5213 - Trung Quốc, người khổng lồ tự ăn thịt mình

Trúc Phương/Người Việt

Đã qua rồi cái thời Trung Quốc được gọi là “người khổng lồ chân đất sét.” Sức mạnh không thể phủ nhận của họ trên nhiều lĩnh vực khiến thế giới tiếp tục kinh ngạc. Tuy nhiên, chính cái gọi là sức mạnh lại chứa quá nhiều vấn đề nội tại nguy hiểm.

Hiện có hơn 100 nhà sản xuất xe điện tìm đủ chiêu trò để giết nhau. (Hình minh họa: CN-STR/AFP via Getty Images)

Con khủng long giãy giụa

Trung Quốc đang nợ như chúa chổm. Trên con đường cạnh tranh với Mỹ với tham vọng trở thành cường quốc số một thế giới, Bắc Kinh rót hàng ngàn tỷ đô la cho công nghệ và quân sự. Hậu quả, Trung Quốc hiện rơi vào vòng xoáy nợ khiến không chỉ kinh tế trong nước bị bóp nghẹt mà còn gây tổn hại cho các đối tác thương mại toàn cầu. Trừ Mỹ, hiếm quốc gia nào nợ tăng nhanh như Trung Quốc. Nhìn đâu cũng thấy nợ, từ trung ương xuống địa phương, từ doanh nghiệp đến người dân…

Wall Street Journal cho biết, năm 2025, dư nợ tín dụng của khu vực phi tài chính – gồm các khoản vay của doanh nghiệp, nợ công nhà nước lẫn các hộ gia đình – đã vượt mức 300% tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Con số này cao hơn 60 điểm phần trăm so với cuối năm 2019 và hiện lớn hơn nhiều so với mức nợ của Mỹ. Theo Ngân Hàng Thanh Toán Quốc Tế (BIS), khoản nợ trên tăng thêm hơn $43 ngàn tỷ kể từ khi Tập Cận Bình nắm quyền vào cuối năm 2012. Phần lớn nguyên nhân là do Trung Quốc dốc tiền cho các dự án bất động sản và khu vực sản xuất.

Bắc Kinh khẳng định nợ công vẫn trong tầm kiểm soát. Những năm gần đây, nợ của chính quyền trung ương ở mức khoảng 30% GDP. Tuy nhiên, vấn đề nợ của các địa phương mới thật sự là điều đáng nói. Chỉ trong vài năm, các công ty tài chính có liên kết với chính quyền địa phương đã chứng kiến tình trạng nợ mới tăng liên tục với tổng cộng hàng ngàn tỷ đô la, khi các địa phương đẩy mạnh hoạt động kinh doanh-sản xuất nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng và duy trì việc làm.

Theo Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF), tổng nợ của chính phủ Trung Quốc, trong đó có các khoản vay chính thức của chính quyền địa phương lẫn nợ của các công cụ tài chính thuộc chính quyền địa phương, đã vọt lên mức 127% GDP vào năm 2025, tăng từ mức 98% vào năm 2020.

Nợ doanh nghiệp tất nhiên tăng mạnh. Theo McKinsey, tỷ lệ nợ doanh nghiệp so với GDP vào năm 2025 cao gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Việc giải bài toán nợ hoàn toàn không dễ. Căn nguyên ở chỗ là chính sách của Tập Cận Bình, khi ông đặt chiến lược tăng trưởng dựa vào việc đầu tư xả láng vào các nguồn tài sản cố định như phát triển hạ tầng, bất động sản và mở mới nhà máy.

Trung Quốc đang rơi vào vòng lẩn quẩn: Chính quyền địa phương tiếp tục è cổ trợ cấp cho doanh nghiệp thua lỗ để duy trì hoạt động; và bởi họ thua lỗ nên chính quyền không thể thu thuế, rồi để cứu đám doanh nghiệp sống dở chết dở, chính quyền lại bơm thêm máu nuôi họ… Đó là cái giá phải trả cho nền kinh tế tập trung.

