5336 - Chatham Sau Orbán, Vučić sụp đổ: liệu sinh viên Serbia có thể báo hiệu một kỷ nguyên mới cho vùng Balkan?

Grégoire Roos

Hậu quả của việc Tổng thống Aleksandar Vučić từ chức rất khó dự đoán. Nhưng chiến thắng của Liên minh Sinh viên tại Serbia là lời hứa về sự thay đổi ở một quốc gia có thể trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hội nhập chính trị ở vùng Balkan.

Hình ảnh — Những người ủng hộ Danh sách Sinh viên ăn mừng chiến thắng trong cuộc bầu cử quốc hội Serbia, tại Belgrade ngày 25 tháng 10 năm 2026. Ảnh của OLIVER BUNIC / AFP qua Getty Images

Sáu tháng sau thất bại của Viktor Orbán ở Hungary, một nhà lãnh đạo quyền lực khác của châu Âu đã gục ngã, thừa nhận thất bại trong cuộc bầu cử mà ông kỳ vọng sẽ thắng, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng đối với đất nước và châu Âu.

Tổng thống Aleksandar Vučić, người nắm quyền từ năm 2012, đã kêu gọi tổ chức cuộc bầu cử quốc hội đột xuất của Serbia sau gần hai năm biểu tình của sinh viên, và thừa nhận thất bại vào Chủ nhật.

Theo đó, Liên minh Sinh viên giành được hơn 53% số phiếu bầu và khoảng 140 ghế trong quốc hội gồm 250 thành viên. Tỷ lệ cử tri đi bầu đạt gần mức kỷ lục 70%, cao nhất kể từ khi Nam Tư tan rã năm 1992.

Lần thứ hai trong năm nay, một chính trị gia theo chủ nghĩa dân túy châu Âu, người mà nhiều người cho là nắm giữ quyền lực không thể lay chuyển, đã thừa nhận thất bại trong cuộc bầu cử, mở đường cho một quá trình chuyển giao quyền lực hòa bình. Tuy nhiên, hậu quả của sự ra đi của Vučić, đặc biệt là đối với quan hệ của Serbia với châu Âu và Nga, vẫn rất khó dự đoán.

Lịch sử được sinh ra tại một nhà ga xe lửa.

Làm thế nào mà chế độ tưởng chừng như bất khả xâm phạm của Vučić lại có thể bị chấm dứt đột ngột bởi một phong trào hầu như chưa tồn tại cách đây hai năm? 

Đôi khi, lịch sử được sinh ra từ những điều thoạt nhìn có vẻ không có gì nổi bật về mặt chính trị.

Vào năm 2024, mái che của một nhà ga xe lửa mới được cải tạo ở Novi Sad, miền bắc Serbia, đã bị sập, khiến 16 người thiệt mạng. Điều thoạt đầu tưởng như một tai nạn thương tâm nhanh chóng trở thành, đối với nhiều người, một trường hợp điển hình về tham nhũng trong thời kỳ Vučić - bất kể chính phủ phủ nhận những cáo buộc về sự ưu ái và thiếu minh bạch trong các hợp đồng được ký kết cho các công trình cải tạo trước đó.

Thảm kịch này đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình của sinh viên trên khắp Serbia. Không lâu sau, giáo viên, rồi nông dân và cuối cùng là người dân thường cũng tham gia cùng họ. Những gì bắt đầu như một phong trào phản đối không có người lãnh đạo dần dần phát triển thành một tổ chức chính trị hùng mạnh, trở thành điểm thu hút cử tri chống chính phủ.

Phong trào Studenti u blokadi ('Phong tỏa sinh viên') nhanh chóng kết hợp các cuộc biểu tình quy mô lớn với các chiến dịch vận động quần chúng, bao gồm cả ở các cộng đồng tỉnh lẻ vốn từ lâu bị chi phối bởi Đảng Tiến bộ Serbia (SNS) của Vučić.

Danh sách ứng cử viên của phong trào, 'Studentska lista-Studenti pobeđuju' ('Danh sách sinh viên - Sinh viên thắng'), quy tụ 250 ứng cử viên, bao gồm các học giả, bác sĩ và nghệ sĩ, dưới sự lãnh đạo của bác sĩ tim mạch Ilija Srđanović.

Việc họ đánh bại Vučić đã chấm dứt 12 năm thống trị cá nhân của ông trên cương vị thủ tướng (2014-2017) và tổng thống (2017-2026).

