phải là sự gia tăng không ngừng của Trung Quốc trong việc gây sức ép ở vùng xám. Trung Quốc có lẽ nhận ra rằng một sự thay đổi chính thức trong chính sách của Mỹ khó có thể xảy ra, nhưng hy vọng rằng những tuyên bố tiếp theo của ông Trump lặp lại quan điểm của ông Tập sẽ làm suy yếu tinh thần của Đài Loan và cô lập Tổng thống William Lai, đồng thời tiếp tục trì hoãn cả việc bán vũ khí và các chuyến quá cảnh của ông Lai qua Hoa Kỳ. Ông Tập sẽ đề nghị cải thiện liên lạc quân sự giữa hai bên và đề xuất nối lại cuộc đối thoại kiểm soát vũ khí đã bị đình chỉ vào năm 2024.

Ông Tập Cận Bình sẽ muốn bác bỏ những cáo buộc về việc Trung Quốc gây áp lực trực tiếp lên Iran, đồng thời thúc giục ông Trump chấm dứt chiến tranh càng nhanh càng tốt theo cách mở lại eo biển Hormuz. Ông cũng sẽ cảnh báo chống lại việc áp đặt trừng phạt lên các ngân hàng Trung Quốc và các thực thể khác có liên quan đến thương mại với Iran, đặc biệt là việc mua dầu. Trung Quốc có thể cảnh báo rằng áp lực như vậy sẽ dẫn đến việc mua nhiều hơn trên thị trường toàn cầu, điều này sẽ tiếp tục đẩy giá dầu lên cao. Cuối cùng, luôn nhạy cảm về cách thức được miêu tả, Bắc Kinh hy vọng Washington sẽ nhấn mạnh những mặt tích cực trong mối quan hệ, bao gồm cả việc thúc đẩy mối quan hệ nhân dân được cải thiện.

Câu 3: Khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đang theo dõi điều gì?

A3: Các quốc gia khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương sẽ theo dõi sát sao diễn biến tình hình cũng như kết quả và những thành quả đạt được về thương mại, trí tuệ nhân tạo, kiểm soát công nghệ, Đài Loan và đầu tư của Trung Quốc vào Hoa Kỳ. Sau những lo ngại đáng kể về khả năng căng thẳng và cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc có thể leo thang thành xung đột trong chín tháng đầu nhiệm kỳ của chính quyền Trump, các quốc gia khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hiện đang hết sức lo ngại rằng sự xích lại gần nhau giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ làm giảm khả năng tự do hành động của họ, gây tổn hại đến dòng vốn đầu tư (đặc biệt là vào Đông Nam Á) và làm chậm quá trình tái cân bằng thương mại của Mỹ, giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Họ cũng lo ngại rằng mong muốn duy trì mối quan hệ tốt với Trung Quốc và việc nhấn mạnh tránh chiến tranh sẽ khuyến khích Trung Quốc tăng cường áp lực ngày càng hung hăng trên eo biển Đài Loan và ở Biển Đông, Biển Hoa Đông, Biển Hoàng Hải và dọc theo Đường kiểm soát thực tế với Ấn Độ.

Nhìn rộng hơn, các đồng minh và đối tác ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương vô cùng thất vọng vì phải gánh chịu hậu quả kinh tế của cuộc xung đột Iran, điều này làm suy yếu nhận thức về sức mạnh của Mỹ mà họ từ lâu đã coi là rất quan trọng để duy trì an ninh trước một Trung Quốc đang trỗi dậy và ngày càng hung hăng hơn. Nhật Bản thất vọng vì Hoa Kỳ đã không hỗ trợ nhiều hơn trước những cuộc tấn công ngày càng gia tăng của Trung Quốc nhằm vào Thủ tướng Takaichi và những nỗ lực cáo buộc Nhật Bản gia tăng chủ nghĩa quân phiệt. Trong khi hy vọng có những dấu hiệu cho thấy Trung Quốc sẽ giúp làm trung gian cho sự hợp tác mới giữa Tổng thống Trump và nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un, Hàn Quốc lo ngại rằng lợi ích của mình sẽ bị bỏ qua và các quyết định quan trọng đối với an ninh của nước này sẽ được đưa ra ở Bắc Kinh và Washington mà không có sự tham vấn. Ấn Độ, vừa đón tiếp chuyến thăm đầu tiên của ông Tập Cận Bình tại hội nghị thượng đỉnh BRICS kể từ sự kiện Galwan năm 2020, lo ngại rằng mối quan hệ Mỹ-Trung được cải thiện đáng kể lại khiến nước này ở vị thế chiến lược yếu hơn so với cả Trung Quốc và Pakistan. Các nước Đông Nam Á sẽ theo dõi sát sao mọi thông báo về thuế quan, vì chênh lệch thuế quan hiện tại giữa họ và Trung Quốc đã giảm đáng kể, làm giảm động lực khiến các công ty đa quốc gia và các công ty Trung Quốc chuyển sản xuất ra khỏi Trung Quốc.