Gút lại, như nhận định của Jacob Gunter thuộc Mercator Institute for China Studies (viện nghiên cứu độc lập có trụ sở tại Berlin, Đức), “chúng ta đang chứng kiến một hệ thống bắt đầu chạm tới những giới hạn của chính nó”. Krishna Srinivasan – quan chức cấp cao phụ trách khu vực châu Á của IMF, đồng tác giả quyển “Toward a New Economic Growth Model for China” (phát hành cuối Tháng Chín) – có cùng nhận định: Mô hình tăng trưởng của Trung Quốc “về cơ bản, đã đi đến hồi kết.”

Trong phóng sự ngày 12 Tháng Mười, Wall Street Journal kể: Suốt nhiều tháng trời, Ma Yongjian không hề tiết lộ cho cha mẹ biết mình ở đâu. Đang theo chương trình thạc sĩ khoa học máy tính, anh thanh niên 27 tuổi này bỏ học từ năm 2025. Sự bùng nổ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) khiến Ma chao đảo và tuyệt vọng đến mức bỏ học. Mỗi sáng, rời ký túc xá, Ma lang thang khắp Bắc Kinh, vào công viên ngắm trời ngắm đất và nhìn đám mèo hoang kiếm ăn. Đầu năm 2026, Ma vác ba lô đến Đại Lý, tỉnh Vân Nam, chẳng để làm gì. Cha mẹ Ma vẫn đinh ninh thằng con mình đang học cao học.

Toàn cảnh, thế hệ sinh ra trong thời kỳ bùng nổ kinh tế nay bước vào tuổi trưởng thành đang đối diện vô vàn khó khăn. Cơ hội tìm việc làm cực kỳ hiếm và khốc liệt. Những công việc ổn định ngày càng khó tìm và hàng triệu người bị đẩy vào nền kinh tế tự do đầy bấp bênh. Tính đến Tháng Tám, tỷ lệ thất nghiệp ở khu vực thành thị đối với nhóm tuổi 16-24 (không tính sinh viên) ở mức khoảng 19%, so với khoảng 9% cùng nhóm tuổi tại Mỹ. Tỷ lệ này là 7.5% đối với nhóm tuổi 25-29 (so với 5.3% tại Mỹ) và cao hơn mức tỷ lệ thất nghiệp chung của Trung Quốc là khoảng 5%.

Cả chục năm nay, xã hội Trung Quốc phổ biến cụm từ “thảng bình.” Nghĩa đen là nằm thẳng, “thảng bình” hàm ý kệ xác sự đời, “buông bỏ” hết, nằm dài chơi thôi. Bắc Kinh rất đau đầu với trào lưu ngày càng phổ biến này ở thành phần thanh niên nhưng không ai có thể làm gì để họ nhỏm lên sống tích cực hơn. Trong nhiều thập niên, Bắc Kinh duy trì một “thỏa thuận ngầm” với người dân: Hãy làm việc chăm chỉ, tích cóp mua nhà, thăng tiến trên nấc thang kinh tế và tuyệt đối đứng ngoài chính trị. Giờ đây, “thỏa thuận” như vậy đã sập tiệm.

Nội quyển (neijuan)

Có thể nói gốc rễ toàn bộ vấn đề kinh tế-xã hội Trung Quốc nằm ở hai từ: “Nội quyển” (neijuan). Tiếng Anh gọi là “involution,” “nội quyển” là màn “ăn thịt lẫn nhau” trong nền kinh tế Trung Quốc. Không có vấn đề gì bào mòn tàn bạo nền kinh tế Trung Quốc bằng “nội quyển” – khái niệm ít phổ biến ở các nền kinh tế tự do nhưng hiện trở thành từ khóa định hình toàn bộ bức tranh kinh tế lẫn xã hội Trung Quốc.

Khi bắt đầu phổ biến trên mạng xã hội Trung Quốc vào năm 2020, “nội quyển” chủ yếu được giới trẻ sử dụng để mô tả guồng quay khắc nghiệt của việc học tập và làm việc. Sau đó, thuật ngữ này được dùng để mô tả tình trạng tương tự trong các ngành công nghiệp, nơi sự mất cân đối cung-cầu châm ngòi cho những cuộc chiến giá cả khốc liệt. “Nội quyển” ngày càng nghiền nát con người lẫn xã hội Trung Quốc. Ai cũng muốn thoát ra nhưng không thể. Càng giãy giụa để thoát thì càng bị guồng quay của nó cuốn vào.