Các nhà lãnh đạo châu Âu, những người trong nhiều năm qua ít nhiều coi Vučić như một người bảo đảm ổn định ở Balkan – ngay cả khi các thể chế dân chủ của Serbia suy yếu – sẽ theo dõi rất sát sao những diễn biến tiếp theo. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Ủy viên phụ trách mở rộng Marta Kos đã hoan nghênh kết quả này và đưa ra các đề nghị.ủng hộ.

Moscow mất đi một đối tác chính trị, nhưng mối quan hệ sẽ vẫn được duy trì.

Đối với Điện Kremlin, kết quả này là một thất bại nữa sau thời Orbán. Vòng tròn những người thân Nga trong giới lãnh đạo châu Âu ngày càng thu hẹp – Fico của Slovakia là người cuối cùng còn trụ lại.

Vučić đã vun đắp mối quan hệ thân thiết với Moscow trong nhiều năm, từ chối tham gia các lệnh trừng phạt của EU sau cuộc xâm lược Ukraine của Nga và được hưởng lợi từ sự hỗ trợ ngoại giao của Nga trong vấn đề Kosovo.

Nhưng lập trường của ông ta mơ hồ hơn nhiều so với những lời ca ngợi công khai từ Moscow dưới sự cai trị của ông ta. Việc vi phạm toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine, bao gồm cả Crimea, và việc cung cấp đạn dược của Serbia cho lực lượng Ukraine.

Việc thay đổi chính sách cân bằng đó dường như khó xảy ra. Liên minh Sinh viên đã bác bỏ rõ ràng các biện pháp trừng phạt đối với Moscow, cam kết duy trì tính trung lập về quân sự và từ chối tư cách thành viên NATO. Điều đó có nghĩa là chính sách đối ngoại của Serbia đối với Nga sẽ không thay đổi. Điện Kremlin cũng đã sử dụng giọng điệu thận trọng, thể hiện mong muốn duy trì quan hệ tốt với Belgrade.

Sự thận trọng từ phong trào sinh viên phản ánh chủ nghĩa hiện thực chính trị trong bối cảnh địa chính trị xung quanh cuộc chiến ở Ukraine đang bất ổn hơn bao giờ hết.

Nga cung cấp khoảng 2,2 tỷ mét khối khí đốt cho Serbia mỗi năm với giá ưu đãi. Việc gia hạn thỏa thuận khí đốt hiện tại với Nga, sẽ hết hạn vào tháng 12, không thể bị loại trừ ở giai đoạn này. Các công ty Nga cũng nắm giữ phần lớn cổ phần trong NIS, công ty vận hành nhà máy lọc dầu duy nhất của Serbia và đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn cung xăng dầu cho nước này.

Cũng khó có khả năng chính phủ tiếp theo sẽ phớt lờ sự ủng hộ ngoại giao liên tục của Moscow đối với Kosovo. Moscow cũng có thể phủ quyết việc Kosovo gia nhập Liên Hợp Quốc, hoặc bỏ phiếu trắng.

Với sự ủng hộ mà Nga vẫn còn dành cho một bộ phận cử tri Serbia, không khó hiểu tại sao phong trào sinh viên cho đến nay vẫn còn do dự trong việc đoạn tuyệt với Moscow. Chính sự thực tế đó cũng có thể làm phức tạp thêm triển vọng gia nhập EU của Serbia.

Liệu đây có phải là cơ hội mới cho các cuộc đàm phán gia nhập EU của Serbia?

Quá trình gia nhập EU của Serbia đã bị đình trệ gần 5 năm nay. Vào tháng 7, tám quốc gia thành viên đã ngăn chặn nước này mở một nhóm đàm phán khác, viện dẫn lý do suy thoái dân chủ và sự thiếu đồng thuận với chính sách đối ngoại của châu Âu.

Trong một quá trình có thể so sánh với ở Hungary, chính phủ mới có thể khôi phục động lực của EU thông qua cải cách tư pháp, đấu thầu công và tự do báo chí.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất vẫn là việc Belgrade từ chối tham gia các lệnh trừng phạt của châu Âu đối với Nga. Kosovo cũng là một trở ngại khác: Liên minh Sinh viên kiên quyết phản đối nền độc lập của Kosovo, trong khi Brussels yêu cầu Belgrade bình thường hóa quan hệ với Pristina.