Câu 4: Đài Loan đang xem gì?

A4: Đài Loan cũng sẽ theo dõi hình ảnh và nghi lễ để đánh giá mối quan hệ Trump-Xi, cũng như xem xét với mối lo ngại sâu sắc về các thỏa thuận vì sợ rằng Hoa Kỳ sẽ thay đổi chính sách tuyên bố của mình, đặc biệt là từ “ không ủng hộ” sang “phản đối” độc lập của Đài Loan. Các nhà lãnh đạo và công chúng Đài Loan cũng sẽ theo dõi bất kỳ gợi ý nào cho thấy tổng thống đã đưa ra bất kỳ cam kết nào với ông Tập về Đài Loan, đặc biệt là việc trì hoãn bán vũ khí và hạn chế quá cảnh qua Hoa Kỳ (điều đã xảy ra một hoặc hai lần một năm trước năm 2025) bởi tổng thống Đài Loan. Cả hai đều sẽ đi xa hơn đáng kể so với những gì Trump đã làm vào tháng Năm. Đài Loan sẽ lo ngại hơn về cách Trump đề cập đến hòn đảo này, vẫn còn ấm ức từ các cuộc phỏng vấn hồi tháng Năm, trong đó cuộc thảo luận của tổng thống về Đài Loan gần giống với ngôn ngữ của ông Tập, cho thấy Trump đã chấp nhận cách nhìn nhận của Trung Quốc rằng Tổng thống Đài Loan Lai và việc theo đuổi độc lập là vấn đề buộc Bắc Kinh phải phản ứng.

Việc ông Trump bác bỏ một cách khinh thường “Sáu cam kết” thời Reagan và tuyên bố rõ ràng rằng việc bán vũ khí cho Đài Loan là một “con bài đàm phán” đã gây ra nhiều lo ngại, cũng như cảm giác rằng ngày càng nhiều người Mỹ đang lên tiếng lặp lại luận điểm của Trung Quốc rằng Đài Loan là một gánh nặng chiến lược đối với Hoa Kỳ chứ không phải là một đối tác có chung giá trị và vị thế thống lĩnh trong lĩnh vực chip máy tính cao cấp. Bất kỳ sự liên kết nào giữa việc cải thiện quan hệ quân sự Mỹ-Trung với việc tiếp tục trì hoãn bán vũ khí của Mỹ cho Đài Loan cũng sẽ gây lo ngại ở Đài Bắc. Ngược lại, bất kỳ lời nhận xét tích cực nào của ông Trump về Đài Loan như một nền dân chủ và đối tác thương mại quan trọng, hoặc lời kêu gọi Trung Quốc chấm dứt áp lực vùng xám đối với hòn đảo này, sẽ làm các nhà lãnh đạo ở Đài Bắc yên tâm. Tuy nhiên, các quan chức Đài Loan tin rằng việc không chứng kiến ​​sự xói mòn thêm nữa của hiện trạng là điều tốt nhất họ có thể hy vọng.

Edgard D. Kagan là cố vấn cấp cao và giữ chức Giáo sư Chủ nhiệm Khoa Nghiên cứu Trung Quốc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế ở Washington, DC.

Nguồn: Xi Jinping’s Return to Washington: A State Visit to Build Stability

https://www.csis.org/analysis/xi-jinpings-return-washington-state-visit-build-stability