Thủ phạm nào gây ra “nội quyển”? Đó là Tập Cận Bình! Trong bối cảnh thị trường bất động sản suy thoái, Bắc Kinh đẩy mạnh sản xuất như một động lực tăng trưởng, rót các khoản trợ cấp và tín dụng cho các nhà sản xuất, đặc biệt trong những lĩnh vực công nghệ cao được ưu tiên như xe điện và pin năng lượng mặt trời. Khi nguồn cung vượt cầu và hàng tồn kho chất đống, các công ty buộc phải giảm giá. Thế là cuộc chiến giảm giá khốc liệt xảy ra, đến mức biên độ lợi nhuận gần như bằng không. Hậu quả, hàng loạt công ty phá sản.

Điển hình nhất là công nghiệp xe hơi. Hiện có hơn 100 nhà sản xuất xe điện tìm đủ chiêu trò để giết nhau. Sau loạt giảm giá và khuyến mãi đầu năm 2026, khách hàng giờ có thể mua một mẫu xe BYD với chưa đến $8,000. Theo khảo sát của Hiệp Hội Đại Lý Xe Hơi Trung Quốc, chỉ 30% đại lý xe có lãi trong nửa đầu năm, và gần 3/4 đại lý phải bán một số xe với giá thấp hơn chi phí đầu vào.

Với Trung Quốc, “nội quyển” không chỉ khiến các nhà sản xuất giết lẫn nhau mà cũng chẳng mang lại lợi ích gì nhiều cho người tiêu dùng; bởi chính họ là nạn nhân trực tiếp của tình trạng “nội quyển”: Lương không tăng, đối mặt nguy cơ sa thải, và phải làm việc cật lực để được giữ chân. Lâu nay người lao động Trung Quốc than phiền chế độ làm việc “996” – tức làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày một tuần. Bây giờ, lịch làm việc là “007” – tức từ nửa đêm hôm trước đến nửa đêm hôm sau, suốt bảy ngày trong tuần.

Theo một báo cáo Liên Hiệp Quốc năm 2024, Trung Quốc chiếm khoảng 30% sản lượng công nghiệp toàn cầu và dự kiến đạt mức 45% vào năm 2030 – một tỷ trọng cực kỳ khủng khiếp, khi điều đó có nghĩa gần 1/2 hàng hóa trên toàn thế giới đều đến từ Trung Quốc. Ngoại trừ nền kinh tế Mỹ sau Đệ Nhị Thế Chiến, chưa từng có tiền lệ lịch sử nào về sự tập trung quyền lực công nghiệp ở quy mô lớn như vậy. Xét về tỷ trọng GDP toàn cầu, thặng dư hàng hóa hiện tại của Trung Quốc còn lớn hơn tổng thặng dư của Đức và Nhật cộng lại vào bất kỳ thời điểm nào trong thập niên 1980. Sự tràn ngập hàng Trung Quốc trên thế giới đang khiến nhiều nước khốn đốn thật sự…

Về ngoại giao và ảnh hưởng địa chính trị trên thế giới, Trung Quốc rõ ràng là thế lực không thể đánh giá thấp. Tuy nhiên, về nội tại, nước này đối mặt nhiều vấn đề hết sức nghiêm trọng. Họ tạo ra một thứ sức mạnh, trên bề mặt là đáng sợ, nhưng sức mạnh mất cân đối này lại bào mòn những gì mà chính họ tạo ra. Không phải Bắc Kinh không thấy điều đó nhưng họ đã đi xa đến mức không thể cản lại được màn tàn sát lẫn nhau đang xảy ra. Khi dốc toàn lực để sống còn nhưng lợi nhuận gần như bằng không thì đó chẳng khác gì một cuộc tự sát. Một cuộc tự sát tập thể.

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/trung-quoc-nguoi-khong-lo-tu-an-thit-minh/