Sự thận trọng của phong trào không chỉ phản ánh chủ nghĩa hiện thực chính trị của nó. Nó còn bắt nguồn từ sự đa dạng của những người ủng hộ. Xét cho cùng, bản chất của các phong trào chính trị đa dạng là áp dụng lập trường bảo thủ thận trọng trong chính sách đối ngoại, do tính không đồng nhất của cử tri. Trong trường hợp những người ủng hộ sinh viên: một sự kết hợp giữa những người theo chủ nghĩa tự do thân châu Âu và những người theo chủ nghĩa dân tộc bảo thủ đoàn kết chống lại Vučić, với rất ít điểm chung về chính sách đối ngoại. Điều đó có nghĩa là ba phần tư số người ủng hộ Danh sách Sinh viên ủng hộ quan hệ gần gũi hơn với EU hơn là với Nga.

Những hệ quả trực tiếp nhất của sự đổi mới chính trị ở Belgrade sẽ ảnh hưởng đến khu vực Balkan. Tại Bosnia, chúng ta có thể dự đoán việc rút lại sự ủng hộ chính trị mà Vučić đã dành cho nhà dân tộc chủ nghĩa Milorad Dodik, cựu tổng thống của Republika Srpska. Quan hệ với Montenegro cũng có thể được cải thiện.

Không có thay đổi nào được đảm bảo. Nhưng Serbia hiện đang có một cơ hội lịch sử để xây dựng lại vị thế của mình trong khu vực, với điều kiện các nhà lãnh đạo mới có thể thống nhất về hướng đi.

Thử thách khó khăn hơn vẫn còn ở phía trước: đó là việc cai trị.

Tổ chức Student List hiện đang đối mặt với một nghịch lý cấp bách: những gì đã giúp họ tiến xa đến vậy cũng chỉ có thể giúp họ đến một mức độ nhất định. Cơ cấu tổ chức phi tập trung đã giúp họ phát triển từ một phong trào phản đối địa phương thành một phong trào quốc gia quy mô lớn chỉ trong hai năm. Việc điều hành đất nước sẽ đòi hỏi một điều khác biệt: sự lãnh đạo rõ ràng hơn và kỷ luật tập thể.

Tuy nhiên, hầu hết các đại diện của phong trào này đều có rất ít kinh nghiệm về chính phủ và quốc hội - nếu có. Danh tính của thủ tướng tiếp theo vẫn chưa được biết, mặc dù một số cái tên đã được nhắc đến, chẳng hạn như cựu thống đốc ngân hàng trung ương Dejan Šoškić.

Sự tương đồng với Hungary, một lần nữa, rất đáng chú ý: chính phủ mới sẽ phải đối mặt với các mạng lưới quyền lực đã ăn sâu của đảng cầm quyền tiền nhiệm trong các thể chế công. Vài tháng tới sẽ rất quan trọng để duy trì đà chính trị, vì cuộc bầu cử tổng thống sẽ diễn ra trước cuối năm nay.

Thử thách tiếp theo, sau khi chính phủ được thành lập, sẽ là duy trì đa số ổn định trong quốc hội khi những quyết định chính sách khó khăn đầu tiên xuất hiện.

Trong bài phát biểu trước những sinh viên biểu tình phản đối Slobodan Milošević ở Belgrade vào tháng 3 năm 1991, nhà văn vĩ đại người Serbia Borislav Pekić đã nhắc nhở họ rằng "điều cốt yếu là không nên nhìn đồng hồ. Chiến thắng không đến trong một giây, một ngày hay một năm".

Ba mươi lăm năm sau, những người kế nhiệm họ đã đạt được điều mà ít ai nghĩ là có thể: chấm dứt sự cai trị của Vučić chỉ sau một đêm. Thách thức hiện nay là biến chiến thắng bầu cử này thành sự thay đổi dân chủ lâu dài. Việc theo dõi sát sao thời gian là vô cùng quan trọng.

Grégoire Roos Giám đốc Chương trình Châu Âu, Nga và Á Âu

Nguồn: After Orbán, Vučić falls: can Serbia’s students herald a new dawn for the Balkans?

https://www.chathamhouse.org/2026/10/after-orban-vucic-falls-can-serbias-students-herald-new-dawn-balkans

Nhận xét

Bài đăng phổ biến từ blog này

4277 - Ông Nguyễn Tất Trung qua đời

4842 - Tại “Cây số 55”, thế hệ Gen Z Việt Nam đòi hỏi những người có đặc quyền phải chịu trách nhiệm

2945 - Chi tiết 'Chiến dịch Mạng nhện' của Ukraine nhằm vào máy bay ném bom của Nga